Giải trí
Hài hước hình ảnh là gì, vì sao ảnh chế bá đạo chiếm sóng mạng
Tháng 10/2019, ảnh một quán cơm ở ngõ Chùa Hưng Ký, Hà Nội thả đồ ăn cho tài xế công nghệ bằng ròng rọc từ tầng 3 khiến cộng đồng mạng thích thú. Chuyện đó cho thấy hài hước hình ảnh lan nhanh thế nào trên mạng xã hội Việt.
Tháng 10/2019, một bức ảnh chụp quán cơm ở ngõ Chùa Hưng Ký, Hà Nội được chia sẻ rầm rộ. Chủ quán gắn ròng rọc ở tầng 3 để thả đồ ăn xuống cho tài xế đi ship, vì tầng 1 và 2 đã cho người khác thuê làm kho. Tài xế công nghệ họ M. ở Hà Nội chia sẻ lại bức ảnh, cho biết lần đầu tiên gặp kiểu giao hàng này. Ảnh lan đi kèm hàng loạt bình luận vui. Tuy nhiên, cũng có tài xế không hài lòng và muốn hủy đơn.
Hình ảnh hài hước là những bức tranh, bức ảnh có nội dung gây cười, mang tính giải trí, được người xem hào hứng đưa lên diễn đàn, nhóm chat và các trang giải trí. Vì thế cụm hài hước hình ảnh trở thành từ khóa quen thuộc mỗi khi ai đó cần một bức ảnh cứu cuộc trò chuyện. Một khoảnh khắc đời thường như vụ quán cơm trên, khi được chụp lại và gửi đi, đã trở thành ảnh hài đúng nghĩa.
Hình ảnh hài hước là gì
Hình ảnh hài hước có thể là tranh vẽ, ảnh chụp, ảnh chế meme hay ảnh động GIF với tình huống ngộ nghĩnh, biểu cảm khuôn mặt kỳ quặc hoặc khoảnh khắc thú vị trong cuộc sống hàng ngày. Điểm chung của chúng là làm người xem bật cười trong vài giây.
Và chính vài giây đó khiến người ta muốn bấm nút gửi cho bạn bè.
Tranh biếm họa là một dạng quen thuộc: bức vẽ mô phỏng nhân vật, tình huống theo phong cách phóng đại, thường dùng để châm biếm, chỉ trích hoặc đùa giỡn về sự kiện, hiện tượng xã hội. Một số tranh vui phản ánh vấn đề nhức nhối một cách mỉa mai, giúp người xem nhìn nhận nhẹ nhàng hơn và nghĩ ra giải pháp.
Ảnh chế, hay meme, là hình ảnh được chỉnh sửa hoặc thêm dòng chữ hài hước để truyền tải thông điệp ngắn gọn, thường mượn hình ảnh nổi tiếng có sẵn trên mạng. Ví dụ kinh điển là meme Doge với chú chó Shiba Inu: gương mặt quen thuộc cộng câu nói ngắn, ai xem cũng hiểu ngay.
Ảnh động GIF là hình ảnh động ngắn, lặp đi lặp lại, thường không có âm thanh, trích từ phim, video clip hoặc tạo bằng đồ họa máy tính. Còn một dạng nữa đến từ chính chiếc điện thoại trong tay bạn: ảnh tạo bằng ứng dụng và bộ lọc, với hiệu ứng biến đổi khuôn mặt hay thêm phụ kiện ngộ nghĩnh như trên Snapchat hoặc Instagram.
