Giải trí
Phim hay nhất mọi thời đại là phim nào và do ai quyết định
Năm 2022, cuộc bình chọn phim hay nhất mọi thời đại của tạp chí Sight & Sound có hơn 1.600 nhà phê bình tham gia, và lần đầu tiên kể từ 1952, ngôi đầu bảng thuộc về Jeanne Dielman của nữ đạo diễn Chantal Akerman.
Năm 2022, cuộc bình chọn phim hay nhất mọi thời đại của tạp chí Sight & Sound thuộc Viện phim Anh thu về hơn 1.600 phiếu từ nhà phê bình, học giả và biên tập viên điện ảnh trên khắp thế giới. Kết quả gây bất ngờ: Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles của nữ đạo diễn Chantal Akerman nhảy từ vị trí thứ 36 lên ngôi đầu bảng. Lần đầu tiên kể từ khi cuộc bình chọn ra đời năm 1952, một phim do nữ đạo diễn thực hiện chiếm vị trí số một.
Vậy phim hay nhất mọi thời đại là những phim nào? Câu trả lời không nằm ở một bảng xếp hạng duy nhất, mà ở vài danh sách chuẩn mực, mỗi danh sách có cách bình chọn và tiêu chí riêng. Nắm được lai lịch từng bảng, người đọc sẽ biết bắt đầu xem từ đâu, thay vì lướt qua mười mấy trang xếp hạng rồi vẫn chưa chốt được một tựa phim.
Bảng xếp hạng phim hay nhất mọi thời đại nào đáng tin
Người mới tra top phim hay nhất mọi thời đại sẽ gặp ngay một rừng kết quả: trang này xếp Kỵ sĩ bóng đêm thứ hai, trang khác xếp thứ ba, một trang nữa đưa Nhà tù Shawshank lên đầu. Các thứ hạng ấy do từng trang tự xếp theo ý biên tập viên, không phải kết quả của một cuộc bình chọn chính thức nào. Giới điện ảnh chỉ công nhận một số ít bảng làm chuẩn mực, và mỗi bảng có một cách nhìn riêng về chữ “hay”.
Uy tín nhất là cuộc bình chọn của tạp chí Sight & Sound (Anh), tổ chức mỗi 10 năm từ năm 1952. Kỳ gần nhất có hơn 1.600 nhà phê bình, học giả và biên tập viên điện ảnh quốc tế tham gia. Mỗi người chọn các phim yêu thích nhất của mình, rồi tạp chí tổng hợp thành bảng top 100. Vì do giới nghiên cứu và phê bình bầu, bảng này nghiêng về giá trị nghệ thuật và ảnh hưởng của phim đối với lịch sử điện ảnh. Nhiều tựa cũ, kể cả phim đen trắng, vẫn giữ vị trí cao qua nhiều thập kỷ.
Bảng chuẩn mực thứ hai là danh sách 100 phim hay nhất mọi thời đại của Viện phim Mỹ, gọi tắt là AFI. Danh sách ra đời năm 1998 nhân kỷ niệm 100 năm điện ảnh, do hơn 1.500 nghệ sĩ, nhà phê bình, nhà nghiên cứu lịch sử điện ảnh và lãnh đạo ngành bầu chọn từ 400 phim đề cử. Phiên bản cập nhật công bố ngày 18/1/2007, dự kiến bầu lại mỗi 10 năm.4 Khác với bảng của tạp chí phim Anh, danh sách AFI chỉ tính phim Mỹ, nên phản ánh dòng chính điện ảnh Hollywood.
