Quẻ trạch thủy khốn trong cuộc sống lúc đầm cạn nước, tiến thoái lưỡng nan

Nước ở dưới rút ra hết, mặt đầm chỉ còn vỏ trũng khô. Người xưa lấy đúng hình ảnh ấy làm quẻ thứ 47 trong 64 quẻ Kinh Dịch, đặt tên Trạch Thủy Khốn. Đây là quẻ của thời khó khăn tột điểm, tiến thoái lưỡng nan.

Khốn là cùng quẫn, bị vây hãm. Nhưng lời quẻ không dừng ở đó: khốn mà vẫn hanh thông. Ai vừa gieo được quẻ này sau một mùa làm ăn thua lỗ, ngồi nhìn ba đồng xu mà chưa biết đọc thế nào, thì điều cần hiểu trước tiên là quy luật của thời khốn. Cách người xưa vượt qua cơn ấy, bài này sẽ nói qua ba việc người ta hay hỏi nhất: công việc, tiền bạc, tình cảm.

Đầm không nước: cấu tạo quẻ

Quẻ Trạch Thủy Khốn (số 47) ghép hai quẻ đơn: Khảm (nước) ở dưới, Đoài (đầm) ở trên.

Vấn đề nằm ở vị trí. Nước lẽ ra phải đầy đầm, giờ lại rút xuống dưới rồi chảy đi, để lại một cái đầm khô cạn. Người đời sau giải tượng này bằng một cụm rất đời: đầm không có nước. Đầm không nước thì cá chết, bùn nứt, người quanh đầm không còn gì mà lấy. Quẻ vì thế biểu thị sự cạn kiệt nguồn lực. Nguồn lực ấy cũng không riêng gì tiền của: đầm cạn còn được hiểu là cạn kiệt ý chí, mất năng lượng tinh thần, thiếu sức sáng tạo, suy giảm nhân lực.

Một cửa hàng được mùa bèn mở rộng quá nhanh, thuê thêm mặt bằng, tăng nhân sự, mà quên bổ sung vốn và người trông coi. Đến khi thị trường quay lưng thì mới nhận ra kho đã rỗng, tay đã mỏi. Đó chính là con đường từ thịnh sang khốn mà quẻ này vẽ ra.

Trong thứ tự 64 quẻ, Khốn đứng ngay sau quẻ Thăng, quẻ của sự đi lên. Quy luật người xưa rút ra rất gọn: lên cao mãi ắt có lúc té xuống. Khi ở đỉnh cao, người ta dễ chủ quan, tiêu hao nguồn lực mà không bổ sung, và cái té ấy chính là bước vào quẻ Khốn. Hiểu điều này, người đọc sẽ thấy quẻ trạch thủy khốn trong cuộc sống là một chặng ai cũng có thể đi qua, chứ không phải chuyện bất thường rơi xuống đầu.

Người đời nay còn đọc tượng Đoài trên Khảm theo một cách rất gần gũi: miệng ở trên hố sâu. Đoài là miệng, là lời nói, là vẻ vui; Khảm là hố, là hiểm. Ghép lại, có thể là dấu hiệu người hỏi che giấu khó khăn bên trong bằng vẻ ngoài lạc quan, nói nhiều mà không hành động. Trong khi đó, miệng còn dễ vướng vào thị phi, vào những cam kết mà mình không thực hiện được. Ai thấy mình đang sống đúng cảnh ấy thì quẻ đã nói đúng chỗ đau, và đó là chỗ cần bắt đầu sửa.

Lời quẻ dành cho đại nhân

Thoán từ của quẻ Trạch Thủy Khốn khẳng định: trong khốn khó, người giữ đạo chính vẫn có thể hanh thông. Sự hanh thông ấy thuộc về tinh thần và đạo lý, chẳng thuộc về tiền bạc hay địa vị: càng gặp khốn, tài càng được luyện, đức càng được trau, chí càng vững.

Với người thường, thời khốn có một ràng buộc khắc nghiệt hơn: nói gì cũng chẳng ai tin. Lời quẻ chép thẳng như vậy, và kinh nghiệm sống cũng đúng thế. Một người mất thế trong công ty, đi giải thích với cấp trên rằng mình không có lỗi, càng biện bạch càng thêm vạ miệng. Người khác ở hoàn cảnh tương tự chọn im lặng, làm tròn phần việc, để kết quả tự nói, cuối cùng vượt qua.

Chữ Tín trong Thoán từ được người xưa giải theo hai nghĩa: vừa là niềm tin tín nhiệm, vừa là sự bộc lộ ý chí. Người cùng quẫn mất tín, nên lời nói không còn trọng lượng. Vì thế thời khốn người ta ít nói mà nhiều làm: tín phải được xây lại bằng việc, không thể lấy lại bằng lời.

