Giải trí
Điện ảnh Hàn Quốc từ hạn ngạch 73 ngày đến bốn tượng vàng Oscar
Nhiều người nghĩ điện ảnh Hàn Quốc chỉ bắt đầu ở chiếc Oscar của Parasite, hoặc lẫn phim chiếu rạp với phim truyền hình dài tập. Thực tế đây là ngành được xây bằng chính sách từ cuối thập niên 1990, trong đó có quy định bắt rạp chiếu phim nội ít nhất 73 ngày mỗi năm.
Đầu năm 2020, Parasite của đạo diễn Bong Joon Ho mang về cho Hàn Quốc bốn tượng vàng Oscar. Hai năm sau, Song Kang Ho đứng trên sân khấu Cannes nhận giải nam diễn viên xuất sắc nhất với phim Người Môi Giới. Hai cột mốc cách nhau hơn hai năm, đều gắn với cùng một người đàn ông, và đều là kết quả của một nền điện ảnh Hàn Quốc từng là cái tên khó ai nhắc đến ở các lễ trao giải lớn.
Sự khác biệt ấy không đến từ may mắn. Điện ảnh Hàn Quốc được nuôi lớn bằng một loạt chính sách có chủ đích từ cuối thập niên 1990, và đến nay ngành này vẫn đang vật lộn để lấy lại lượng khán giả thời trước đại dịch: năm 2024, số người đến rạp chỉ đạt khoảng 60% mức năm 2019.
Trước khi đi vào những con số đó, cần dẹp một hiểu nhầm rất phổ biến. Phim truyền hình Hàn Quốc, thứ nhiều người xem mỗi tối trên các nền tảng trực tuyến, và phim chiếu rạp Hàn Quốc là hai thế giới sản xuất khác hẳn nhau. Phim truyền hình làm theo mùa, tập dài, quay liên tục theo phản ứng khán giả. Phim chiếu rạp là sản phẩm của một dự án riêng, kinh phí và kịch bản chuẩn bị trong nhiều năm, để rồi cạnh tranh doanh thu ở phòng vé và giải thưởng quốc tế. Một phim truyền hình nổi tiếng và một phim chiếu rạp từng thắng giải Cannes thuộc hai nhóm làm phim khác nhau, từ cách sản xuất đến tiêu chí đánh giá.
Điện ảnh Hàn Quốc được nuôi từ chính sách
Mốc đầu tiên nằm ở năm 1997, khi Hàn Quốc bãi bỏ chế độ kiểm duyệt điện ảnh.2 Từ đó, người làm phim được tự nói về những đề tài từng bị cấm: chính trị, lịch sử nhức nhối, phân hóa giàu nghèo. Bộ máy kiểm duyệt biến mất cũng là lúc các đạo diễn như Park Chan-wook, Bong Joon Ho, Lee Chang Dong bắt đầu tìm được tiếng nói riêng.
Nhưng tự do sáng tạo thôi chưa đủ để giữ sân nhà. Chính phủ Hàn Quốc áp dụng hạn ngạch phim ngoại nhập, bắt buộc các rạp phải chiếu phim nội ít nhất 73 ngày trong năm.2 Quy định nghe đơn giản mà tác dụng lại lớn: khán giả Hàn luôn có phim nhà sản ra trên màn ảnh rộng, nhà sản xuất có chỗ bán hàng, tiền quay vòng lại đầu tư cho phim mới. Song song với hạn ngạch, chính phủ phạt nặng các hãng phát hành có hành vi độc quyền khi tổ chức suất chiếu chiếm hơn 50% thị phần rạp chiếu.2 Cặp chính sách này giải thích vì sao phim Hàn giữ được vị thế ở chính đất nước mình, dù phim ngoại liên tục đổ về mạnh.
Nhà nước còn tham gia ở khâu quảng bá. Hội đồng Điện ảnh Hàn Quốc, gọi tắt là KOFIC, đứng ra quảng bá và bán bản quyền phim tại các hội chợ phim quốc tế, đồng thời tổ chức những liên hoan phim trong nước như Jeonju và Busan.2 Cánh tay dài này giúp phim Hàn có mặt ở thị trường ngoài ngay từ khâu phân phối, chứ không chờ khán giả tự tìm.
