Chúc Mừng Năm Mới

Phong tục

Mùng 1 Tết kiêng gì? 12 điều nên tránh đầu năm

Mùng 1 Tết kiêng quét nhà, đổ rác, cho lửa cho nước, vay mượn, nói lời xui, làm vỡ đồ và nhiều món ăn theo quan niệm dân gian. Bài chỉ rõ lý do từng điều kiêng, cách chuẩn bị từ cuối năm và việc nên làm đầu năm cho cả nhà.

77 phút đọc

Vì sao mùng 1 Tết có nhiều điều kiêng

Mùng 1 Tết kiêng gì để cả năm may mắn, không phạm điều kỵ? Câu hỏi này trước hết là chuyện niềm tin, nhưng cũng là cách ông bà ta giữ cho ngày mở đầu được suôn sẻ; chẳng ai muốn năm mới bắt đầu bằng một lần cãi vã hay chiếc bát vỡ. Trước khi điểm từng điều cụ thể, cần hiểu vì sao ngày đầu năm lại có nhiều điều cấm kỵ đến vậy.

Những điều kiêng ngày mùng 1 là phong tục truyền đời của người Việt, chưa có cơ sở khoa học nào chứng minh. Tuy vậy, tục lệ này vẫn được giữ qua nhiều thế hệ vì gốc rễ của nó nằm ở quan niệm “đầu xuôi đuôi lọt”: ngày đầu tiên đại diện cho vận trình cả năm, việc gì xảy ra ngay hôm đó sẽ kéo dài theo suốt mười hai tháng. Nhà cửa sạch sẽ, lời nói êm ái, tiền bạc đủ đầy trong ngày mùng một sẽ mở đường cho một năm hanh thông. Vì thế, người xưa đặt ra hàng loạt điều cấm kỵ. Mục đích không phải để dọa dẫm; đó là lời nhắc mọi người tự giữ mình, cùng nhau tạo không khí vui vẻ đúng nghĩa một ngày Tết.

Ngoài ra, còn một lý do nữa gắn với tín ngưỡng dân gian: từ sáng mồng một đến trước rằm tháng Giêng, Ngọc Hoàng cùng chư vị thần tiên giáng phàm, du lý từng ngôi nhà để thăm và ban tài lộc.3 Trong khoảng thời gian “có khách quý” ở trần như vậy, gia chủ tất nhiên phải giữ nhà cửa gọn gàng, lời ăn tiếng nói lễ phép, tránh những hành động thô kệch hay bẩn thỉu để không thất lễ. Chính vì thần tiên đang ghé thăm nên dân gian còn hạn chế đóng cửa nhà, trừ khi cả nhà đi vắng, để đón phúc lộc vào cửa. Hiểu được hai gốc rễ này, những điều kiêng ở phần sau không còn là chuyện mê tín vô lý, mà là nếp sống ông bà ta muốn truyền lại cho con cháu mỗi dịp đầu năm.

Quét nhà, đổ rác và chuyện giữ lộc ngày đầu năm

Cái chổi nằm im trong ba ngày Tết, đó là cảnh quen thuộc ở nhiều gia đình Việt. Người lớn dặn nhau trước giao thừa: dọn sạch sẽ từ hôm nay, qua mùng 1 đừng động đến chổi, rác có thì gom lại, đừng mang ra cửa.

Trong số những điều người ta hỏi về mùng 1 Tết kiêng gì, quét nhà và đổ rác luôn đứng đầu. Tục này có mặt ở cả ba miền, nhà phố hay nhà quê đều nghe kể lại, và cách xử lý rác trong những ngày Tết cũng có nếp riêng đáng ghi nhớ.

Quét nhà mùng 1 bị coi là hất tài lộc ra cửa

Dân gian quan niệm rác trong ba ngày đầu năm không phải rác bình thường. Người xưa tin thần Tài ghé vào nhà dịp Tết, ẩn mình trong bụi bặm, trong đống rác còn sót lại. Quét rác ra khỏi cửa nghĩa là quét luôn phần tài lộc đang ở trong nhà, hót rác ba ngày đầu năm thì đuổi thần Tài đi, cả năm hao hụt tiền của, làm ăn khó thuận.

Nói cách khác, cái chổi ngày mùng 1 bị coi như một dụng cụ hất lộc ra cửa. Quét mạnh quá, quét từ trong ra ngoài, may mắn và vượng khí theo đó mà bay đi hết. Gia đình nào quét nhà, đổ rác ngày đầu năm, theo quan niệm truyền đời, sẽ quét mất lộc xuân, năm đó dễ gặp chuyện không vui.

Vì thế mới có cách nói nửa đùa nửa thật ở Nam Bộ: đầu năm, và chỉ riêng dịp này, rác có giá trị như vàng. Nhà văn Sơn Nam trong cuốn “Người Sài Gòn - Chợ Lớn ăn Tết” (in trong Nam Bộ Xưa & Nay, NXB TP. Hồ Chí Minh, tháng 12 năm 1998, trang 143) chép lại nếp ấy: “Không ai dám quét nhà trong những ngày này... Thà để căn nhà mất vệ sinh, còn hơn là quét hết lộc ra.5 Đầu năm, và chỉ độc nhất dịp này, rác có giá trị như... vàng là vậy”. Câu chép từ đời sống thật của người Sài Gòn xưa cho thấy tục này đã ăn sâu đến mức người ta cam chịu nhà bẩn ba ngày, chỉ để giữ trọn phần lộc.

Dù vậy, cần hiểu đây là quan niệm dân gian, một phong tục truyền đời chưa được chứng minh bằng cơ sở khoa học nào. Người xưa đặt ra điều kiêng này với tâm nguyện đơn giản: đầu năm muốn giữ trọn những gì tốt đẹp đang có trong nhà, không muốn hất gì ra ngoài, kể cả bụi rác. Đằng sau tục kiêng là một cách nghĩ về sự đầy đủ, về mong muốn cả năm không hao hụt.

Tục này cũng giải thích vì sao nhiều gia đình chọn dọn dẹp sạch sẽ từ ngày 30 Tết. Nhà đã gọn, rác đã đổ, thì mùng 1 không có gì để quét, không có gì để mang ra cửa, phần lộc được coi như nằm yên trong nhà. Đó là cách người Việt giải bài toán giữa nếp cũ và chuyện vệ sinh: làm trước, giữ sau.

Cách dọn nhà gọn gàng mà không phạm kỵ

Cách làm được nhiều gia đình áp dụng rất đơn giản: dọn dẹp xong tất cả trước giao thừa. Cuối năm, thường vào những ngày 28, 29, 30 Tết, nhà được quét tước, lau chùi, rác được mang đi hết. Sang mùng 1, nhà vẫn sạch, chỉ cần giữ nguyên, không ai phải cầm chổi.

Nếu ba ngày Tết vẫn phát sinh rác, như vỏ hạt dưa, lá trà, giấy gói quà, thì gom tất cả vào một góc nhà, hoặc để vào thùng có nắp, không quét ra ngoài, không đổ ra cửa. Rác nằm trong nhà thì phần lộc vẫn được coi là ở lại với gia đình. Đến khi hết ngày kiêng, có thể quét dọn lại bình thường. Nhiều nơi đợi đến mùng 2 hoặc mùng 3 mới động chổi, còn một số gia đình kiêng cả mùng 2 lẫn mùng 3, quét dọn từ mùng 4 trở đi. Nhà nào giữ nếp nhà ấy, hai cách đều có người làm.

Bên cạnh chuyện rác, Nam Bộ còn một nếp riêng đáng nhớ: sau khi quét dọn, gia chủ cất hết chổi vào chỗ khuất, không để lộ ra nơi dễ thấy. Người Nam Bộ tin rằng mất chổi ngày Tết là điềm xui, năm đó dễ bị trộm vét của cải.1 Chổi cất kỹ, nhà cửa coi như giữ được trọn vẹn.

Còn về mặt vệ sinh, chuyện để rác ba ngày Tết cần cân nhắc cho hợp lý. Rác ẩm, thức ăn thừa để lâu sẽ sinh vi khuẩn, ruồi muỗi, nhất là nhà có trẻ nhỏ, càng dễ gặp tác nhân gây hại sức khỏe. Khôn ngoan hơn là chia rác ra xử lý: rác ẩm, rác từ bếp đậy kín rồi mang ra thùng ngoài hành lang hoặc khu rác chung, còn rác khô như vỏ hạt, giấy vụn thì gom một góc trong nhà. Vừa giữ được nếp, vừa không phải sống chung với mùi khó chịu trong những ngày sum họp đông người.

Ai ở chung cư hoặc xa quê, lần đầu tự lo dịp Tết, chỉ cần nhớ ba việc: dọn sạch trước giao thừa, rác trong ngày kiêng thì gom gọn không mang ra cửa, cất chổi cho kỹ. Làm vậy là đủ, không cần câu nệ thêm. Quan niệm quét nhà mùng 1 mất lộc là điều người ta tin và truyền lại, còn nhà cửa sạch sẽ, cả nhà khỏe mạnh mới là nền tảng thật sự của một năm an lành.

Góc nhà với chổi lá và giỏ lá khô trên nền gạch, cạnh cửa mở có cành hoa hồng phấn, ánh sáng ban ngày chiếu vào
Ảnh minh họa

Lửa, nước và tiền bạc đầu năm

Ngày đầu năm, việc nhỏ nhất cũng bị nhìn bằng con mắt khác. Người hàng xóm sang xin chén nước, một cuộc trả nợ vội trước bữa cơm đầu năm, hay tiếng khóa két sắt bật lên giữa trưa mùng một, đều có thể khiến người lớn trong nhà nhăn mặt. Nhóm kiêng kỵ xoay quanh lửa, nước và tiền bạc chiếm phần đáng lưu ý nhất trong những điều nên tránh ngày Tết. Tất cả dồn về một nỗi lo chung: mở đầu năm bằng sự hao hụt thì cả năm khó đủ đầy.

Quan niệm ấy không có trong sách khoa học nào, cũng không ai bắt buộc ai phải theo. Nhưng hiểu rõ từng điều để biết mình giữ cho trọn, hay chủ động chọn cách làm khác mà không ai phật lòng, vẫn là chuyện đáng bỏ ra vài phút suy nghĩ.