Đại Tượng truyện của quẻ còn để lại một câu nặng về đạo lý: lúc cùng quẫn, người quân tử phải biết coi nhẹ cả sinh mạng để bảo tồn đạo nghĩa. Nói theo cách đời nay: có những thứ có thể mất, có những thứ không được đánh đổi. Cái không được đánh đổi chính là đạo nghĩa, và đó là chỗ đứng của người trong cơn khốn.

Các sách chiêm xếp quẻ này ở mức trung bình: có nguy có thời cơ, nên biết nguy mà hãm, có lợi thì tiến. Tốt nhất nên tạm ổn định, đừng vội vàng hấp tấp kẻo chỉ thu về thất bại. Quẻ không tiên tri thất bại hoàn toàn; nó dạy cách đối diện nghịch cảnh: tuy ở cảnh hiểm nguy của Khảm, người quân tử vẫn giữ được niềm vui và sự bình thản nhờ tính hòa duyệt của Đoài.

Sáu hào, sáu bước trong cơn khốn

Sáu hào của quẻ Khốn xếp thành một mạch như một cuộc khủng hoảng được kể từ đầu đến cuối. Đọc theo thứ tự, người ta thấy rõ lúc nào nên dừng, lúc nào nên sửa.

Hào thứ nhất, Sơ Lục, ở dưới cùng, nói về lúc mới rơi vào khốn. Lời hào vẽ người ngồi mệt ở gốc cây rồi trượt vào hang tối, và đưa ra một con số đáng suy: ba năm không thấy ai. Ý của hào này là người mới khốn cần tự nhận thức sự yếu kém của bản thân, không hành động mù quáng. Một người vừa thất nghiệp mà vội vàng xin cứu giúp khắp nơi, gửi đơn tới mọi nơi mà chẳng nơi nào nhận, đúng như lời hào nói: vội vàng lúc mới khốn chỉ kéo dài cơn khốn.

Hào thứ hai, Cửu Nhị, dành cho người có tài đức trong thời khốn: tuy đủ ăn đủ dùng, tuy hưởng ơn lộc, mà lòng vẫn bất mãn, như bị khốn vì chuyện ăn uống. Lời khuyên là giữ lòng chí thành, đừng vội tiến hành; giữ đạo thì không lỗi.

Chỗ tối tăm nhất nằm ở hào thứ ba: bị khốn vì đá, tiến lên bị đá đè, lùi lại dựa vào cây gai, về đến nhà không thấy vợ, tấn thoái đều không được, rất xấu. Khổng Tử giảng hào này bằng một câu đáng ghi nhớ: bị khốn ở chỗ không đáng khốn thì danh tiếng chịu nhục; dựa vào chỗ không đáng dựa thì thân mình lâm nguy. Nói cách đời thường: đừng cố vượt khốn bằng cách bám vào chỗ sai, việc sai, người sai.

Hào thứ tư, Cửu Tứ, mang chút sáng: người giúp đỡ sẽ đến, nhưng đến chậm, vì bị trở ngại chặn đường. Có điều ân hận, nhưng cuối cùng vẫn trọn vẹn, miễn là lòng giúp đỡ và sự chân thành đủ kiên định. Trong phần chờ đợi, Cửu Nhị và Cửu Ngũ, hai hào dương cương ở giữa quẻ, khuyên: lúc khởi đầu khốn, chưa ai chung sức được; cần kiên nhẫn, không vội kết minh.

Với người ở vị trí cao bị tổn thương trong thời khốn, hào thứ năm, Cửu Ngũ, khuyên đừng dùng quyền lực trấn áp, hãy dùng sự khiêm nhường và chí thành, thế thì sẽ hanh thông, sẽ vui. Hào trên cùng là lúc khốn đã cùng cực. Lời hào nói rõ: cùng cực rồi sẽ biến. Nếu biết tự phản tỉnh, nhận ra sai lầm và thay đổi, thì hành động sẽ tốt. Đây là hào duy nhất trong năm hào khốn mà đi đến chỗ lành, và nó là lành của người dám sửa mình.

Đọc thêm: Quẻ Trạch Địa Tụy trong cuộc sống dạy tụ họp đúng người rồi mới tiến

Quẻ Trạch Thủy Khốn với công việc, tiền bạc, tình cảm

Đây là phần người hỏi quan tâm nhất: quẻ Trạch Thủy Khốn trong cuộc sống nói gì với từng việc cụ thể.