Thành quả đến theo từng đợt. Phim Oldboy của đạo diễn Park Chan-wook giành giải Grand Prix tại Liên hoan phim Cannes đầu thế kỷ 21, rồi Pieta của Kim Ki Duk mang về Sư tử vàng ở Venice.2 Đỉnh cao là Parasite với bốn tượng vàng Oscar, giữa lúc dịch Covid-19 làm chao đảo cả ngành giải trí. Nhiều người xem đây là minh chứng cho việc điện ảnh Hàn Quốc chấm dứt kỷ nguyên vàng của Hollywood.2
Năm 2018, Hàn Quốc xuất khẩu phim chiếu rạp đạt 41,6 triệu USD, và ngay sau đó Netflix cùng Amazon mời chào mua bao tiêu phim từ dài đến ngắn.2 Trong nước, năm 2019, trong 50 phim có doanh thu cao nhất tại Hàn Quốc có tới 30 phim nội địa; đứng đầu là phim hài hành động Extreme Job với 117 triệu USD doanh thu, trong khi kinh phí làm phim chưa tới 10 triệu USD. Cùng năm, Parasite đứng thứ 5 doanh thu nội địa với 72 triệu USD.2 Một nền công nghiệp nhỏ về diện tích đất nước nhưng lớn về sức bán.
Dấu ấn từ con người
Chính sách mở đường, nhưng đưa điện ảnh Hàn Quốc lên đỉnh là con người. Ở xứ sở này có một lớp nghệ sĩ gắn bó với nhau qua hàng chục năm, tạo thành những cặp đạo diễn - diễn viên mà khán giả quốc tế nhớ mặt nhớ tên.
Trung tâm của lớp người ấy là Song Kang Ho. Ông bước vào nghề ở tuổi 30 với vai phụ bên cạnh đạo diễn Hong Sang Soo, trong phim Ngày con lợn rơi xuống giếng.3 Năm 1997, ông gây chú ý với vai tội phạm trong No.3 và nhận giải diễn viên phụ tại giải Rồng Xanh.3 Năm 2000, vai trong Joint Security Area của Park Chan Wook đem về cho ông các đề cử tại Rồng Xanh, Chuông Vàng và Baeksang; cùng năm ông lần đầu đóng vai chính trong Vua đấu vật.
Song Kang Ho là diễn viên chỉ nhận dự án điện ảnh, từng từ chối đóng phim truyền hình vì thấy mình không điển trai.3 Quyết định ấy của một người không đẹp theo chuẩn mực màn ảnh Hàn lại thành lợi thế: ông dành trọn sức cho phim chiếu rạp, và cùng Ryu Seung Ryong là hai diễn viên có bốn phim vượt mốc 10 triệu vé tại Hàn Quốc, gồm Quái vật sông Hàn, Luật sư, Tài xế taxi và Parasite. Ông còn là gương mặt quen thuộc trong phim của hai đạo diễn lớn: Park Chan Wook với Joint Security Area, Sympathy for Mr. Vengeance, Lady Vengeance, Khát; và Bong Joon Ho với Ký ức kẻ sát nhân, Quái vật sông Hàn, Chuyến tàu băng giá, Parasite.
Sự gắn bó ấy sinh ra chất lượng. Khi đạo diễn và diễn viên đã hiểu nhau qua nhiều phim, mỗi dự án mới tiết kiệm được thời gian làm quen và dám mạo hiểm hơn về nội dung. Trước Song Kang Ho, Jeon Do Yeon là người Hàn Quốc đầu tiên đoạt giải diễn xuất tại Cannes năm 2007 với Mật dương, phim do chính Song Kang Ho đóng vai chính.3 Đến năm 2022, chính Song Kang Ho giúp Hàn Quốc lần đầu thắng giải nam chính tại Cannes với Người Môi Giới.3
Kịch bản của họ cũng được làm rất kỹ. Để làm Parasite, đạo diễn Bong Joon Ho cử một đồng nghiệp trẻ sống và trải nghiệm ba tháng tại khu ổ chuột và khu nhà giàu, phỏng vấn các giai tầng để thu thập chất liệu.2 Ba tháng thực địa cho một kịch bản hư cấu, thay vì ngồi viết theo tưởng tượng, là lý do phim có những chi tiết khiến khán giả tin vào từng cảnh.
Thành công quốc tế tiếp tục nối dài. Người Môi Giới tranh tài tại Cannes, nhận tràng pháo tay kéo dài 12 phút và giành giải Ecumenical Jury Award. Phim được 171 quốc gia mua bản quyền phát hành trước cả khi ra mắt chính thức, kể về hai người môi giới bất hợp pháp tìm gia đình mới cho trẻ bị bỏ trong chiếc hộp em bé, với IU thủ vai người mẹ trẻ. Cùng năm 2022, Quyết Tâm Chia Tay của đạo diễn Park Chan Wook càn quét giải Rồng Xanh với các hạng mục Phim hay nhất, Đạo diễn, Kịch bản, Âm nhạc, cùng Nữ chính cho Thang Duy và Nam chính cho Park Hae Il. Đây là phim trinh thám xen lãng mạn dài 138 phút, kể mối quan hệ giữa thanh tra Hae Jun và nghi phạm Seo Rae; Park Chan Wook cũng giành giải Đạo diễn xuất sắc nhất tại Cannes. Vai Seo Rae giúp Thang Duy thoát khỏi cái bóng của Sắc, Giới từ năm 2007.