Đừng đem lửa, nước của nhà cho người khác mùng một

Trong nhóm điều dân gian tránh ngày đầu năm, cho lửa và cho nước được nhắc sớm nhất, và lý do được giải thích khá rõ. Lửa tượng trưng cho may mắn, có màu đỏ rực như những điều tốt đẹp; nước ví như tiền tài, chảy vào đâu thì nơi đó no đủ. Mượn lửa hay múc nước nhà mình đi ngày mùng một, theo quan niệm truyền đời, là đem vận may ra khỏi nhà, làm giảm phước lộc của cả gia đình.

Nỗi lo không dừng ở chuyện mất lộc một ngày. Người xưa tin rằng phạm điều này vào đúng thời khắc khởi đầu thì hậu quả kéo suốt mười hai tháng: tiền bạc không giữ được, làm ăn thất bát, sự ấm no và sức mạnh của gia đình cũng giảm theo. Vì vậy dù người đến xin chỉ cần một que lửa thắp hương hay một gáo nước vo gạo, nhiều nhà vẫn khéo léo từ chối, hoặc trao cho người khác bằng cách gián tiếp để khỏi bị coi là trao đi lộc của cả nhà.

Cách từ chối cũng là một nghệ thuật trong nếp sống. Có nơi người ta không đưa lửa trực tiếp mà đặt que lửa xuống bàn, xuống cột nhà để người cần tự lấy, coi như vật đã rời tay chủ nhà trước đó. Với nước, có nhà đổ sẵn ra chậu, xô từ đêm giao thừa, ai cần thì tự múc. Nhờ vậy cả hai bên đều giữ được thể diện, người cần vẫn có lửa có nước dùng, chủ nhà không bị coi là đem thứ quý của nhà ra ngoài.

Thực tế ngày nay, chuyện xin lửa xin nước mùng một hiếm hoi hơn xưa nhiều. Nhà chung cư dùng bếp gas, bếp điện, không ai đi mượn than hồng; nước máy chảy quanh ngày, lu vại thành đồ trang trí. Nhưng tục này vẫn còn ý nghĩa khi khách đến chơi xin gáo nước rửa tay, xin que lửa thắp nhang trên bàn thờ, hay khi đi vắng về, người nhà nhờ mua hộ chai nước, bật hộ bếp nấu cơm. Chỉ cần nhớ rằng đây là quan niệm, không phải luật lệ, thì cách xử khéo léo luôn có sẵn, miễn là mình biết trước để không lúng túng lúc người đến cửa.

Chuẩn bị từ cuối năm để khỏi xin cho

Cách dân gian xử điều này rất thực tế: tính toán từ trước. Cuối năm, nhà nhà đổ đầy nước lu, nước vại, nhóm bếp hồng để lửa không tắt, tính sẵn lượng nước, lượng lửa đủ dùng cho mấy ngày đầu năm. Nhà đủ cả hai thứ thì chẳng ai phải đi xin, và người đến nhà cũng không có cớ phải mở lời.

Điều này đặt cả hai phía vào thế dễ chịu. Chủ nhà không sợ bị hỏi đến thứ không nên trao, người đến cũng không phải đi xin lửa nhà người khác, việc mà theo nếp cũ cũng nên tránh để khỏi vướng vào chuyện tài lộc của nhau. Ngày nay lu vại có thể đã cất vào kho, nhưng ý chuẩn bị đầy đủ trước Tết vẫn áp dụng được y nguyên. Đổ đầy bình gas dự phòng, để sẵn chai nước lọc trong tủ, hộp diêm hay bật lửa nơi bếp, khách đến cần gì vẫn có mà tự lấy.

Kiêng vay mượn, trả nợ, nhắc nợ ngày đầu năm

Bên cạnh lửa và nước, tiền bạc là nhóm kiêng kỵ được nhắc nhiều nhất. Vay mượn, cho vay hay đòi nợ vào ngày đầu năm đều bị coi là kém may mắn. Người đi mượn nợ mùng một, theo nếp cũ dặn, mở đầu cho cả năm thiếu thốn, tiền bạc không dư giả. Còn người đến đòi nợ thì vừa đẩy đối phương vào cảnh đó, vừa dễ gây xích mích ngay trong ngày mọi người đang cố giữ hòa khí.

Chuyện trả nợ cũng nằm trong vòng tránh. Đưa tiền trả nợ ngày đầu năm bị xem giống như dâng tài lộc của mình vào tay người khác, tự tay chuyển của cải ra khỏi nhà vào đúng lúc cần giữ. Nhắc nợ, kể cả lời nhắc nhẹ nhàng trong bữa cơm, cũng bị tin là gợi mở một năm toàn chuyện tiền nong. Do đó nếp cũ dặn dò khá nhất quán: những ngày đầu xuân, hạn chế nhắc đến tiền bạc, đừng cho vay, đừng đòi, đừng trả.

Ngược lại, việc cần làm được dặn từ trước Tết: thanh toán hết nợ nần trong năm cũ. Cuối năm trả hết nợ là khép lại năm cũ cho gọn, bước sang năm mới với hai tay trắng nhưng không vướng víu. Ngay cả chuyện mượn tiền cuối năm cũng nên cân nhắc. Nợ kéo sang năm sau bị tin là kéo theo xui rủi từ năm này qua năm khác, một nỗi lo mang tính biểu tượng nhưng giải thích được vì sao người xưa coi trọng chuyện dứt điểm nợ nần trước đêm giao thừa đến vậy.

Trong thực tế, những điều này vẫn có chỗ đứng rất đời. Ngày mùng một, các cửa hàng, ngân hàng, cơ quan đều nghỉ, muốn trả nợ hay vay mượn cũng không có chỗ làm việc, nên kiêng hay không thì tự nhiên cũng phải chờ. Điều đáng nhớ hơn là chuyện nhắc tiền: ai đó vừa giòn giã chúc Tết xong đã hỏi thăm lương thưởng, giá vàng, chuyện làm ăn năm qua, dễ làm không khí bữa tiệc nặng nề. Giữ ngày đầu năm cho chuyện vui, chuyện thăm hỏi, còn tiền bạc để lại sau mùng ba, vừa hợp nếp vừa đỡ phiền cho cả hai bên.

Thêm vào đó, chuyện cho vay tiền ngày đầu năm còn có mặt thực tế: ngày nghỉ lễ khó xác minh, khó hẹn hò, người cho vay dễ rơi vào tình huống khó xử khi từ chối người quen đang cần gấp. Nếu thật sự không tránh được việc vay mượn quanh Tết, chờ vài ngày sau đó để mọi thứ vào guồng lại là cách làm an toàn cả về tình cảm lẫn về việc sổ sách rõ ràng.

Kiêng mở két sắt, tủ tiền và để hết gạo muối

Một điều ít người trẻ biết nhưng nhiều nhà lớn vẫn giữ: ngày đầu năm không mở tủ tiền, không mở két sắt. Người xưa cho rằng mở tủ lấy tiền mùng một sẽ khiến cả năm ra tiền, tức tiền cứ ra đi liên tục, dễ bị lừa gạt, hao hụt. Một số gia đình giải thích việc mở tủ là tống tiễn tài lộc, khóa mở ra thì tài khí bay theo, vận may cả năm thất thoát.7

Cách xử của các nhà giữ nếp cũng đơn giản như chuyện nước lu: đồ cần dùng lấy ra từ ngày ba mươi Tết. Tiền lì xì, tiền chi tiêu mấy ngày đầu năm, quần áo đi chúc Tết, tất cả để sẵn trong ngăn riêng trước giao thừa. Mùng một cứ thế mà lấy dùng, không đụng đến két, không đếm tiền, không khóa mở ra vào. Như vậy nhà vẫn vận hành bình thường mà không ai phải phạm điều mình tin.

Chuyện gạo muối cũng thuộc nhóm này. Dân gian dặn trước năm mới nhà phải còn đủ gạo, đủ muối, vì hết gạo hết muối vào ngày đầu năm được xem là báo hiệu một năm thiếu thốn. Gạo là lương thực chính, muối là thứ không thể thiếu mỗi bữa, hai hũ này rỗng thì nhà bước sang năm mới trong tư thế thiếu trước. Vì vậy đổ đầy hũ gạo, hũ muối, lu nước trước giao thừa trở thành việc dứt khoát của các bà nội trợ giữ nếp cũ, vừa để dùng dần mấy ngày chợ nghỉ, vừa để nhà có của dự phòng khi bước sang năm mới.

Ngày nay hai điều này dễ áp dụng hơn xưa. Két sắt hay tủ tiền thì cứ lấy sẵn tiền mặt nhỏ lẻ từ ngày ba mươi, phần còn lại để nguyên; hũ gạo hũ muối thì chợ chỉ nghỉ một hai ngày đầu năm, đổ đầy trước giao thừa là đủ. Chuyện kiêng mở két mang tính tin tưởng hơn là thực tế, nhưng chính sự tính toán chu đáo ấy giúp mấy ngày Tết bớt đi bao nhiêu việc phải làm vội.

Mua sắm đầu năm kiêng những gì

Ra chợ hay đi siêu thị ngày đầu năm, một số món được khuyên tránh mua, phần lớn vì tên gọi hay hình dáng của chúng gợi những điều không vui. Đầu bảng là dao kéo, chày cối và các đồ sắc nhọn. Trong cảm nhận chung, dao kéo gợi sự chia cắt, kết thúc, không hợp với tinh thần sum vầy của ngày đầu năm, nên nhiều người kiêng mua vì sợ cắt đứt may mắn và tình cảm gia đình.

Nhóm thứ hai liên quan đến bệnh tật và tang tóc. Mua thuốc ngày đầu năm bị tin là khiến cả năm dễ đau ốm, nên những nhà giữ nếp chuẩn bị sẵn thuốc thường dùng từ trước Tết. Người có bệnh nền thì không vì điều này mà bỏ liều, chỉ khéo léo sắp xếp mua trước. Đồ màu đen hoặc trắng bị tránh vì hai màu gắn với tang lễ, ngược với sắc đỏ tươi của ngày hội. Một số người còn kiêng mua nước mùng một, lý do vẫn quen thuộc: nước tượng trưng tiền của, mua nước bị sợ tiền của chảy mất.