Cái gì khiến ta cười không ngẫu nhiên. Lý thuyết vi phạm lành tính của Peter McGraw cho rằng sự hài hước nảy sinh khi một sự việc vừa sai lệch, vi phạm chuẩn mực, nhưng người xem lại cảm nhận là vô hại.4 Mức độ thấy hài còn phụ thuộc văn hóa, tuổi tác, trình độ học vấn và vốn hiểu biết xã hội: trẻ em thích hình thức đơn giản trực quan, còn châm biếm mỉa mai đòi hỏi người xem am hiểu đời sống hơn.4
Từ meme đến ảnh chế
Chữ meme không sinh ra từ mạng xã hội. Nhà sinh học tiến hóa Richard Dawkins tạo ra từ này trong cuốn Gene ích kỷ xuất bản năm 1976.6 Ông dùng chữ này để chỉ những ý tưởng, thói quen, phong cách được lan truyền từ người này sang người khác trong nền văn hóa, tương tự gene tự sao chép.3
Khái niệm meme trên Internet được Mike Godwin đề xuất trong số ra tháng 6/1993 của tạp chí Wired.5 Theo Dawkins nói năm 2013, meme Internet là meme bị thay đổi một cách có chủ ý bởi sáng tạo con người.5 Khác với meme thường, nó để lại dấu tích trên phương tiện truyền qua đó có thể theo dõi, phân tích được.5
Một tình huống quen thuộc sẽ làm rõ điều này: bạn thấy một bức ảnh cũ được thêm dòng chữ mới, gửi vào nhóm chat. Sáng hôm sau nó quay lại với bản dịch và câu thoại khác, lan khắp các nhóm khác. Đó chính là meme Internet tự sao chép và biến đổi như gene, đúng như cách Dawkins mô tả.3
Ví dụ cụ thể là Ếch Pepe, do họa sĩ Matt Furie tạo năm 2005 cho truyện tranh Boy's Club, sau đó bị người dùng toàn cầu sao chép, vẽ thêm trang phục, bối cảnh, lời thoại để tạo meme.3 Ngày nay, mỗi khi một bức ảnh gây cười được hàng nghìn người cùng gửi đi và sửa lại theo ý mình, dân mạng đã gọi đó là meme.
Vì sao dân mạng mê chia sẻ
Làn sóng hài hước hình ảnh có đất để lan là nhờ thời gian người dùng bỏ ra trên mạng. Theo báo cáo Cuộc sống số của người Việt Nam của Q&Me, 59% người trẻ 18-29 tuổi dành trên 3 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội, riêng 19% dùng hơn 5 tiếng. Nhóm 18-29 tuổi chọn Facebook là ứng dụng không thể thiếu và gắn bó với video ngắn TikTok, còn nhóm 30-39 tuổi coi Zalo là ứng dụng quan trọng nhất. Giao tiếp tức thì tạo điều kiện cho truyền miệng, khiến trào lưu meme phát triển rất nhanh.5
Cơ chế của tiếng cười cũng góp phần. Khi nhìn ảnh vui nhộn, bộ não tiết ra hormone endorphin giúp giảm căng thẳng, lo âu và cải thiện tâm trạng. Jenny Rosendahl, nhà nghiên cứu tâm lý học y khoa tại Đại học Jena (Đức), tổng hợp 45 nghiên cứu về tiếng cười. Bà phát hiện các liệu pháp gây cười giúp giảm đường huyết, hormone căng thẳng cortisol và đau mãn tính.8 Những liệu pháp này còn cải thiện khả năng vận động và tâm trạng, đặc biệt ở người lớn tuổi.8 Tiến sĩ Michael Miller, bác sĩ tim mạch và giáo sư y khoa tại Đại học Pennsylvania (Mỹ), lý giải tiếng cười tạo endorphin trong não, thúc đẩy sản sinh oxit nitric làm giãn mạch máu. Nhờ vậy, huyết áp hạ, viêm giảm và cholesterol giảm.8
Ở Đại học Stanford, nhà tâm lý học William F. Fry, người cùng đặt nền cho ngành nghiên cứu tiếng cười có tên gelotology, nhận thấy tiếng cười làm tăng số lượng tế bào máu có nhiệm vụ tăng cường hệ miễn dịch.
Cười nhiều vì một bức ảnh vui, vậy mà cũng đang nuôi dưỡng sức khỏe theo cách ít ai ngờ tới.
Chia sẻ còn là chuyện thể hiện bản thân. Gửi một ảnh hài hước hình mèo ngộ nghĩnh vào nhóm bạn thân, cả nhóm nhắn tin vui cả buổi, đó là cách ảnh hài làm sợi dây kết nối. Ảnh meme thu hút lượt like, share, giúp tăng tương tác, và chia sẻ ảnh hài là cách người dùng thể hiện cá tính, khiếu hài hước của mình. Đôi khi một ảnh chế truyền tải thông điệp mạnh mẽ hơn cả lời nói, cứu cánh cho cuộc trò chuyện ngõ cụt.