Rạp chiếu đang hụt hơi
Đằng sau những giải thưởng là một thực tế khó khăn hơn nhiều. Đại dịch Covid-19 đẩy số người xem phòng vé Hàn Quốc xuống mức thấp kỷ lục trong 16 năm; khoảng 50 phim trong và ngoài nước phải hoãn lịch chiếu. KOFIC khi đó phải lập nhóm đặc biệt hỗ trợ các rạp khử trùng và đánh giá tài chính các hãng phim.5
Đến nay ngành vẫn chưa hồi phục hoàn toàn. Theo báo cáo thường niên của Hội đồng Điện ảnh Hàn Quốc công bố ngày 18/2/2025, các rạp chiếu Hàn Quốc trong năm 2024 thu về 1,19 nghìn tỷ won, khoảng 911 triệu USD, với 123,1 triệu lượt khán giả. Hai con số này lần lượt giảm 5,3% và 1,6% so với năm trước, mới đạt khoảng 60% mức năm 2019 trước đại dịch. Cũng theo KOFIC, tổng khán giả năm 2024 là 123,13 triệu người, giảm 1,6% so với 125,14 triệu người năm 2023.1
Hệ quả rõ nhất rơi vào những phim lớn đầu tư nhiều mà không kéo được khán giả. Bogota: Thành phố của những người thất lạc có kinh phí 12,5 tỉ won, khoảng 8,6 triệu USD, cần 3 triệu lượt khán giả để hòa vốn nhưng chỉ thu hút khoảng 422.000 người xem. Phim ra rạp ngày 31/12, đến ngày 4/2 đã lên Netflix và trở thành phim được xem nhiều nhất trên nền tảng này.1 Hiện nay, phim chiếu rạp Hàn Quốc thất bại phòng vé thường được bán ngay cho nền tảng phát trực tiếp để giảm tổn thất.1 Nhà phê bình văn hóa Kim Hern-sik nhận định phim chiếu rạp Hàn Quốc hiện kém hơn đáng kể về chất lượng so với nội dung trên nền tảng phát trực tuyến, vì ngân sách nhỏ hơn và năng lực đạo diễn thấp hơn.1
Tuy vậy, phim Hàn nội địa vẫn có những tín hiệu tích cực. Năm 2024, phim Hàn đạt doanh thu 691 tỷ won với 71,47 triệu lượt khán giả, tăng 15,5% và 17,6% so với năm trước; trong khi phim nước ngoài giảm 24% doanh thu xuống 503,6 tỷ won. Exhuma dẫn đầu phòng vé với 115,2 tỷ won và 11,91 triệu lượt khán giả, tiếp theo là Vây Hãm: Không Lối Thoát với 110,1 tỷ won và 11,5 triệu lượt xem.6 Tỷ lệ sinh lời của phim thương mại Hàn Quốc cũng cải thiện lên mức âm 16,44% từ mức âm 30,98% năm trước.
Cách khán giả Hàn xem phim cũng đã đổi. Báo cáo KOFIC ghi nhận lịch chiếu dịch chuyển khỏi mùa vụ truyền thống: Exhuma và Vây Hãm: Không Lối Thoát thành công vào mùa xuân vốn thường vắng khách; mùa hè có các phim ngân sách trung bình như Pilot với 4,72 triệu lượt xem và Kẻ đào thoát với 2,56 triệu lượt thay thế bom tấn. Giá vé trung bình năm 2024 giảm xuống 9.702 won, lần đầu dưới 10.000 won trong ba năm nhờ các chương trình giảm giá phổ biến. Số lần đi rạp bình quân đầu người đạt 2,4 lần mỗi năm, đưa Hàn Quốc đứng thứ 8 thế giới. Thị trường cũng ưu tiên thương hiệu quen thuộc: phim hoạt hình Heartsping: Teenieping của tình yêu thu 11,1 tỷ won, trở thành phim hoạt hình Hàn có doanh thu cao thứ hai. Phim ghi hình buổi biểu diễn của Lim Young-woong trên sân vận động lập kỷ lục thể loại phim tài liệu biểu diễn với hơn 10,1 tỷ won.