Còn lại những món nên mua thì được dân gian khuyến khích rõ ràng: trái cây tươi, hoa tươi, các vật phẩm mang ý nghĩa may mắn. Bó hoa đặt bàn thờ, mâm quả ngũ quả trên bàn khách, vừa đẹp vừa hợp với không khí đầu năm hơn nhiều so với lục lọi kệ đồ kim loại. Chợ hoa, chợ quà ngày đầu năm vốn sầm uất, đi mua để thăm người thân một túi quà là việc ai cũng làm được.

Một chi tiết nhỏ trong chuyện mua bán ngày Tết cũng đáng nhớ: nếu không hài lòng với giá cả, nên từ chối lịch sự thay vì kỳ kèo trả giá. Ngày đầu năm, người bán muốn mở hàng được vui, người mua trả giá căng dễ để lại cảm giác không thoải mái cho cả hai phía. Giá chợ Tết thường cao hơn ngày thường là chuyện ai cũng biết, tính sẵn trong túi tiền khi đi mua vài món nhỏ, buổi đi chợ đầu năm sẽ nhẹ nhàng hơn hẳn. Ở một số nơi còn có tục đập bình thuốc sau giao thừa để xua đuổi bệnh tật trong năm, một nghi thức mang tính biểu tượng cho thấy người xưa coi chuyện tránh bệnh tật đầu năm quan trọng đến mức nào.

Lời ăn tiếng nói và không khí gia đình ngày đầu năm

Câu “hỏng rồi” vô tư nói ngày thường, đến mùng 1 Tết lại thành điều nhiều gia đình dặn dò nhau tránh.7 Người Việt xưa tin lời nói đầu năm có sức nặng đặc biệt, nói gì thì năm ấy theo đó mà trôi, nên những từ tưởng vô hại cũng phải chọn lựa.

Lời ăn tiếng nói mới là một nửa. Cách cả nhà ứng xử với nhau trong ngày đầu tiên cũng được coi là khuôn mẫu cho suốt mười hai tháng phía trước, nên một ngày giữ được hòa khí, theo cách tin ấy, cả năm gia đình sẽ ít lục đục.

Kiêng nói lời xui, cãi vã, to tiếng

Người Việt xưa tin rằng ngày đầu năm là lúc lời nói dễ “thành thật”. Nói điều không may mùng 1 Tết, theo quan niệm truyền đời, có thể ảnh hưởng đến cả năm phía trước. Vì thế những từ quen thuộc như “chết mất”, “tiêu rồi”, “hỏng rồi”, “xui”, “mất mát” đều được liệt vào danh mục nên tránh, kể cả khi chỉ vô tình thốt ra sau một cái ly trà đổ.

Nhóm từ cần né còn rộng hơn thế. Tai nạn, bệnh tật, chết chóc, nghèo đói, thậm chí chuyện ma quỷ đều được dặn nhau đừng nhắc, cùng những từ tưởng chừng vô hại như “hết”, “nghèo”, “thiếu”. Đêm giao thừa và ngày mùng 1 là hai mốc được nhắc nhiều nhất, vì đây là lúc năm cũ đã khép lại mà năm mới chưa kịp mở đường. Chẳng hạn thay vì nói “hết tiền rồi” khi dọn mâm cỗ, nhiều nhà chọn cách nói vòng: “tiền năm nay nhiều hơn năm ngoái” dù thực tế chưa chắc vậy. Cách nói nghe hơi gượng, nhưng nó giữ được không khí, mà không khí mới là thứ cả nhà đang giữ cho nhau.

Bên cạnh lời nói, chuyện cãi vã, to tiếng cũng nằm trong nhóm kiêng kỵ hàng đầu. Mùng 1 mà tranh cãi với bất kỳ ai, trong nếp cũ, cả năm dễ bất hòa, công việc không thuận. Có điều không phải ai cũng chủ động gây chuyện: Tết đông người, họ hàng xa về tụ họp, chuyện cũ còn vương, một câu nói vô tình cũng đủ làm không khí căng. Chính vì thế tục kiêng này thực chất là lời nhắc giữ hòa khí, thứ mà ngày thường ai cũng biết nhưng dịp Tết dễ quên.

Đánh nhau còn bị coi là nặng hơn cãi vã. Ngoài chuyện mang lại điều không may cho cả năm, một cuộc ẩu đả ngày đầu năm có thể khiến người trong cuộc vướng vào những rắc rối về sau, từ chuyện thương tích đến chuyện phải giải quyết với chính quyền. Chuyện này chẳng cần quan niệm nào: đánh nhau ngày nào cũng là điều nên tránh.

Giận dữ, gắt gỏng cũng bị tính vào nhóm nên giữ. Người lớn trong nhà thường tự đặt cho mình một nguyên tắc ngày đầu năm: trẻ con phạm lỗi thì cười xòa cho qua, không la mắng, chuyện cần dạy dỗ gác lại mùng 2. Nguyên tắc ấy nghe đơn giản, nhưng đúng là lúc khó thực hiện nhất, khi nhà cửa bừa bộn, khách ra vào liên tục, ai đó quên việc ai đó giao. Nhớ rằng mình đang giữ hòa khí cho cả năm là đủ để hạ giọng.

Với con nhỏ, chuyện lời nói khó kiểm soát hơn. Trẻ bé nói năng bậy bạ, thậm chí nói tục, chỉ vì nghe theo bạn bè hay phim ảnh. Nhiều bậc phụ huynh xử lý bằng cách nhắc nhẹ trước Tết, coi như một trò chơi: ai nói được lời hay cả ngày mùng 1 sẽ được khen, được lì xì sớm. Cách này vừa giữ được lệ cũ, vừa không khiến trẻ sợ hãi ngày vui.

Giữ lời nói ngày đầu năm thực ra không khó. Trước giao thừa, nhiều gia đình dặn nhau một câu ngắn: chuyện gì không vừa ý cũng gác lại, qua mùng 2 rồi nói. Khi bất đồng xảy ra, cách xử lý được nhiều người áp dụng là hạ giọng, đổi đề tài hoặc kéo chuyện sang việc khác cho qua phút nóng giận. Đổi lại, những lời chúc đẹp về bình an, sức khỏe, tài lộc lại được khuyến khích nói thật nhiều, với người thân, với hàng xóm, với cả người lạ gặp đầu ngõ. Giữ tinh thần vui vẻ, hòa nhã, hạn chế nóng giận cáu gắt, đó là phần cốt của tục này, phần còn lại chỉ là hình thức.

Kiêng khóc lóc, buồn tủi, giận dữ

Nước mắt ngày đầu năm được xem là điềm không lành. Khóc lóc mùng 1 Tết, người xưa cho rằng, báo hiệu năm đầy buồn phiền, trắc trở; buồn đầu năm thì cả năm sẽ buồn. Vì thế chuyện khóc, buồn tủi, bực tức đều nằm trong nhóm nên tránh, bên cạnh việc nói lời xui.

Thực tế không ai chủ động chọn buồn ngày Tết. Nhưng dịp tụ họp đông người lại là lúc chuyện cũ dễ dâng lên: hai chị em giận nhau từ năm trước, một người trong nhà vừa trải qua chuyện buồn, hay đơn giản ai đó mệt mỏi vì chuẩn bị Tết quá sức. Mặt khác, trẻ nhỏ dễ khóc hơn ngày thường vì lạ nhà, đông người, bị kìm giữ không được chạy nhảy. Những giọt nước mắt ấy cũng được tính vào điều nên tránh.

Cách nhiều gia đình làm là dồn sức cho không khí chung. Chuyện buồn không đem ra nói trước mặt đông người, chuyện cần giải quyết thì gác sang sau mùng 3. Với trẻ, người nhà chủ động quan tâm, cho ăn đúng bữa, cho ngủ đủ, dẫn đi chơi sớm để trẻ không mệt và không khóc. Một ngày mùng 1 trôi qua vui vẻ, không ai giận ai, không tiếng khóc nào vang lên, đó theo cách tin ấy đã là một điềm lành, còn theo lẽ thường thì đó là điều bất cứ gia đình nào cũng mong muốn.

Những điều nên dặn con trẻ ngày mùng 1

Con nhỏ là nhóm dễ phạm kỵ nhất, vì trẻ nói năng bột phát và tay chân không giữ được. Trước sáng mùng 1, người lớn trong nhà thường dành vài phút dặn dò một lượt, gọn trong ba bốn điều chính.

Trước hết là chuyện đồ dễ vỡ. Trẻ hay được cho phép tự lấy nước, tự bê mứt kẹo, nhưng ngày đầu năm người lớn thường dặn trẻ không chạm vào bát đĩa gốm sứ, ly thủy tinh, gương, để tránh làm vỡ. Đồ vỡ ngày Tết, theo quan niệm xưa, là dấu tan tành, không tốt cho tài lộc, còn thực tế thì ai cũng muốn tránh tiếng đồ đạc loảng xoảng trong ngày vui.

Kế đến là lời nói và nước mắt. Trẻ cần được nhắc tránh những từ như “Thôi xong”, “Tiêu rồi”, “Hỏng rồi”, và được quan tâm đủ để không khóc, không buồn tủi. Cuối cùng là chuyện ăn uống: dặn trẻ ăn từ tốn, không nhả bã, không bỏ thừa, không khuấy thức ăn trong mâm, vì thức ăn ngày Tết gắn với sự đủ đầy của cả năm. Dặn dò nhẹ nhàng, kèm một lời khen khi trẻ làm được, thì tục kiêng với trẻ nhỏ trở thành trò chơi đầu năm chứ không phải điều cấm đáng sợ.

Đồ đạc và việc vặt trong nhà ngày đầu năm

Từ lời ăn tiếng nói, nếp kiêng lan sang cả đồ đạc trong nhà. Cái bát sứ gia truyền trượt tay rơi xuống nền gạch, tiếng loảng xoảng vang cả nhà, bà nội buông một tiếng “chà” thật dài. Ngày thường, chén bể đĩa mẻ chỉ là chuyện mua cái mới thay. Riêng mùng một Tết, tiếng vỡ ấy khiến cả nhà nhìn nhau, vì theo nếp cũ, nó mang một nghĩa khác hẳn.

Hỏi mùng 1 Tết kiêng gì, phần lớn câu trả lời lại xoay quanh đồ đạc và việc vặt trong nhà. Các điều kiêng ấy cùng chung một tâm lý: ngày đầu năm muốn mọi thứ trọn vẹn, nguyên lành, không hụt hao.