Với điện ảnh châu Á, danh sách quan trọng là “Điện ảnh Châu Á 100”, công bố trong khuôn khổ Liên hoan phim Quốc tế Busan kỳ thứ 20 năm 2020. Danh sách do các nhà làm phim và nhà phê bình uy tín châu Á bình chọn, dự kiến cập nhật định kỳ 5 năm một lần.1 Ba bảng này tạo thành khung chuẩn mực quốc tế, bên cạnh đó còn có các cuộc thăm dò độc lập mang màu sắc khác. Seven Samurai (1954) của Kurosawa Akira đứng số một trong thăm dò của MovieMail năm 2000. Casablanca (1942) được độc giả tờ Tin tức hàng ngày Los Angeles bầu là phim vĩ đại nhất năm 1997.2 Khảo sát Harris Interactive tháng 1/2008 đặt Cuốn theo chiều gió (1939) lên đầu, Star Wars thứ hai và Casablanca thứ ba.2 Cộng thêm điểm IMDb do khán giả tự chấm, các lớp bình chọn ấy tạo thành bức tranh nhiều tầng. Soi cùng một phim qua nhiều bảng, người đọc sẽ biết giới phê bình đánh giá nó thế nào và khán giả phổ thông đón nhận ra sao.
Những cái tên đứng đầu mọi bảng
Ở đỉnh bảng Sight & Sound mới nhất là Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles của Chantal Akerman.2 Phim năm 1975 kể về một ngày của người phụ nữ góa bụa ở Brussels qua những công việc lặp lại đều đặn. Phim nhảy từ vị trí 36 trong kỳ trước lên ngôi đầu, một bước nhảy hiếm thấy trong lịch sử cuộc bình chọn. Đứng ngay sau là Vertigo (1958) của Alfred Hitchcock, phim thắng cuộc kỳ trước đó, và Công dân Kane (1941) của Orson Welles, tựa phim từng giữ vị trí số một suốt 50 năm.
Phần còn lại của top 10 cũng đáng ghi lại nguyên vẹn, vì đây là danh sách ít khi được nêu đủ. Tâm trạng khi yêu (2001) của Vương Gia Vệ ở vị trí thứ 5. 2001: Cuộc phiêu lưu không gian (1968) của Stanley Kubrick thứ 6. Beau travail (1998) của Claire Denis thứ 7, Mulholland Dr. (2001) của David Lynch thứ 8, và Người cầm máy quay thứ 9. Mười tên ấy trải dài từ thập niên 1920 đến đầu thế kỷ 21, từ Mỹ, Anh, Nhật, Trung Quốc đến Bỉ và Nga. Nền điện ảnh nào cũng có mặt, không bảng nào ưu ái riêng ai.
Kỳ bình chọn mới nhất còn đáng nhớ vì mức độ đa dạng vượt các kỳ trước. Top 100 có 11 phim của nữ đạo diễn, trong khi kỳ trước đó chỉ có 2, và 4 trong số đó nằm ở top 20. Parasite của Bong Joon Ho vào vị trí 90, Du hành đến Tô Bích của Hayao Miyazaki ở vị trí 75. Trong top 20 có Bố già (1972) thứ 12, Cánh đồng chết (1979) thứ 19 và Thất võ sĩ (1954) thứ 20. Một bảng xếp hạng sống động như vậy luôn dịch chuyển, và kỳ sau sẽ lại khác kỳ này.
Công dân Kane xứng đáng được nói riêng một chút. Phim của Orson Welles ra đời năm 1941, kể về đời tư của một trùm báo chí qua hồi ức của những người từng quen biết ông. Ngôn ngữ điện ảnh của phim tiên phong đến mức nhiều kỹ thuật trong đó đến nay vẫn được xem là kinh điển. Một phim hơn 80 tuổi vẫn nằm trong top đầu của các cuộc bình chọn hiện đại, sức nặng của nó trong lịch sử điện ảnh không cần bàn thêm. Cùng với Bố già phần II (thứ 32) và Những năm tháng tốt đẹp nhất (thứ 37), Công dân Kane là một trong ba phim giữ nguyên vị trí qua cả hai lần xếp hạng 100 phim hay nhất mọi thời đại của AFI, năm 1998 và 2007.