Ngoài ra, một số phim thất bại ở rạp lại thành hiện tượng trực tuyến. Tình yêu ở thành phố lớn phát hành tháng 10/2024 thất bại phòng vé nhưng được xem rất nhiều trên Netflix.1 Dòng chảy ấy có lúc rất mạnh: tháng 3/2024, phim Hàn thu hút 8,29 triệu lượt khán giả, tăng 342,2% so với một năm trước. Riêng Exhuma, khởi chiếu ngày 22/2, thu 70,7 tỷ won trong tháng 3 và giữ ngôi đầu phòng vé cuối tuần 7 tuần liên tiếp.7 Doanh thu toàn ngành trong tháng đạt 80,3 tỷ won, khoảng 59,3 triệu USD, tăng 159% so với mức trung bình 50,5 tỷ won giai đoạn 2017-2019 trước đại dịch.
Đọc thêm: Cục Điện ảnh là gì và vì sao liên tục ra văn bản chấn chỉnh phim
Xem từ đâu cho hợp lý
Với khán giả Việt, cách chọn phim Hàn hiệu quả nhất là nhìn vào các giải thưởng và liên hoan phim, thay vì chạy theo danh sách xếp hạng. Một gia đình muốn xem phim Hàn cuối tuần có thể bắt đầu từ phim thắng giải lớn tại Cannes hoặc Rồng Xanh, vì những phim này gần như chắc chắn có bản quyền phát hành chính thức tại Việt Nam.
Liên hoan phim Busan cũng là chỗ tốt để soi phim mới. Kỳ lần thứ 28 mở màn với phim chính kịch Vì tôi ghét Hàn Quốc của đạo diễn Jang Kun Jae, rồi khép lại bằng phim hài đen Hoàng đế điện ảnh của đạo diễn Trung Quốc Ninh Hạo, có Lưu Đức Hoa góp mặt.4 Liên hoan này còn có chương trình Điện ảnh Hải ngoại Hàn Quốc, trình chiếu 6 phim của các nhà làm phim người Mỹ gốc Hàn, với sự tham dự của các đạo diễn Lee Isaac Chung, Justin Chon, Teo Yoo, Steven Yeun và John Cho.4 Nữ diễn viên Youn Yuh Jung cũng thuộc dòng phim hải ngoại này; với Minari, bà trở thành người Hàn Quốc đầu tiên mang về tượng vàng Oscar ở hạng mục nữ diễn viên phụ. Ai tìm phim có chất điện ảnh nghiêm túc, ít thương mại, Busan là mỏ đáng khai.
Một xu hướng đáng nhớ: phim thất bại ở rạp Hàn thường lên các nền tảng phát trực tuyến rất nhanh, như trường hợp Bogota chỉ hơn một tháng sau ngày công chiếu. Nếu lỡ mất suất chiếu, kiên nhẫn chờ vài tuần nhiều khi vẫn xem được bản chính thức, thay vì tìm nguồn không rõ bản quyền.
Cuối cùng là dòng phim hợp tác gần nhà. Cơ quan điện ảnh Việt Nam và Hàn Quốc đang tăng cường hợp tác sản xuất, trong đó khán giả Hàn ngày càng chọn xem phim trên các nền tảng trực tuyến, đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức cho cách quản lý nội dung. Với người xem Việt, điều này có nghĩa trong vài năm tới sẽ thấy nhiều hơn gương mặt và đề tài Hàn trong phim có sự tham gia của đội ngũ trong nước.
Khi chọn phim Hàn, đáng tin nhất vẫn là tên đạo diễn, tên diễn viên chính và giải thưởng phim đã đoạt, thay vì độ ồn ào trên mạng xã hội. Bốn tượng vàng Oscar của Parasite hay giải nam chính Cannes của Song Kang Ho là kết quả của gần ba thập niên xây dựng bằng chính sách, con người và sự kiên nhẫn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Điện ảnh Hàn Quốc rơi vào vòng luẩn quẩn? (tuoitre.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Bài học từ điện ảnh Hàn Quốc (sggp.org.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Song Kang Ho: 'Của hiếm' ở nền điện ảnh Hàn Quốc (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- 'Past Lives' và làn sóng Hàn Quốc tại Liên hoan phim Busan 2023 (tuoitre.vn) ↩a ↩b
- Hàn Quốc: Ngành công nghiệp phim ảnh kêu gọi "giải cứu" vì COVID-19 (laodong.vn) ↩
- S. Korean box office shows mixed recovery in 2024: report (koreaherald.com) ↩
- Điện ảnh Hàn Quốc đạt doanh thu kỷ lục nhờ 'Quật mộ trùng ma' (vietnamplus.vn) ↩