Kiêng làm vỡ bát đĩa, gương, đồ dùng

Trong nhóm việc nhà phải cẩn trọng ngày đầu năm, chuyện đổ vỡ được nhắc nhiều nhất. Bát, đĩa, ấm chén, ly tách, gương soi, bất cứ thứ gì dễ bể đều nằm trong danh sách phải nhẹ tay. Lý do nằm ở ý nghĩa của chính những vật ấy: bát đĩa là thứ gia đình dùng chung mỗi bữa cơm, gương là thứ mỗi người soi vào mỗi sáng. Vật gắn với sự sum họp mà lại bể ra thì dân gian cho rằng năm ấy dễ gặp chuyện chia lìa, rạn nứt, tan tác. Nhiều nơi còn nói cụ thể hơn, bát đĩa vỡ gây cãi cọ trong nhà, hay là điềm báo cả năm nhiều vận rủi.

Quan niệm này áp cho cả ba ngày Tết chứ không riêng ngày mùng một.2 Theo nếp truyền lại, ba ngày đầu được coi là mở đầu cho cả năm, nên chuyện đổ vỡ đều nên tránh. Cái bể ngày mùng một nặng nghĩa hơn, nhưng trượt tay ngày mùng hai, mùng ba vẫn khiến người lớn khó chịu y như nhau.

Bởi vậy, việc chuẩn bị bắt đầu từ trước giao thừa chứ không đợi đến sáng mùng một. Những bộ chén bát sứ mỏng, ly thủy tinh, lọ gốm đặt trên kệ cao hay gần mép bàn nên được cất vào nơi an toàn: hộc tủ sâu, kệ thấp kín, nơi trẻ con và người bận rộn ít va chạm. Nhà có khách ra vào suốt ba ngày Tết thì chuyện này càng đáng lưu ý, vì bữa tiệc đông người, bàn tay bưng bê nhiều, xác suất trượt tay cũng tăng theo. Nhiều gia đình chọn dùng bộ chén dày dặn, bền hơn cho những ngày Tết, còn bộ mỏng tinh tế cất dành cho dịp khác.

Riêng với người sống ở chung cư, nền gạch cứng khiến đồ rơi xuống vỡ tan và tiếng động vang xa, lại thêm nỗi lo mảnh vỡ rơi ra hành lang gây nguy cho người đi lại. Một tấm thảm ở khu bếp, một chiếc khay lót dưới khu rửa chén là cách làm thực tế mà không mất gì cả. Còn nếu chẳng may vẫn có thứ gì bể, hãy dọn gọn ngay, quét kỹ mảnh vụn, giấu mảnh nhỏ bằng khăn ẩm, rồi tự an ủi nhau một câu cho vui để không khí Tết không bị gợn. Phong tục là để giữ cho lòng yên, chứ không phải để tự dằn vặt cả ba ngày đầu năm vì một cái ly.

Kiêng giặt giũ, gội đầu và chuyện rửa chén

Nhóm kiêng kỵ kế tiếp liên quan đến nước và việc giặt giũ. Nếp cũ dặn rằng mùng một và mùng hai tháng Giêng âm lịch là ngày sinh của thần Thủy, nên những việc đưa nước ra, xả nước đi trong hai ngày ấy bị xem là có phần mạo phạm. Giặt quần áo ngày mùng một còn bị cho là gạt trôi luôn may mắn và tài lộc của cả năm, nước cuốn theo áo quần thì phúc lộc cũng theo đó mà đi.

Gội đầu cũng thuộc nhóm này. Nhiều gia đình chọn gội trước giao thừa, tức là chiều hôm cuối cùng của năm cũ, để đến mùng một không phải động đến nước gội. Có nơi kiêng hẳn suốt mùng một, mùng hai, mùng ba tháng Giêng, sợ vận khí tích tụ đầu năm bị ảnh hưởng. Một số nơi khác lại lý giải theo hướng riêng: gội đầu vào ngày đầu năm dễ khiến những tài năng, kiến thức đã tích lũy bị trôi sạch theo dòng nước. Dù lý giải thế nào thì điểm chung vẫn là gội xong trước giao thừa, ba ngày Tết nhẹ nhàng không phải lo.

Không những thế, chuyện cắt tóc, gội đầu trong ngày Tết cũng bị khuyên tránh, nên sắp xếp làm đẹp trước Tết là ổn thỏa nhất. Ai có thói quen gội mỗi tối thì có thể cân nhắc gội sớm hơn một chút trong những ngày này, vừa giữ vệ sinh vừa không phạm điều nhà lớn dặn.

Riêng rửa chén thì khác hẳn. Mùng một vẫn có thể rửa chén bình thường, vì dân gian không có quan niệm kiêng việc này, mà ngày Tết ăn uống nhiều lại càng cần đảm bảo sạch sẽ. Bếp thơm tho, chén bát sắp ngay ngắn thì khách đến chơi cũng thấy thoải mái. Nhiều người nghe nói kiêng giặt giũ liền hiểu lầm sang cả rửa chén, rồi để bát đũa chất đống suốt ngày, điều đó chỉ khiến nhà cửa bừa bộn mà thôi. Phân biệt rõ: giặt áo quần, gội đầu là việc đưa nước lớn, rửa chén là việc nhỏ hằng ngày, hai chuyện khác nhau.

Kiêng cắt tóc, cạo râu, cắt móng và kim chỉ

Dao kéo và kim chỉ là nhóm kiêng kỵ có nhiều tầng nghĩa nhất. Trước hết là chuyện cắt tóc. Tóc là bộ phận mọc trên cơ thể, móng tay móng chân cũng vậy, nên người xưa cho rằng ngày đầu tháng, đầu năm không nên cắt bỏ những gì thuộc về thân mình. Tóc cắt bỏ ngày mùng một bị cho là mất đi phúc khí, tài lộc, là cắt đứt luôn vận may của cả năm. Có nơi nói rõ hơn: cắt tóc, cắt móng tay, móng chân mùng một được tin là đem lại điều xui xẻo, nên muốn bảo toàn sinh khí thì để dành sang dịp khác. Cạo râu cũng nằm trong nhóm này, quan niệm dân gian cho rằng cạo râu, cắt tóc vào mùng một có thể gây hao tốn tiền bạc, ảnh hưởng sức khỏe.

Cách xử lý rất đơn giản: cắt tóc, làm kiểu tóc mới trước Tết. Vừa đẹp đón khách, vừa không phải động dao kéo trong ba ngày đầu năm. Ai có thói quen cắt tóc vào đầu tháng thì cũng nên dời lịch trong tháng Giêng, vì theo quan niệm, cắt tóc vào mùng một hàng tháng, nhất là tháng Giêng, dễ dẫn đến điều không may.

Chuyện cạo râu thì cần nói công bằng hơn. Quan niệm kiêng cạo râu đầu năm có thật, và nó còn lan sang những dịp quan trọng khác: nhiều người kiêng cạo râu trước khi đi thi, có cầu thủ kiêng cạo râu trước trận đấu, coi bộ râu như một thứ may mắn giữ lại. Nhưng cũng có quan niệm ngược lại, rằng cạo râu thường xuyên giúp diện mạo sạch sẽ, trẻ trung, tự tin hơn khi giao tiếp. Những trường hợp cần diện mạo chỉn chu như đi cưới, dự hội nghị, hay nghề diễn viên, ca sĩ thì vẫn nên cạo râu bình thường. Râu để hay cạo, quyết định cuối cùng thuộc về công việc và hoàn cảnh của mỗi người, chứ không phải do một điều kiêng quyết định thay.

Kế đến là kim chỉ, tức chuyện khâu vá. Dùng kim chỉ đầu năm bị cho là khiến gia chủ vất vả cả năm, may vá gợi hình ảnh thiếu trước hụt sau, nên phụ nữ xưa kiêng cả khâu cúc áo, từ mùng một đến mùng năm tháng Giêng âm lịch. Nếp cũ còn có lời dặn riêng cho người mẹ mang thai: thai phụ động kim chỉ ngày mùng một được cho là gặp xui cho con, có nơi truyền lại rằng đụng đến kim chỉ sinh con mắt dẹt như kim. Đây rõ ràng là chuyện tin truyền miệng, không có gì làm căn cứ, nhưng nó cho thấy người xưa cẩn trọng đến mức nào với ngày đầu năm.

Việc chuẩn bị cũng nằm ở cuối năm: khâu lại nút áo lỏng, vá chỗ rách, cắt móng tay gọn gàng trước khi bước sang năm mới. Dao kéo thì nên cất bớt, chỉ để lại cái cần dùng, vì chúng mang sát khí nên hạn chế động vào ngày đầu năm. Một chiếc kim khâu để sẵn trong hộp cứu thương hay một kéo nhỏ trong ngăn tủ phục vụ việc cần thiết thì không ai bắt bẻ; điều các bà các mẹ muốn nói là đừng ngồi khâu vá làm việc vặt trong ba ngày Tết, thời gian ấy nên dành cho nghỉ ngơi và sum họp.

Cẩn thận trượt ngã, làm rơi mất đồ và việc nặng

Những việc nhỏ tưởng vô tình cũng nằm trong danh sách phải nhẹ tay. Trượt chân, vấp ngã ngày mùng một tượng trưng cho xui xẻo, trục trặc công việc, nên người lớn thường dặn đi chậm, đi chắc, nhất là nhà có sàn ẩm hay cầu thang trơn. Đổ dầu ra nền nhà ngày đầu năm bị xem là làm hao hụt tài lộc, dầu loang trên sàn vừa trơn trượt vừa tốn công lau dọn, đúng là nên cẩn thận khi nấu nướng.

Làm rơi hoặc lạc mất ví, tiền bạc ngày mùng một bị coi là điềm báo hao tài. Ngày Tết ra đường đông, túi xách nhiều ngăn, tiền lì xì bỏ túi áo, chính là lúc nên để đồ đạc gọn gàng, kiểm tra trước khi rời nhà hay rời bàn ăn. Việc nặng nhọc như khuân vác, đào đất, động thổ, giã chày cối khi chưa làm lễ cũng bị kiêng, sợ cả năm làm ăn không thuận. Ngủ nướng trưa mùng một cũng bị cho là gây mất sinh khí đầu năm, nên thức dậy sớm, ăn mặc chỉnh tề vẫn là nếp được khuyên giữ.