Với khán giả đại chúng, cái tên nổi bật nhất trong các thảo luận về danh sách phim hay nhất mọi thời đại là Nhà tù Shawshank (1994) của đạo diễn Frank Darabont, chuyển thể từ tiểu thuyết của Stephen King. Phim kể về Andy Dufresne, phó chủ tịch nhà băng ở Portland bị kết án oan năm 1947 vì nghi giết vợ và nhân tình của vợ. Anh vào nhà tù Shawshank ở Maine, kết bạn với Red. Hai người cùng giữ niềm hy vọng về tự do suốt hàng chục năm trong tù. Phim đạt điểm IMDb 9,3/10 và đứng đầu danh sách 250 phim hàng đầu của trang web xếp hạng IMDb.
Điều thú vị là Nhà tù Shawshank khi mới chiếu rạp không được khán giả quan tâm nhiều, dù các nhà phê bình khen ngợi. Phim chỉ thực sự nổi tiếng sau đó qua truyền hình cáp, video gia đình và đĩa DVD, đến nay vẫn là một trong những ấn phẩm được mua và thuê nhiều nhất trên toàn thế giới. Một phim thất bại phòng vé vươn lên vị trí được yêu thích nhất trong mắt hàng triệu khán giả, câu chuyện ấy phần nào giải thích vì sao các bảng xếp hạng luôn khác nhau.
Bên cạnh đó là Bố già (1972) của Francis Ford Coppola, chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Mario Puzo. Phim kể về gia đình mafia gốc Ý Corleone trong khoảng 10 năm từ 1945 đến 1955, với dàn diễn viên Marlon Brando, Al Pacino, Robert Duvall, Diane Keaton và James Caan. Phim giành 3 giải Oscar, được Viện phim Mỹ xếp thứ hai trong danh sách phim Mỹ vĩ đại nhất. Phim đồng thời là số một trong bình chọn của độc giả Entertainment Weekly và của độc giả Time Out năm 1998.2
Phần tiếp theo còn gây tranh luận hơn. Bố già phần II (1974) xây dựng song song hai cốt truyện: một bên là Michael Corleone làm “Bố già”, một bên là cuộc đời Vito Corleone từ thuở nhỏ tới khi thành trùm mafia ở New York. Phim giành 6 giải Oscar trong 11 đề cử. Nhiều người đánh giá phần này không thua kém phần một, thậm chí có ý kiến cho là xuất sắc hơn; độc giả TV Guide từng bình chọn đây là phim hay nhất từ trước đến nay. Tuy nhiên, ở kỳ mới nhất của Sight & Sound, Bố già phần II lại rơi khỏi top 100, minh chứng rõ nhất rằng không có vị trí nào là vĩnh viễn trong mắt giới bình chọn.
Kinh điển theo từng thể loại
Ngoài các bảng tổng hợp, mỗi thể loại đều có tựa phim được coi là đỉnh của riêng dòng đó, và đây thường là chỗ bắt đầu thuận tiện cho người xem muốn chọn theo gu.
Với phim cao bồi, cái tên được nhắc nhiều nhất là Người Tốt, Kẻ Xấu và Thằng Hề (1966) của đạo diễn người Ý Sergio Leone, với Clint Eastwood, Eli Wallach và Lee Van Cleef. Phim định hình lại dòng cao bồi Ý, tức phim cao bồi do điện ảnh Ý sản xuất, và gắn liền với âm nhạc của Ennio Morricone. Đây là phần cuối của bộ ba Dollars mà Leone thực hiện trong giai đoạn 1964 đến 1966, với điểm IMDb ba phần lần lượt 7,9; 8,8 và 8,2. Bộ ba đưa Clint Eastwood lên hàng ngôi sao, tạo hình mẫu phản anh hùng bất hủ. Riêng Người Tốt, Kẻ Xấu và Thằng Hề xếp thứ 9 trong bảng xếp hạng phim hay nhất của IMDb.