Đọc thêm: Hài hước tiếng Anh: humour khen người, funny khen chuyện
Ảnh hài Việt Nam bá đạo
Các làn sóng hài hước hình ảnh tại Việt Nam gần như luôn bám vào sự kiện thật. Năm 2016, những hình ảnh như Thông báo tuyển vợ hiền, Một đề thi, hai số phận, Cô bé Vô Diện, Việt Nam đệ nhất shipper là các ảnh hài được chia sẻ nhiều nhất trên Facebook.
Tháng 1/2017, hình ảnh hai con rồng lạ bằng cây xanh trên đường Lê Hồng Phong ở Hải Phòng trở thành đề tài cho các thánh chế ảnh. Loạt ảnh chế hài hước hình rồng khiến nhiều người cười xòa, trước khi UBND thành phố yêu cầu tháo dỡ. Sau các trận đấu thể thao lớn, cư dân mạng cũng thường chế ảnh và chia sẻ rầm rộ trên Facebook, như làn sóng ảnh hài về đội tuyển Đức sau trận thua Hàn Quốc tháng 6/2018.
Thể thao còn mang lại cả những khoảnh khắc hài có sẵn, không cần ai chế.
Trong trận thắng Nottingham Forest 3-0 tại sân Emirates thuộc vòng 8 Premier League, trọng tài biên hướng dẫn hậu vệ Riccardo Calafiori của Arsenal cách ném biên trong 25 giây ở phút 25. Người hâm mộ ghi lại khoảnh khắc này, đoạn video nhanh chóng gây sốt. Một tình huống trên sân cỏ, một đoạn video ngắn, thế là đủ để cả cộng đồng mạng cười cùng nhau.
Tháng 10/2021, Facebook, Instagram và WhatsApp gặp sự cố không truy cập được khoảng 6 giờ. Internet lập tức ngập tràn meme về sự cố này, từ ăn theo phim Squid Game đến ảnh chế CEO Mark Zuckerberg tự tay khắc phục sự cố.2 Mạng xã hội sập, meme vẫn sống khỏe, đủ thấy ảnh hài lan nhanh đến mức nào.
Chính bức ảnh quán cơm thả hàng bằng ròng rọc đã kể ở đầu bài là một ví dụ: không ai dàn dựng, nó vẫn trở thành hài hước hình ảnh được rỉ tai nhau khắp mạng.
Bức ảnh học sinh ôm nhau cũng thế. Ảnh hai học sinh nam thể hiện tình thân mến thân khi trở lại trường sau kỳ nghỉ bất đắc dĩ nhận hơn 50 nghìn lượt thích, hàng nghìn bình luận và chia sẻ. Khoảnh khắc này do thành viên N.N.A chia sẻ từ chương trình Thời sự VTV, ghi lại cảnh các bạn học sinh tái xuất sau 1 tháng lùi lịch học phòng dịch Covid-19. Thời điểm đó, 59 trên 63 địa phương cho học sinh THPT đến lớp lại, riêng Bến Tre cho cả học sinh lớp 9.
Chia sẻ vui mà không khó chịu
Cười là một chuyện, giữ đúng ranh giới là chuyện khác.