Nói cho gọn, ngày đầu năm nên chọn những việc nhẹ nhàng, đi lại thong thả, đồ đạc để nơi quen. Những điều kiêng ở đây phần lớn trùng với lẽ sống an toàn bình thường, giữ được thì vừa yên tâm theo nếp cũ, vừa đỡ hỏng hóc thật.

Cửa nhà mở đón tài lộc, không ngồi chặn cửa

Chuyện cửa nhà nghe qua tưởng nhỏ, nhưng trong nếp ngày Tết nó là việc đáng kể. Mùng một nên mở cửa nhà từ sáng sớm để đón gió xuân, đón tài lộc, khách đến chơi đầu năm cũng bước vào dễ dàng. Ngược lại, đóng kín cửa cả ngày bị xem là cản trở tài lộc, vận khí bị ngăn chặn ngoài ngõ. Nếp cũ còn nói nặng hơn: nên mở cửa trong ba ngày Tết, đóng kín cổng được coi là bất kính với thần tiên, và người xưa gắn chuyện đó với cảnh đói nghèo. Vì thế dù nhà phố hay nhà nông, sáng mùng một việc mở cửa, quét dọn thông thoáng trước cửa nhà luôn được làm đầu tiên, để tài lộc, may mắn dễ bước vào.

Tuy nhiên mở cửa không có nghĩa ngồi ngay ngưỡng cửa. Mùng một kiêng ngồi hoặc đứng trước cửa chính, vì luồng vượng khí tốt lành vào nhà sẽ bị chặn lại.7 Thực tế thì cũng dễ hiểu: người ngồi trước cửa chặn lối đi, khách vào phải chui lủi, trông không ra nếp. Nhà đông con nhỏ, lũ trẻ hay tụm ba tụm năm ngồi chơi ở bậc cửa thì ngày Tết nên nhắc các cháu vào trong chơi, vừa giữ tục vừa an toàn, vì cửa mở suốt ngày, người ra vào liên tục.

Với nhà chung cư, cửa chính thường mở ra hành lang chung, việc để cửa mở cả ngày không khả thi và cũng không cần thiết. Có thể chọn cách mềm: mở cửa vào những lúc nhà có người, sáng sớm và khi khách đến, các khung giờ còn lại đóng cửa nhưng giữ cửa sổ thông thoáng. Cửa sổ mở, nhà sáng sủa, không khí lưu thông, phần nào vẫn giữ được tinh thần đón gió xuân của nếp cũ. Quan trọng là cửa nhà sạch sẽ, gọn gàng, không chất đồ trước cửa, khách bước vào thấy ngay được sự chỉn chu của gia chủ, đó mới là điều để lại ấn tượng đầu năm.

Đọc thêm: Mùng 1 Tết Đinh Mùi rơi thứ Bảy, ngày 6/2 dương lịch, năm con dê

Người đến nhà và người nhà đi đâu mùng 1

Cửa nhà giữ cho gọn gàng rồi, chuyện tiếp theo vẫn xoay quanh cửa: nó mở ra đón ai, và người trong nhà đi đâu, về đâu. Đây là mảng dân gian chăm chú nhất, vì ai bước vào trước, ai đến sau, ai nên ở nhà, ai nên ở ngoài, đều được gắn với vận trình suốt mười hai tháng phía trước.

Chuyện này không phải do nhà nào tự nghĩ ra. Từ thành phố tới làng quê, các cụ đều dặn dò con cháu trước khi giao thừa về khuya, để sáng mùng 1 không ai ra cửa vội vàng, cũng không ai đi thăm ai mà thiếu chuẩn bị.

Chọn người xông đất cho cả năm

Xông đất là tục chọn người đầu tiên bước vào nhà trong ngày mùng 1 Tết, tin rằng người ấy quyết định may xui cả năm cho gia chủ.7 Theo phong tục, người đầu tiên đặt chân qua ngưỡng cửa ngày đầu năm được coi là mở đường cho tài lộc của cả nhà, nên chuyện ai xông đất không để mặc cho ngẫu nhiên. Ở nhiều gia đình, người này được chọn từ trước, hẹn giờ đến đúng sáng mùng 1, thậm chí chủ nhà còn nhờ người thân quen đứng chờ ngoài ngõ.

Vía là khái niệm dân gian chỉ khí chất, vận khí của một người, người vía tốt được coi là đem lại điềm lành. Tiêu chuẩn chọn người xông đất trước hết là vía: khỏe mạnh, vui vẻ, tính tình hòa nhã, đang ăn nên làm ra.2 Người có uy tín, đức độ, thành đạt trong cuộc sống cũng được ưu tiên, vì người ta tin điềm lành đi theo người lành. Ngược lại, người nặng nề, buồn bã, hay gắt gỏng dù thân thiết đến mấy cũng thường được khéo léo mời sang ngày khác.

Chuyện hợp tuổi, hợp mệnh với gia chủ cũng được nhiều nhà tính đến. Người xung khắc tuổi hoặc mệnh với chủ nhà, dù vui vẻ đến đâu, thường không được mời xông đất, để tránh điều gia chủ coi là tương khắc trong năm. Tuy vậy, mức độ tin của mỗi nhà không giống nhau. Nhà tin kỹ thì xem tuổi xem mệnh kỹ lưỡng, nhà tin nhẹ thì chỉ cần người đến đầu tiên tươi cười, nói năng vui vẻ là đủ. Không có gì bắt buộc, miễn là chủ nhà thấy lòng yên.

Một chi tiết ít người để ý nhưng quan trọng không kém: người xông đất cũng phải biết giữ mình. Sáng mùng 1, nếu chưa chắc nhà người ta đã có người xông đất, tốt nhất đừng vội đi chúc Tết nhà khác. Người bước vào đầu tiên ảnh hưởng tài vận cả năm của gia chủ, nên đi thăm bừa bãi lúc nhà chưa chuẩn bị xong bị coi là thiếu lễ, còn người xung khắc tuổi đến trước thì càng khiến chủ nhà khó xử. Mùng 1 Tết chỉ nên đi thăm họ hàng, người thân khi biết chắc gia đình đó đã có người xông đất rồi; chưa chắc thì chờ mùng 2, mùng 3, Tết còn dài, không ai trách.

Với gia chủ, cách chuẩn bị cũng nên chu đáo từ tối giao thừa: nhà cửa dọn sạch sẽ, gọn gàng, sáng sớm mở cửa đón người xông đất. Nhà bừa bãi mà mời người ta vào xông đất thì theo quan niệm cũ, điều lành cũng khó vào. Ai được nhờ xông đất nên đến đúng giờ hẹn, mặc đồ chỉnh tề, bước vào với nụ cười và câu chúc trọn vẹn, vì khoảnh khắc ấy chính là món quà đầu năm mình dành cho chủ nhà.

Nhà có tang kiêng xông đất, chúc Tết và chuyện phát tang

Người nhà có tang không xông đất nhà người khác, vì dân gian cho rằng việc này đem xui rủi đến chủ nhà.7 Cũng vì lý do đó, gia đình đang để tang trong năm kiêng đi chúc Tết, mừng tuổi bà con xóm giềng, dù lòng vẫn thương vẫn nhớ. Đây là điều người trong nhà nên tự biết giữ, khỏi cần chủ nhà nhắc, để khỏi làm ai khó xử ngày đầu năm. Khi chọn người xông đất, gia chủ vì thế cũng tránh mời người đang có tang, dù họ là bạn thân.

Ngược với chuyện người có tang không đi chúc Tết nhà ai, bà con xóm giềng vẫn nên đến thăm nhà có tang trong ba ngày Tết: vừa chúc Tết, vừa an ủi gia đình bất hạnh.2 Vì thế tục cữ tang không có nghĩa người có tang bị bỏ rơi. Gia đình có tang được cất khăn tang trong ba ngày Tết, tạm gác việc để tang, không đeo đai, không đi lễ tang, để cả nhà qua Tết trong bình yên; hết ba ngày ấy, mọi việc trở lại như cũ.

Việc tang sự trong dịp Tết cũng có nếp riêng. Người thân qua đời ngày 30 tháng Chạp thì nên chôn cất kịp trong ngày đó, kiêng để sang mùng 1, vì mùng 1 Tết kiêng mai táng, ngày này được coi là thiêng liêng, mở đầu vận hội mới. Nếu có người mất đúng mùng 1 Tết, gia đình chưa phát tang vội: mọi thứ được chuẩn bị sẵn, để sáng mùng 2 mới làm lễ phát khăn tang.7 Nếp ấy khiến việc tang sự không xâm phạm vào giờ thiêng của năm mới, mà người mất vẫn được đưa đi trong trang nghiêm.

Đối với họ hàng, bạn bè, biết nhà ai đang có tang thì ba ngày Tết vẫn đến thăm, chúc Tết và an ủi như thường. Một lời hỏi thăm chân thành, một chuyến viếng đúng lúc, thể hiện tình nghĩa mà không làm ai phải trái. Nếp xưa đặt ra những cữ này không phải để xa lánh người buồn, mà để cho người buồn có chỗ nghỉ.

Thai phụ kiêng đi chúc Tết, xông đất

Quan niệm dân gian cho rằng người đang mang thai không nên đi xông đất, chúc Tết nhà người khác ngày đầu năm.6 Thai phụ trong những tháng đầu thai kỳ thường nặng nề, mệt mỏi, ốm nghén, nên hình ảnh ấy bị xem là điều không vui vẻ, trong khi gia chủ ngày đầu năm cần người đến xởi lởi, hoạt bát, tươi tắn. Vì thế phụ nữ mang thai kiêng đi chúc Tết mùng 1, dù không phải bị cấm đoán gì nặng nề.

Cùng nhóm cữ này còn có việc thăm gái đẻ: mùng 1 Tết kiêng đi thăm người mới sinh, vì chuyện sinh nở ngày đầu năm bị coi là chưa hợp với không khí mở đầu vận hội. Thực tế mà nói, những ngày Tết đường xá đông, nhà cửa nhộn nhịp, người mang thai đi lại cũng mệt, ở nhà nghỉ ngơi vừa tiện cho mẹ vừa hợp với nếp cũ. Bạn bè thân thiết muốn hỏi thăm thì nhắn tin, gọi điện, đến thăm sau mùng 3 là vừa ý cả đôi bên.