Dòng hành động có hai gương mặt tiêu biểu. Ma trận (1999) do anh em Wachowski đạo diễn, với Keanu Reeves vai tin tặc Thomas Anderson, vừa có những cảnh hành động đẹp mắt vừa mang câu hỏi triết học về thực tại và tự do, được đánh giá là một trong những phim hành động hay nhất mọi thời đại. Kỵ sĩ bóng đêm (2008) của Christopher Nolan là phần hai trong loạt Kỵ sĩ bóng đêm, nối tiếp phần mở đầu Người Dơi ra đời năm 2005, với Christian Bale vai Batman và Heath Ledger vai Joker. Phim đạt điểm IMDb 9/10, tái hiện cuộc chiến giữa thiện và ác, tội ác và công lý tại thành phố Gotham.
Với phim tội phạm, Chuyện tào lao (1994) của Quentin Tarantino, do chính ông viết kịch bản và đạo diễn với John Travolta, Uma Thurman và Samuel L. Jackson, được coi là kinh điển của thập niên 1990. Phim giành Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Cannes 1994, nổi bật với cốt truyện phi tuyến tính, tức các mảnh chuyện không theo thứ tự thời gian, cùng phong cách đặc trưng ảnh hưởng lớn đến điện ảnh đương đại.
Rồi có những phim chứng minh hay không phụ thuộc kinh phí hay bối cảnh hoành tráng. 12 người đàn ông giận dữ do Sidney Lumet đạo diễn, phát hành năm 1957, thời lượng 96 phút. Gần như toàn bộ diễn biến chỉ trong một phòng họp bồi thẩm, nơi 12 người bàn về tội trạng một thanh niên bị nghi giết cha ruột; Henry Fonda thủ vai Davis, người duy nhất bỏ phiếu vô tội. Phim chuyển thể từ vở kịch của Reginald Rose. Khi công chiếu, phim không thu hút khán giả đến rạp, nhưng giành giải Gấu Vàng tại Liên hoan phim quốc tế Berlin lần thứ 7 và được đề cử Oscar 1957 ở ba hạng mục. Phim đạt điểm IMDb 9,0/10 và được Viện lưu trữ phim Quốc gia Hoa Kỳ chọn lưu trữ vì giá trị văn hóa, lịch sử và thẩm mỹ.
Dòng chính kịch có một kinh điển khác cũng nằm trong danh sách 100 phim của AFI: Giết con chim nhại (1962) của đạo diễn Robert Mulligan, với Gregory Peck vai luật sư Atticus Finch bào chữa cho một người da đen bị buộc tội oan ở miền Nam nước Mỹ. Phim thành công cả về thương mại với doanh thu gấp 10 lần vốn, được đưa vào Viện lưu trữ phim Quốc gia Hoa Kỳ năm 1995 và đứng thứ 25 trong danh sách 100 phim của AFI phiên bản 2007. Năm 2003, nhân vật Atticus Finch còn được AFI xếp thứ nhất trong danh sách anh hùng màn ảnh thế kỷ 20, trên cả những siêu anh hùng hay điệp viên nổi tiếng.6 Một nhân vật chỉ sống bằng lý lẽ và phẩm cách mà chiếm ngôi đầu như vậy, hiếm phim nào lặp lại được.
Đọc thêm: 5 phim thần thoại Trung Quốc đáng xem, từ Tây Du Ký đến Mỹ Nhân Ngư
Châu Á và phim Việt trong top
Các bảng xếp hạng phương Tây hay bị trách là thiếu phim châu Á, nhưng danh sách “Điện ảnh Châu Á 100” công bố tại Liên hoan phim Busan 2020 đã lấp chỗ trống ấy. Do các nhà làm phim và nhà phê bình uy tín châu Á bình chọn, danh sách này đặt Chuyện Tokyo (1953) của Yasujiro Ozu ở vị trí thứ nhất, Rashomon (1950) của Kurosawa Akira thứ hai và Tâm trạng khi yêu (2000) của Vương Gia Vệ thứ ba. Ba phim đứng đầu thuộc ba nước, ba phong cách khác hẳn nhau, đủ thấy sự đa dạng của điện ảnh lục địa này.