Về công việc, thời khốn không phải lúc đổi nghề hay tìm việc mới. Công việc bế tắc, thiếu nguồn lực, tài năng bị chèn ép, và mọi nỗ lực phô trương chỉ làm tình hình tệ hơn. Lối đi mà lời quẻ chỉ ra ngược với bản năng: thu mình giữ sức, làm việc thực chất, xem lại chiến lược, tìm người đi trước chỉ bảo, học thêm một kỹ năng mới. Thậm chí chấp nhận một vị trí thấp hơn để tích lũy kinh nghiệm, thay vì đâm đầu vào bức tường. Người đang khốn trong nghề nên nhớ: đây là lúc trau dồi, đừng phô diễn.

Về tiền bạc, quẻ nói thẳng là túng thiếu: tiền không có trong khi việc cần tiền lại nhiều, dễ rơi vào nợ nần. Lời quẻ không hứa tiền sẽ đến, chỉ vạch cách sống qua cơn túng: thắt chặt chi tiêu, tránh đầu tư mạo hiểm, tập trung tiết kiệm, giữ chữ tín. Nếu được, tìm thêm một nguồn thu nhập nhỏ bên cạnh. Giữ tín ở đây không phải chuyện nghĩa lý suông: người khốn mà còn giữ lời hẹn trả nợ, còn giữ uy tín, thì khi qua cơn khốn mới còn người cùng làm ăn.

Về tình cảm, cần nói thẳng một điều: các cách luận giải về chuyện này không thống nhất với nhau. Một hướng nói chuyện tình yêu khó đi đến kết thúc tốt đẹp, hôn nhân dễ bất đồng, bế tắc, nhiều gian nan thử thách. Hướng khác lại ghi tình duyên thuận lợi, đi từ duyên gặp gỡ bất ngờ mà thành. Vì vậy không nên lấy quẻ này để phán chắc chuyện yêu hay cưới sẽ ra sao. Điều cả hai hướng đều cùng nói là: thời khốn, khó thổ lộ, dễ bị hiểu lầm, dễ cô đơn; cần giữ lòng son sắt và kiên nhẫn, đừng vì túng quẫn mà buông xuôi. Với vợ chồng, áp lực cơm áo dễ làm mỏi mệt, nhưng tin tưởng và nâng đỡ nhau thì cùng vượt qua.

Ngoài ba việc chính, các sách chiêm còn đoán quẻ này cho từng chuyện nhỏ. Học hành, thi cử khó đạt kết quả ngay, nhưng theo lời chiêm thì đến mùa thu, mùa đông sẽ đỗ cao. Xuất hành khó xong, lợi về phương Tây, nếu có người con gái trẻ đi cùng thì được xem là rất tốt. Tranh chấp, thưa kiện thì tốn tiền, càng theo đuổi càng tốn kém, dễ thân bại danh liệt, nên tránh kéo dài. Cầu con, sinh con thì lời chiêm khuyên làm nhiều việc thiện, con cái sẽ thuận, mà nam ít, nữ nhiều. Những lời này nên đọc như gợi ý về thời điểm và thái độ, không phải lịch hẹn chắc chắn.

Tuy nhiên, cách dùng quẻ hữu ích nhất không nằm ở ba mục trên, mà ở hai câu hỏi người xưa dạy khi gieo được quẻ Khốn. Câu thứ nhất: tôi đang khốn ở cảnh, hay khốn cả ở tâm? Câu thứ hai: trong cách xử sự hiện tại, có cái gì cần hối - nghĩa là nhận ra sai lầm và điều chỉnh - để mở đường cho chỗ tắc thông? Quẻ Khốn còn mang nghĩa câu thúc, ràng buộc: người hỏi có thể đang bị mắc kẹt bởi quy tắc cũ, bởi một mối quan hệ độc hại, hoặc chính bởi suy nghĩ tiêu cực của mình. Nhận ra những xiềng xích vô hình ấy là bước đầu tiên để tìm lối thoát.

Một ví dụ chiêm nghiệm thật được chép lại cho thấy hai câu hỏi ấy vận hành thế nào. Năm 1984, một người gieo được hào cuối cùng của quẻ Khốn, lời hào nói về khó khăn trong sự ràng buộc, lòng lo lắng không yên, nhưng nếu biết hối thì chung cuộc tốt. Người đoán khuyên anh ta khéo léo chấm dứt mối quan hệ không đứng đắn còn đang níu kéo, nếu không họa sẽ tìm đến. Anh ta làm theo, sau đó mọi sự bình yên. Chuyện ấy không chứng minh quẻ có thần lực. Nó cho thấy quẻ giúp người trong cơn khốn nhìn thẳng vào cái đang trói mình, và dám buông tay ra.

Ở đời sống hiện đại, hình ảnh quẻ 47 trạch thủy khốn còn được dùng ở một chỗ ít ai ngờ: chọn số sim. Quẻ Khốn trong sim điện thoại không được đánh giá cao, vì người ta cho nó mang lời chiêm báo thời vận khốn cùng, mọi việc dễ đi vào ngõ cụt. Nhưng lời khuyên đi kèm lại rất đời: chủ sim nên hạn chế phô diễn bản thân và kế hoạch trong tâm trạng nóng vội. Đồng thời trau dồi kiến thức, tu tâm kiên nhẫn, thì mới vững vàng bước tiếp. Câu khuyên ấy đúng cho cả người không tin vào sim: thời khốn, giữ mình quan trọng hơn khoe mình.