Người trong nhà cũng nên nhớ điều này khi sắp xếp lịch đi chúc Tết. Chồng đi xông đất nhà ai thì vợ mang thai ở nhà, khỏi cần đi cùng cho đủ số. Bà bầu mệt mỏi thì ngủ nướng một chút, ăn uống đủ đầy, sáng muộn mới dậy cũng chẳng ai chê, vì mùng 1 Tết vốn kiêng đánh thức người khác. Cái khỏe của mẹ và thai nhi, theo cả lẽ thường lẫn nếp cũ, đều đáng đặt lên trước mọi chuyện khách khứa.

Kiêng đánh thức, chúc Tết người đang ngủ

Sáng mùng 1, người nhà không giục nhau dậy, kể cả người ngủ muộn nhất. Dân gian cho rằng ai bị đánh thức trong ngày đầu năm sẽ chịu sự thúc giục quanh năm: đi làm bị sếp hối, làm việc bị khách hối, chuyện gì cũng bị người khác hối thúc mãi. Ngày thường bố mẹ thường gọi con dậy sớm, riêng mùng 1 Tết thì để mỗi người tự dậy theo giờ của mình. Con nít ngủ nướng ngày Tết vì thế không bị la, khác hẳn ngày thường.

Ngoài ra, kiêng chụp hình và chúc Tết người đang ngủ, vì cảnh này giống như rủa người ta bệnh tật, nằm liệt giường. Ai ngủ thì cứ để ngủ, muốn chúc Tết thì đợi họ tỉnh táo, ngồi dậy, rửa mặt rồi hẵng nói. Câu chúc nói lúc người ta còn lim dim không trọn ý, mà theo quan niệm cũ còn mang điềm không hay, nên không có lý do gì phải vội.

Với khách đến chơi, chuyện này cũng cần khéo léo. Ghé thăm nhà người mà thấy chủ nhà hoặc người thân còn ngủ, đừng la hét gọi dậy, cũng đừng chụp ảnh cho vui. Nên chờ một lát, hoặc nếu gấp thì nhẹ nhàng xin phép quay lại sau. Thấy nhà ai còn ngủ thì cứ ghé thăm nhà khác trước, quay lại sau, Tết ba ngày, việc gì cũng có lúc cả. Còn người ngủ dậy muộn mùng 1 cũng đừng áy náy: tự dậy, tắm rửa chỉnh tề rồi mới nhận lì xì, nhận lời chúc, vừa đúng nếp vừa thoải mái.

Chuyện này ở nhà đông người càng cần thống nhất từ tối giao thừa. Ai dậy sớm lo bếp, lo mâm cúng thì làm việc riêng, đừng làm rơi vãi, đừng mở nhạc to trong phòng người ngủ. Nhờ vậy sáng mùng 1 cả nhà dậy theo nhịp của mình, không ai bị giục, không ai khó chịu, không khí đầu năm mới được như ý.

Kiêng vỗ vai, quàng vai và quên khăn ở nhà người khác

Dịp Tết ai cũng vui, nhưng cái vui thể hiện ra ngoài thân thể thì có những chỗ phải giữ. Mùng 1 Tết kiêng vỗ vai, quàng vai người khác, vì cử chỉ này bị coi là gây xui xẻo, nhất là dễ mang chuyện buồn về hạnh phúc, tình duyên cho người bị vỗ.7 Vai được coi là chỗ trụ của vận khí, ai vỗ vào coi như làm động đến vận ấy. Tuy vậy, điều này cũng dễ hiểu theo nghĩa đời thường: vừa ngủ dậy hay vừa ăn uống mà bị vỗ vai, quàng cổ, phản ứng tiêu cực là cái chắc, chẳng cần đợi điềm.

Một điều nhỏ nữa mà nhiều người hay quên: không để quên khăn tay, khăn mặt ở nhà người khác.7 Khăn theo người, hứng nước mắt, hứng mồ hôi, gắn chặt với thân chủ; để lại khăn ở nhà ai bị coi như bỏ lại xui rẻo cho họ. Vậy nên khi đi chúc Tết, trước khi ra về nên liếc qua chỗ mình ngồi, kiểm tra túi xách, áo khoác, mũ nón. Chủ nhà phát hiện khách quên đồ cũng nên nhắc kịp, khỏi để khách đi xa rồi mới gọi lại, một chút cẩn thận vậy thôi mà cả hai bên đều nhẹ lòng.

Với người trẻ quen ôm vai vỗ lưng nhau mọi ngày, dịp Tết chỉ cần đổi cách thể hiện: bắt tay, chắp tay chúc Tết, hay gật đầu cười đều giữ được sự thân tình mà không đụng chạm gì. Cái lễ ấy không làm tình bạn xa cách, ngược lại còn cho thấy mình quý trọng người đối diện ngay trong ngày đầu năm.

Mùng 1 dành cho nhà nội, kiêng về nhà ngoại

Với các cặp vợ chồng, chuyện về nhà ai ngày đầu năm xưa kia được quy định rõ. Xưa, con gái và con rể muốn chúc Tết bố mẹ đẻ thì phải đợi tới mùng 2 hoặc mùng 3; các ngày mùng 1, mùng 4 và mùng 5 là những ngày kiêng, không về nhà ngoại. Lý do được các cụ giải thích: mùng 1 là ngày quan trọng nhất trong ba ngày Tết, con cháu phải tỏ lòng hiếu đễ với bố mẹ, tổ tiên họ nội trước, thắp hương cho ông bà nhà chồng đã, rồi mới tính chuyện bên ngoại.

Ngày nay nhiều nhà đã nới lỏng nếp này, nhất là khi hai họ ở xa nhau, con cháu phải tính đường đi, ngày nghỉ cho hợp lý. Muốn thăm bố mẹ đẻ mùng 1 thì có thể chờ mùng 2 cũng chưa muộn. Về phương diện tôn trọng người già, cách xử đẹp nhất là bàn trước với cả hai bên: nếu họ nội đồng ý cho về nhà ngoại mùng 1, hoặc hai họ cùng ăn Tết chung một chỗ, thì cứ theo lời người lớn. Quan trọng là không để bên nào thấy bị coi nhẹ trong ngày đầu năm.

Có những gia đình hai bên cách nhau vài trăm cây số, về cả hai nhà trong một ngày là điều không thể. Lúc ấy, điện thoại video call chúc Tết bố mẹ đẻ sáng sớm mùng 1, rồi hẹn về vào mùng 2, mùng 3, vẫn giữ được trọn tình. Ông bà ngoại hiểu chuyện cũng không trách, vì lòng hiếu của con gái không đo bằng ngày nào về mà bằng có nhớ có thương hay không.

Kiêng quan hệ vợ chồng ngày đầu năm

Một điều kiêng ít được nói ra miệng nhưng các cụ vẫn dặn con dâu con rể: mùng 1 Tết không quan hệ vợ chồng. Việc này bị coi là làm mất sự thanh tịnh của ngày đầu năm, hao tổn nguyên khí, ảnh hưởng sức khỏe và năng lượng của cả hai người. Dân gian còn coi đó là vô lễ với bề trên và tổ tiên, vì ngày mùng 1 nhà nhà thắp hương thờ cúng, gian phòng chính phải giữ sự trang nghiêm.

Quan hệ nam nữ vào mùng 1 tháng Giêng và các ngày mùng 1 khác trong năm đều nằm trong nhóm kiêng, để tránh điều người đời gọi là vận đen đầu năm. Dù đây chỉ là quan niệm truyền đời, chưa có gì kiểm chứng, nhưng xét cho cùng, ngày đầu năm bận rộn với cúng lễ, chúc Tết, tiếp khách, hai vợ chồng nghỉ ngơi cho khỏe cũng không phải điều gì thiệt thòi. Ba ngày Tết còn nhiều dịp, việc gì gác lại một đêm cũng chẳng mất gì, mà sáng hôm sau cả hai dậy sớm đón khách được, tinh thần sảng khoái, đúng cái không khí đầu năm mà mọi nhà đều muốn.

Trước giờ Giao thừa, các cụ thường dặn dò khéo léo, không nói thẳng trước mặt đông người, nhất là khi nhà có khách. Con cháu lớn nghe một lần là hiểu, người trẻ hôm nay đọc được nếp cũ cũng tự biết giữ. Chuyện riêng của vợ chồng, giữ riêng cho những ngày khác trong Tết, chẳng ai kiểm soát được, nhưng tự mình giữ được thì lòng nhẹ, coi như đã trọn lễ với tổ tiên ngay từ giờ đầu tiên của năm.

Mâm ăn mùng 1 Tết: món nào kiêng, món nào nên nấu

Cái mâm cơm đầu năm của người Việt không đơn thuần là bữa ăn. Mỗi món bày lên bàn đều được cân nhắc qua tên gọi, hình dáng, màu sắc, vì nhà nào cũng muốn năm mới khởi đầu bằng điều lành. Cũng vì thế mà có những món quen ăn quanh năm, đến ngày đầu năm lại bị xếp vào danh sách không nên đụng tới.

Ngược lại, một số món được ưu ái chọn vào mâm cúng và mâm cơm sáng đầu xuân, phần vì vị ngon, phần vì ngụ ý cầu tài lộc. Hiểu được hai mặt ấy, người nội trợ bớt lúng túng khi đi chợ cuối năm, biết món nào nên nấu, món nào nên giữ lại cho những ngày sau.

Những món bị kiêng ngày đầu năm

Danh sách món không may ngày đầu năm khá dài, và lý do đằng sau hầu hết nằm ở tên gọi hay dáng vẻ của món ăn. Người Việt xưa tin rằng lời nói và hình ảnh gắn với vật dụng, thức ăn đầu năm sẽ theo cả năm, nên những từ mang nghĩa xấu, nghĩa lộn ngược đều bị loại khỏi mâm cơm.

Thịt chó đứng đầu danh sách. Dân gian cho đây là món mang vận xui, dễ gặp tai bay vạ gió, nên nhiều nhà chỉ ăn vào cuối tháng, cuối năm với ý xả xui, chứ tuyệt đối không bày lên bàn ngày đầu xuân. Thịt cầy cũng bị ghép vào nhóm tương tự, dù một số vùng vẫn ăn bình thường; đây chính là chỗ mỗi nhà giữ nếp riêng, không ai bắt buộc ai.

Thịt vịt cũng bị nhắc tên. Con vịt đi lạch bạch, bước chân ngập ngừng, nên ăn thịt vịt ngày này bị cho là khiến công việc trì trệ, làm gì cũng chậm chạp. Nhiều gia đình vì thế thay vịt bằng thịt gà, vừa hợp cúng vừa hợp với mong ước suôn sẻ.