Xét theo quốc gia, Nhật Bản chiếm nhiều phim nhất với 26 phim, theo sau là Iran với 19 phim và Hàn Quốc với 15 phim. Phim hoạt hình được đánh giá cao nhất là Du hành đến Tô Bích (2001) của Hayao Miyazaki, tác phẩm từng đoạt giải Oscar Phim hoạt hình xuất sắc nhất.1 Trong top 100 còn có Ngọa hổ tàng long (2000) của Lý An ở vị trí thứ 18, phim võ hiệp hiếm hoi vừa thành công về nghệ thuật vừa ăn khách toàn cầu.
Với người xem Việt Nam, vị trí đặc biệt nhất thuộc về Mùi đu đủ xanh (1993) của đạo diễn Trần Anh Hùng, xếp thứ 66 trong danh sách.1 Phim kể về cuộc sống của một cô giúp việc ở Sài Gòn qua những hình ảnh êm đềm, chậm rãi, và là một trong số ít phim Việt Nam được đưa vào cùng bảng với những kinh điển của Ozu hay Kurosawa. Bắt đầu từ Mùi đu đủ xanh rồi lần ngược lên Chuyện Tokyo hay Rashomon là một con đường hợp lý để hiểu vì sao điện ảnh châu Á được các nhà phê bình đánh giá cao đến vậy.
Danh sách Busan dự kiến cập nhật định kỳ 5 năm một lần, nên các vị trí sẽ còn dịch chuyển. Với điện ảnh Việt Nam nói riêng, những năm gần đây các phim nội địa hóa doanh thu lớn liên tục xuất hiện, như Mưa Đỏ cán mốc 500 tỷ đồng nhanh nhất lịch sử điện ảnh Việt. Khán giả trong nước ngày càng sẵn sàng ra rạp, một nền tảng tốt để phim Việt hy vọng có mặt cao hơn trong các bình chọn khu vực về sau.
Hay nhất và ăn khách nhất khác nhau
Một nhầm lẫn phổ biến là coi phim bán vé chạy nhất chính là phim hay nhất. Hai loại bảng xếp hạng này đo hai thứ khác nhau: một bên là số tiền khán giả bỏ ra, một bên là đánh giá nghệ thuật, và kết quả hiếm khi trùng nhau.
Về doanh thu, Biệt đội siêu anh hùng: Hồi kết với hơn 2,925 tỷ USD đứng đầu theo giá trị danh nghĩa, tức tính đúng số tiền thu được tại thời điểm công chiếu. Nhưng khi điều chỉnh theo lạm phát, Cuốn theo chiều gió, phim giữ kỷ lục doanh thu suốt 25 năm, vẫn là phim ăn khách nhất mọi thời đại.3 Avatar (2009) của James Cameron là phim nguyên gốc đứng đầu bảng doanh thu danh nghĩa, kể về Jake Sully trên hành tinh Pandora với thông điệp bảo vệ môi trường. Còn về loạt phim, Harry Potter gồm 8 phần phát hành từ 2001 đến 2011 bởi Warner Bros., với Daniel Radcliffe, Rupert Grint và Emma Watson trong các vai chính.
Nhóm phim siêu anh hùng cũng góp mặt lớn ở mảng doanh thu. Biệt đội siêu anh hùng (2012) đặt nền móng cho nhóm siêu anh hùng của loạt phim Marvel, mang giá trị về tình bạn, lòng trung thành và sự hy sinh. Tuy nhiên, ăn khách chưa chắc được các nhà phê bình ca ngợi. Chúa tể của những chiếc nhẫn, bộ ba phim ra đời từ 2001 đến 2003, từng được bình chọn là bộ phim phổ biến nhất mọi thời đại qua hai thăm dò khán giả: chương trình phim yêu thích của truyền hình Úc và một cuộc thăm dò 120.000 khán giả Đức.2 Nhưng tên bộ ba này không nằm trong nhóm dẫn đầu của các bảng phê bình. Sự chênh lệch ấy chính là lý do nên đọc hai loại bảng tách bạch.