Khốn cực ắt trở

Kinh Dịch có ba quẻ khó, và người xưa phân chúng theo vị trí trong cơn khủng hoảng. Truân là đầu thời khó khăn, còn hành động được chút ít. Kiển là giữa thời khó, nên chờ thời. Khốn là khó khăn tột điểm: trong sáu hào, năm hào xấu, chỉ hào cuối cùng đi đến chỗ lành, và cái lành ấy đến từ việc giữ đức trung, giữ đạo chính, giữ lòng chí thành.

So như vậy, ai gieo được quẻ Khốn nên hiểu mình đang ở đáy cơn, chứ không phải đầu cơn. Ở đáy thì mọi hướng đều lên, chỉ cần đừng đào sâu thêm.

Người xưa còn để lại một nguyên tắc gọi là khốn cực ắt trở: ngay sau quẻ Khốn trong thứ tự 64 quẻ là quẻ Tỉnh, quẻ của cái giếng. Chỗ thấp nhất, cạn nhất, chính là khởi điểm của mạch nước mới. Một người đang vay nợ chồng chất, nếu hiểu điều này, sẽ không đánh mất hy vọng: đáy giếng không phải nơi kết thúc. Đó là nơi nước bắt đầu dâng lên.

Đọc thêm: Quẻ Hỏa Địa Tấn trong cuộc sống: sáu nấc nên tiến hay nên nán lại

Khi quẻ này có hào động

Nhiều người gieo quẻ bằng ba đồng xu và được một hào động, tức quẻ Khốn biến thành quẻ khác, rồi băn khoăn không biết tin lời nào. Khi ấy, người xưa đọc theo hào động thay vì đọc cả quẻ, vì lời hào thường chỉ về thời điểm chuyển biến.

Có một chi tiết đáng nhớ trong các sách chiêm: một người được đoán rằng việc sẽ chuyển vào mùa thu, nhưng thực tế tin vui đến sớm hơn, vào tháng Tị, vì hào động tương hợp với tháng ấy. Sự lệch đó cho thấy những cách nói như mùa thu, mùa đông trong luận chiêm được tính theo ngũ hành đương lệnh của thời điểm gieo quẻ, không phải một lịch cố định áp cho mọi người. Vì thế đừng lấy quẻ trạch thủy khốn để chờ đợi một ngày may mắn cụ thể. Hào động nói về chiều chuyển biến và điều cần sửa, chứ không hẹn giờ.

Đọc quẻ để giữ chí

Đến đây, câu hỏi đầu bài đã có lời đáp: quẻ trạch thủy khốn trong cuộc sống vẽ ra một mùa khó và cách sống trong mùa ấy, chứ không phán xét số phận. Từ công việc nên thu mình trau dồi, tiền bạc nên thắt lưng buộc bụng, đến tình cảm nên kiên nhẫn chứ không buông xuôi.

Sách xưa không thiếu người sống đúng lời ấy. Khổng Tử bị vây năm bảy ngày ở Trần, Thái mà vẫn đàn ca như thường. Nhan Hồi sống trong ngõ hẹp, ngày ngày chỉ một giỏ cơm, một bầu nước, mà vẫn ung dung.

Người Việt gần thời ta hơn cũng có gương. Tô Vũ bị giữ ngoài biên cương, chăn dê mười năm mà lòng vẫn hướng về quê nhà. Nguyễn Công Trứ bị biếm xuống làm lính đi tiền quân, vẫn giữ được nếp của bậc đại thần. Nguyễn Đình Chiểu mất cả đôi mắt, lại gặp quốc biến, vẫn cầm bút tham gia kháng chiến. Còn vua Văn Vương bị giam chín năm, cắm cúi nghiên cứu Kinh Dịch - chính là bộ sách chứa quẻ Khốn.

Người đời thường không gặp chuyện lớn đến thế, nhưng cái cần giữ thì một. Ai bị giáng chức vẫn làm tốt phần việc nhỏ hằng ngày. Ai thua lỗ vẫn trả nợ đúng lời hẹn. Ai buồn trong tình cảm vẫn không nói lời cay đắng. Những người ấy đang sống đúng tinh thần quẻ Khốn truyền lại: thân khốn, tâm không khốn. Đó là lý do người xưa xếp quẻ này vào sách. Họ muốn nhắc rằng mùa cạn cũng là một mùa, và mọi mùa đều qua, chứ không phải để dọa.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.