Ngày 17/6/2021, Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT, áp dụng cho tổ chức, cá nhân dùng mạng xã hội tại Việt Nam. Bộ quy tắc cấm ngôn từ kích động thù hận, bạo lực, kỳ thị vùng miền, giới tính, tôn giáo. Nội dung xúc phạm danh dự, nhân phẩm cũng không được đăng.7 Lời lẽ phản cảm, sai thuần phong mỹ tục và tin giả, tin sai sự thật đều nằm trong diện cấm.7
Meme cũng có thể bị chiếm dụng vào mục đích gây hại. Trước cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2016, các nhóm cực hữu cố biến meme Ếch Pepe thành biểu tượng của chủ nghĩa thượng đẳng da trắng.3 Chính tác giả Matt Furie phải mở chiến dịch giành lại Ếch Pepe tốt, nhưng vẫn thừa nhận không ai kiểm soát hoàn toàn được biểu tượng này.3 Một trang meme tiếng Kurd trên Instagram với hàng trăm nghìn người theo dõi, dù phi chính trị, vẫn bị thế lực kỳ thị sắc tộc ở Thổ Nhĩ Kỳ đánh sập.3
Kịch bản thường gặp khi chia sẻ: bạn định đăng ảnh chế đùa về một người quen, rồi nhận ra câu đùa có thể làm họ tổn thương, nên chọn bức khác. Bộ quy tắc khuyến khích chia sẻ thông tin có nguồn chính thống, đáng tin cậy, phù hợp với giá trị đạo đức, văn hóa, truyền thống của dân tộc Việt Nam, và lan tỏa thông tin tích cực.7 Chọn ảnh không chế giễu ngoại hình, vùng miền, không gắn tên người thật vào chuyện nhầm lẫn của họ, niềm vui mới trọn vẹn cho cả người gửi lẫn người nhận.
Đọc thêm: Truyện cười hẹn hò ngắn: những pha đánh rơi đồ ai cũng từng gặp
Bắt đầu với ảnh hài
Muốn sưu tầm hài hước hình ảnh cho riêng mình, cách đơn giản nhất là dùng từ khóa đa dạng. Có thể chọn từ chung như ảnh hài, hình ảnh hài hước, ảnh vui nhộn; từ meme cho ảnh chế; từ về động vật như meme mèo, ảnh chó hài; và từ phong cách như ảnh bựa, ảnh chế hài. Các chủ đề phổ biến gồm khoảnh khắc buồn cười trong cuộc sống, ảnh mèo chó ngộ nghĩnh, ảnh chế làm từ phim và sự kiện đang được bàn tán.
Ảnh hài có nhiều cách dùng: làm hình nền điện thoại, máy tính, sticker, hoặc gửi tặng bạn bè, dùng làm caption, status vui. Muốn cùng vui với bạn bè, có thể đăng lên Facebook, Instagram, TikTok, tạo album riêng mời mọi người tham gia, hoặc gửi qua tin nhắn để mang lại niềm vui bất ngờ. Ai thích tự tay làm thì dùng ứng dụng và bộ lọc trên điện thoại, ví dụ hiệu ứng biến đổi khuôn mặt trên Snapchat hoặc Instagram.
Một ý tưởng đơn giản cho cuối tuần: lập một album ảnh mèo hài trên Facebook rồi rủ nhóm bạn thân cùng đóng góp, cuối tuần cả nhóm cùng cười.
Những người có khả năng tạo ra tiếng cười thường có khả năng sáng tạo hơn, hay tìm ra giải pháp độc đáo trong công việc và cuộc sống. Và tiếng cười là sợi dây vô hình kết nối mọi người, giúp mọi người gần gũi, dễ chia sẻ hơn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- 10 hình ảnh hài hước được chia sẻ nhiều nhất năm 2016 (vnexpress.net)
- Internet ngập tràn meme sau vụ Facebook ‘bay màu’: Từ ăn theo Squid Game đến ảnh Mark Zuckerberg tự tay khắc phục sự cố (cafebiz.vn) ↩
- Meme và sự hình thành các lãnh thổ ảo trên Internet (tiasang.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Hài hước (Wikipedia) ↩a ↩b
- Meme Internet (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Meme (Wikipedia) ↩
- Bộ Thông tin-Truyền thông ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội (vietnamplus.vn) ↩a ↩b ↩c
- Cười có lợi cho tim mạch, hệ miễn dịch và giảm đau – ngay cả khi đó là tiếng cười giả tạo (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c
- Người Việt dành ít nhất 3 giờ mỗi ngày để lướt mạng xã hội (vneconomy.vn)
- Ảnh chế rồng lạ Hải Phòng sôi sục mạng xã hội (vnexpress.net)
- Đức thua Hàn Quốc thảm hại, ảnh chế hài hước ngập Facebook (vietnamnet.vn)