Trứng vịt lộn bị kiêng vì hai lý do chồng lên nhau: chữ lộn gợi sự đảo lộn, kế hoạch đi ngược mong muốn, còn món ăn này vốn bị coi là mang ý nghĩa ngược dòng, khiến việc làm trắc trở. Quanh năm trứng vịt lộn là món nhậu quen thuộc của bao người, nhưng sáng đầu năm thì hầu như không ai dám gắp.

Mực cũng bị loại. Dân gian có câu đen như mực để diễn tả sự xui xẻo, đen đủi, nên món ăn màu đen này bị coi là gở. Có nhà kiêng khắt khe đến mức không nấu mực suốt ba ngày Tết, đến mùng 4 mới dám mua về, chỉ để giữ sự suôn sẻ của những ngày đầu.

Tôm tuy ngon nhưng cũng gặp cảnh chê. Con tôm bơi giật lùi, lùi một bước mới tiến một bước, nên bị xem là biểu tượng thụt lùi trong sự nghiệp. Thêm nữa, dáng đầu tôm to mà thân nhỏ dần khiến người ta liên tưởng tới thành ngữ đầu voi đuôi chuột, chuyện làm đầu tư đàng hoàng mà cuối cùng dang dở. Nói cách khác, con tôm bị chấm điểm kém trên cả hai phương diện tiến lùi và làm dở.

Cá mè bị kiêng vì chữ mè dễ liên tưởng tới mè nheo, cằn nhằng, và cá mè nhiều xương, ăn dễ bị hóc, vướng víu. Ai từng gắp cá mè trong bữa cơm đều hiểu cái cảm giác nhặt xương từng miếng, và đó chính là điều người ta không muốn công việc cả năm phải trải qua.

Trái cây cũng có mặt trong danh sách. Sầu riêng bị kiêng vì chữ sầu gợi nỗi u sầu, buồn bã, chia ly; thêm chuyện tích của quả này vốn buồn nên càng bị né. Xoài bị kiêng vì tên gọi gần với chữ xài, ăn vào ngày đầu năm, theo cách nói vui của nhiều người, là cả năm xài tiền không giữ được. Chuối cũng nằm trong nhóm không may theo nhiều nhà, nên mâm quả Tết thường chọn dưa hấu, cam, bưởi thay vì chuối.

Cháo trắng là món kiêng đặc biệt, mang hai lý do khác nhau. Thứ nhất, cháo trắng gắn với lễ cúng cô hồn, dân gian tin rằng nếu bày món này ngày Tết, ma quỷ sẽ tưởng là mâm cúng mình và đến quấy phá, giành ăn. Thứ hai, cháo bị xem là món ăn nghèo của những gia đình thiếu thốn, nên ăn cháo sáng ngày đầu năm bị cho là cả năm túng thiếu. Vì thế các bà nội trợ thường nấu cơm, dặn nhau ăn cơm nóng; quan niệm thời xưa cho rằng sáng đầu năm muôn thần tề tựu, ăn cơm nóng là thể hiện sự tôn kính với tổ tiên và thần linh.

Bên cạnh những món nêu tên, còn một nguyên tắc chung: tránh các món quá đắng hoặc quá cay. Vị đắng cay trên đầu lưỡi ngày đầu năm mang cảm giác vất vả, cay đắng, nên các món xào cay nồng hay canh đắng đều được gác lại. Nhà nào nếp nào, miễn là cả nhà cùng vui trong bữa ăn đầu năm.

Kiêng sát sinh và chuyện ăn đuôi cá

Trong mâm cơm Tết, chuyện giết mổ được sắp đặt trước cả ngày đầu năm. Dân gian quan niệm nên tránh sát sinh từ mùng 1 đến mùng 15, vì máu của vật bị giết bị coi là điềm gở, không nên để xuất hiện trong những ngày đầu xuân. Vì thế, người ta thường giết gà, vịt, lợn, cá trước Tết hoặc ngay đêm giao thừa, làm sạch rồi cất sẵn, đến ngày chỉ việc nấu.

Cách làm này tiện cả đôi đường: nhà khỏi phải cầm dao cầm thớt vào ngày đầu năm, mà mâm cơm vẫn đủ món. Với nhà phố và chung cư ngày nay, việc sơ chế hết từ chiều ba mươi còn giúp bếp sạch sẽ, rác thải gom gọn một lần, khỏi lo mùi và ruồi muỗi trong những ngày đông người.

Cá chép thì ngược lại, được mời vào mâm ăn. Miền Bắc có nơi ăn cá chép trong ngày đầu năm hoặc ba ngày đầu xuân để cầu năm mới thuận lợi, nhưng khi ăn phải chừa lại đuôi cá, với ngụ ý dư thừa của cải. Ăn cá mà giữ đuôi nghe hơi lạ, nhưng ý nghĩa của nó ai cũng hiểu: phần để lại chính là phần dư dả mong có suốt năm.

Kiêng bỏ thừa, đổ thức ăn ngày Tết

Một điều kiêng khác liên quan trực tiếp đến nồi cơm: thức ăn nấu ngày đầu năm không được bỏ thừa. Dân gian tin rằng đổ thừa đồ ăn trong những ngày đầu năm báo hiệu cả năm mất mùa, đói khát, nên bà nội trợ nào cũng tính lượng nấu vừa đủ cho gia đình và người đến chơi.

Nguyên tắc này nghe chặt chẽ nhưng thực ra dễ áp dụng. Nấu ít hơn một chút so với ngày thường, các món có thể hâm lại được, và nhắc nhau gắp gọn để chén dĩa sạch sẽ trước khi rời bàn. Thức ăn ngày Tết vốn nhiều dầu mỡ, để lâu cũng nhanh hỏng, nên ăn hết vừa giữ được ý nghĩa vừa hợp vệ sinh. Dù vậy, nếu lỡ có thừa, cũng chẳng cần nặng lòng: cho vào hộp cất tủ lạnh, hôm sau dùng tiếp, miễn là không đổ bỏ phí phạm ngay trong ngày.

Món nên ăn mùng 1 để lấy may

Sau những điều phải né, mâm ăn ngày đầu năm cần những món mang màu sắc và hình dáng đẹp. Xôi gấc chiếm vị trí đầu tiên trong bữa sáng. Màu đỏ thắm của gấc được nếp cũ dặn là biểu tượng của may mắn, tài lộc, có khả năng xua tà khí, nên sáng đầu năm cả nhà cùng ăn xôi gấc để lấy đỏ lấy may.

Gà luộc là món trung tâm của mâm cúng giao thừa và mâm cúng đầu năm. Thịt gà được chọn vì con gà trống mào đỏ tượng trưng cho may mắn, da vàng gợi ý nghĩa giàu có; cúng xong thì cả nhà cùng thưởng thức, nên món này vừa thiêng vừa gần gũi. Bánh chưng, bánh dày và các món hình tròn như canh mọc cũng được bày lên bàn với ngụ ý năm mới viên mãn, đoàn kết; bánh chưng vốn là món không thể thiếu của Tết miền Bắc, còn trái cây tròn trịa bày kèm càng tăng thêm cái ý tròn đầy.

Dưa hấu được ưa chuộng vì vỏ xanh ruột đỏ, hai màu hợp với ý niệm may mắn và tài lộc, nên quả dưa hấu trên bàn khách ngày Tết luôn chiếm chỗ đẹp. Ngoài ra, nho, đậu đen và mâm ngũ quả cũng thường được chọn vào dịp này theo cùng một cách suy nghĩ: tên gọi hay màu sắc nào gợi điều tốt đẹp thì đưa lên bàn.

Ghép các món nên ăn với các món phải né, người nội trợ dễ hình dung mâm cơm đầu năm: xôi gấc, gà luộc, canh mọc, bánh chưng, dưa hấu, cá chép chừa đuôi. Mâm ấy vừa đủ thịnh soạn vừa trọn ý nghĩa, và quan trọng hơn cả, mọi món đều được nấu với lượng vừa đủ để chén sạch, không bỏ thừa. Một mâm ăn như thế, dù ở nhà phố hay căn hộ chung cư, đều đáp ứng được cả nếp cũ lẫn điều kiện sống hiện nay.

Một bà cụ tóc bạc ngồi ăn tối bên bàn gỗ với đĩa gà luộc, bánh gói lá chuối, nem rán và hành ngâm, ánh sáng chiều từ cửa sổ
Ảnh minh họa

Thờ cúng ngày đầu năm: mâm cúng, bàn thờ và nén hương cho đúng nếp

Sáng đầu năm, trước khi ăn Tết hay đi chúc Tết, nhiều gia đình làm việc đầu tiên là thắp nén hương trên bàn thờ tổ tiên. Việc này tưởng gọn mà có nếp riêng: mâm cúng đặt đâu, bát hương để thế nào, hương thắp mấy nén, người lớn trong nhà đều nhớ kỹ.

Ai lần đầu tự lo ngày này thường sợ làm sai lễ. Thực ra nếp thờ cúng mùng 1 không phức tạp, hiểu ý từng việc thì bài trí gọn vẫn đủ trang nghiêm, kể cả nhà ở chung cư hay bàn thờ nhỏ.

Mâm cúng và cách bài trí bàn thờ mùng 1

Trước giờ Giao thừa, theo nếp truyền thống, lễ tiễn quan quân nhà trời năm cũ và đón quan quân năm mới đặt ở ngoài sân, không làm trong nhà. Mâm lễ chuẩn bị gọn nhẹ: bánh, trái cây, hương hoa, bình rượu và nước. Nhà cử người đứng hương, đợi tàn hương rồi mới đem lễ vật vào trong, coi như quan quân năm mới đã vào ở.

Riêng mâm cơm cúng tổ tiên sáng đầu năm, đồ ăn cần nấu chín hoàn toàn, cân đối phần thịt cá với rau củ, không dùng thực phẩm ôi thiu. Vì thế nhiều nhà nấu cỗ xong chưng mâm cúng bằng đồ nóng, không bày đồ nguội lạnh lên bàn thờ. Mâm cỗ sạch sẽ, vừa đủ cũng là cách thể hiện lòng thành, không cần cầu kỳ đắt tiền.