Có những phim hiếm hoi chinh phục cả hai mặt. Parasite (Ký sinh trùng, 2019) của đạo diễn Hàn Quốc Bong Joon-ho đoạt Cành cọ vàng tại Cannes 2019, rồi giải Oscar Phim hay nhất năm 2020, trở thành phim đầu tiên không nói tiếng Anh giành giải này sau 92 năm tổ chức, đồng thời mang về 4 giải Oscar trong một đêm cho đạo diễn. Phim có tỷ lệ tán thành 99% trên Rotten Tomatoes và tổng doanh thu toàn cầu hơn 167 triệu USD tính đến tháng 2/2020. Một trường hợp khác là Titanic (1997) của James Cameron, vừa giành 11 giải Oscar vừa đạt doanh thu kỷ lục thời điểm đó, với chuyện tình Jack và Rose trên con tàu RMS Titanic. Nhưng những phim như vậy là ngoại lệ. Đại đa số các tựa trong top phim hay nhất mọi thời đại theo giới phê bình không nằm trong top doanh thu, và ngược lại.6
Đọc thêm: Mưa đỏ 713,8 tỷ đồng dẫn đầu danh sách phim Việt có doanh thu cao nhất
Chọn phim cho tối cuối tuần
Vậy nên tra danh sách phim hay nhất mọi thời đại ở đâu? Câu trả lời tùy vào mục đích của buổi xem. Muốn xem những phim giới phê bình công nhận nhất, hai bảng đáng tin là Sight & Sound và danh sách AFI, đều có quy trình bình chọn rõ ràng. Muốn xem cùng gia đình, các tựa đại chúng dễ tiếp cận thường là lựa chọn an toàn hơn. Forrest Gump (1994) có Tom Hanks vai người đàn ông chậm phát triển trí tuệ sống cuộc đời đáng kinh ngạc, kèm câu nói bất hủ “Cuộc đời như một hộp sô-cô-la” và những khoảnh khắc khiến người xem vừa khóc vừa cười. Titanic mang 11 giải Oscar. Ở nhà một mình (1990) có Macaulay Culkin vai cậu bé Kevin bị gia đình bỏ quên trong chuyến du lịch cuối năm; phim từng lập kỷ lục phòng vé năm 1990 và luôn nằm trong danh sách kinh điển mùa lễ hội.
Ai thích bom tấn hiện đại có thể chọn Kẻ đánh cắp giấc mơ (2010) của Christopher Nolan, với Leonardo DiCaprio thủ vai chính. Phim mang khái niệm giấc mơ lồng trong giấc mơ, nhận nhiều lời khen từ khán giả và nằm trong nhiều danh sách phim hay nhất mọi thời đại. Một gợi ý thực tế cho nhóm bạn chưa quen phim cũ: bắt đầu từ Forrest Gump, phim màu, nhịp nhanh, dễ đồng cảm, rồi thử 12 người đàn ông giận dữ với thời lượng chỉ 96 phút để cảm nhận sức nặng của một phim đen trắng gần như chỉ diễn trong một căn phòng. Khi muốn hiểu vì sao một phim được gọi là hay, lý do cụ thể nói lên nhiều hơn thứ hạng: Chuyện tào lao hay ở cấu trúc chuyện kể, Ma trận hay ở ý tưởng, 12 người đàn ông giận dữ hay ở cách dựng kịch bằng đối thoại. Thứ hạng của các bảng chỉ là điểm khởi đầu, còn buổi tối ấy thuộc về người ngồi trước màn hình.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- “Mùi đu đủ xanh” lọt top 100 phim Châu Á hay nhất mọi thời đại (cucdienanh.gov.vn) ↩a ↩b ↩c
- Danh sách phim được xem là hay nhất (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Danh sách phim có doanh thu cao nhất (Wikipedia) ↩
- Danh sách 100 phim hay nhất của Viện phim Mỹ (Wikipedia) ↩
- Harry Potter (loạt phim) (Wikipedia)
- Giết con chim nhại (phim) (Wikipedia) ↩a ↩b