Trên bàn thờ, bát hương đặt ở vị trí trung tâm, phía trước là đĩa trái cây, phía sau là hoa tươi. Cần nhớ thêm một nếp quan trọng: không xê dịch bát hương hay di chuyển vật phẩm thờ cúng nếu không cần thiết. Việc dọn bàn thờ, lau bát hương nên làm từ trước Giao thừa; sang năm mới chỉ chưng lễ vật thêm vào, giữ mọi thứ yên vị.

Hoa chưng trên bàn thờ chọn hoa tươi, không dùng hoa giả hay hoa héo, vì người xưa coi đó là dấu hiệu không may. Hoa tàn từ năm cũ nên thay ngay trong lúc bài trí. Vì vậy, khi đi chợ mua hoa, gia đình nên mua vừa đủ dùng trong mấy ngày đầu năm, tránh mua sớm quá hoa héo trước khi kịp chưng.

Cách thắp hương ngày đầu năm

Đến nén hương, nếp cũng có từng bước nhỏ. Trước khi thắp, nên rửa sạch tay, chọn loại hương thơm dịu nhẹ, không quá nồng, rồi cắm nhẹ nhàng vào bát hương. Tay sạch, hương thanh vừa là sự tôn trọng với bề trên, vừa giữ cho không gian nhà không ám mùi khói nặng.

Về số nén, nhiều nhà quen thắp số lẻ khi hương cúng tổ tiên ngày đầu năm, coi số chẵn chưa hợp với nếp ấy. Thường thì thắp từ một đến ba nén là đủ; nhà nào quen thắp một nén cứ giữ nếp ấy. Số lẻ được coi là may, đây là quan niệm truyền đời, chưa có gì chứng minh, nên nếp riêng của từng nhà đều đáng tôn trọng.

Ở nhà chung cư hay phòng kín, nén hương cần đặt xa rèm, khăn, giấy và mọi thứ dễ cháy; thắp xong nên ở lại gần cho hương tàn hẳn rồi mới ra khỏi phòng. Trẻ nhỏ không để lại gần bàn thờ có lửa. Hương thơm dịu, thắp ít mà đúng nếp, không gian đầu năm vẫn thanh khiết, bàn thờ sáng sủa, gia đình an tâm đi chúc Tết.

Đêm giao thừa kiêng gì

Giao thừa là thời khắc giao giữa năm cũ và năm mới, được coi là giờ thiêng để cúng tiễn đón và mở đầu vận trình cả năm. Đêm ấy, nhà nhà thắp hương, đợi tiếng chuông chuyển canh, và cũng là lúc các điều kiêng kỵ được coi là chặt chẽ nhất trong cả ba ngày Tết. Ai lần đầu đứng ra lo lễ cho gia đình thường hồi hộp nhất ở đoạn này: mâm cúng đã xong, chỉ còn chờ giờ, nhưng lại lo mình vô tình làm điều gì đó người lớn thấy là phạm húy.

Những điều tránh trong đêm giao thừa

Trước hết là lời ăn tiếng nói. Người lớn thường dặn nhau không cãi vã, to tiếng trong giờ này, bởi cãi nhau đêm giao thừa được hiểu là năm cũ không trọn vẹn, tổ tiên không phù hộ. Vì thế dù chuyện gì chưa đồng ý, nhiều gia đình chọn gác lại, đợi sang năm mới rồi bàn. Cả những lời nói mang ý xui rủi cũng được tránh, thay vào đó là câu chuyện vui, tiếng cười nhẹ nhàng quanh mâm lễ.

Mặt khác, một số việc vặt tưởng nhỏ cũng được nhắc khéo. Đổ rác đêm giao thừa bị coi là vứt tài lộc, may mắn của năm mới, nên rác trong nhà thường được gom lại, đợi sau giờ thiêng mới mang ra. Cầm kéo cũng kiêng, vì người xưa hiểu đó là cắt đi những điều may mắn đang về; nếu cần cắt bao bì, gói quà, nhiều nhà làm ngay từ chiều, trước khi thắp hương. Chẳng hạn, ai hay cầm kéo mở hộp quà Tết chỉ cần để sẵn kéo ở chỗ khác, đợi qua giao thừa dùng sau.

Đồ phơi ngoài trời nên được thu vào trước, vì quan niệm xưa cho rằng phơi đồ qua đêm giao thừa dễ bám điều xui xẻo ngoài trời. Cũng theo quan niệm ấy, soi gương lúc 00:00 đêm giao thừa dễ nhìn thấy điều không nên thấy của giới tâm linh, nên nhiều người tránh đứng trước gương đúng khoảnh khắc chuyển năm. Đổ dầu ra nền, làm đổ vỡ bát đĩa hay đồ dùng trong giờ thiêng cũng được xem là điềm không đẹp, vì thế khu bếp nấu mâm cúng thường được dọn gọn, các vật dễ đổ kê chắc chắn.

Có điều, kiêng kỵ không có nghĩa là ngồi im cả đêm. Đêm giao thừa không nên mặc quần áo rách, không để nhà cửa bừa bộn, và cũng không đi ngủ sớm: cả nhà thức đón khoảnh khắc chuyển năm, dọn nhà tươm tất trước giờ thắp hương. Một số nơi còn nhắc cả chuyện ăn cháo trắng trong đêm này, coi đó là bữa ăn thiếu sung túc cho ngày đầu năm. Nói cho cùng, những điều trên đều là phong tục truyền đời chưa được khoa học chứng minh; giữ được bao nhiêu hay bấy nhiêu, quan trọng nhất vẫn là đêm giao thừa qua đi trong không khí ấm áp, trọn vẹn của cả nhà.

Đọc thêm: Tết ăn gì hướng dẫn bạn các món ăn truyền thống ngày tết từ bánh chưng tới chè bà ba

Mùng 1 Tết nên làm gì để cả năm may mắn

Kiêng kỵ chỉ là một nửa của ngày đầu năm; nửa còn lại là những việc nên làm để đón lộc. Ông bà xưa xếp đi lễ chùa, chúc thọ, lì xì, hái lộc vào sáng mùng 1 như một trình tự trọn vẹn: rời nhà lúc mặt trời chưa lên cao, về kịp bữa cơm sum họp.

Những việc ấy không tốn kém, không cần mâm lễ lớn, chỉ cần chuẩn bị từ đêm giao thừa. Bởi vậy nhà nào muốn ngày đầu năm suôn sẻ thường dậy sớm, mặc đẹp và sắp sẵn bao đỏ trước khi bước qua cửa.

Đi lễ chùa, chúc Tết, lì xì, tảo mộ

Trước hết là việc đi chùa. Sáng mùng 1, nhiều người Việt dậy sớm, mặc chỉnh tề và đến chùa gần nhà thắp hương, cầu sức khỏe, bình an cho gia đình một năm. Phật tử còn xin quẻ, hái lộc đầu xuân; người không theo đạo vẫn đến để cầu nguyện điều tốt lành, rồi ghé qua các điểm du xuân cho tinh thần thư thái. Ở chùa đông, người ta thường nhẹ tay, nói nhỏ, nhường nhịn nhau ở bậc tam cấp và trước bát hương, coi đó là cách giữ phép lịch sự đầu năm.

Hái lộc là nét đẹp đi liền với chuyến đi này. Người dân đi hái lộc vào đêm giao thừa hoặc sáng mùng 1, có thể là một nhánh lá non, một cành cây mang về nhà, coi như rước lộc về. Việc nhỏ, không tốn tiền, nhưng ý nghĩa rõ: đầu năm ai cũng muốn mang một chút may mắn về đặt lên bàn thờ hay kẹp ở cửa.

Về nhà, trình tự chúc Tết bắt đầu. Con cháu chúc thọ ông bà, cha mẹ trước, rồi mới đến anh chị em, họ hàng. Bao đỏ mừng tuổi được đưa từ tay người lớn sang tay trẻ con chắp tay chúc; cả nhà cười nói rôm rả. Lì xì là truyền thống chúc tài lộc, may mắn của người Việt; bao đỏ chứa tiền mới còn tượng trưng cho sự kín đáo, tránh chuyện so bì giữa các cháu. Cho nhau cũng được: ông bà cho con cháu, con cháu cho ông bà, bạn bè cho bạn bè, ai nhận cũng là nhận vận may.

Kế đến là tảo mộ: con cháu về quét tước, thắp hương phần mộ tổ tiên đầu năm để mời gia tiên về ăn Tết. Nhiều gia đình chọn chiều mùng 1 hoặc ghé luôn trên đường từ chùa về. Cả nhà cùng đi, dọn cỏ rác quanh mộ, thắp nén hương và mời ông bà về dự với con cháu ba ngày Tết. Người Việt tin tổ tiên được mời về thì gia đình được phù hộ an lành suốt năm. Trẻ em theo cha mẹ đi tảo mộ từ nhỏ sẽ thuộc tên các cụ, biết đường về phần mộ, đó là bài học gia phong mà không cuốn sách nào dạy thay được.

Một ngày mùng 1 trọn vẹn thường đi theo trình tự ấy: sáng sớm đi chùa, về chúc thọ người lớn trong nhà, lì xì cho các cháu, bữa trưa sum họp, chiều tảo mộ nếu gia đình có phần mộ gần. Ai ở xa quê không về được thì gọi điện chúc Tết ông bà, cha mẹ trước tiên; lời chúc may mắn, an khang gửi qua điện thoại cũng mang ý nghĩa như lời nói mặt đối mặt.

Đầu năm mua muối, mua vàng lấy may

Câu “Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” nghe quen đến mức nhiều người thuộc lòng mà không nhớ vì sao. Muối có vị mặn, dân gian tin nó xua đuổi tà khí, ma quỷ, đồng thời nói lên sự đậm đà của hạnh phúc gia đình; nên sáng mùng 1 mua một gói muối về như cầu cho nhà luôn hòa thuận, sum vầy. Tục này còn được hiểu là tiêu tai, giải hạn cho năm mới, giúp gia đình bền chặt, cuộc sống ấm no, đầy đủ.

Không những thế, còn một cách làm nhỏ hơn mà người buôn bán hay nhắc nhau: cho ít muối vào ví tiền để cầu may mắn, tiền bạc dồi dào. Người kinh doanh có thể cho muối vào bao lì xì treo trước cửa hàng, vừa xua đuổi tà khí vừa thu hút khí vận. Gói muối đầu năm rẻ hơn mọi lời chúc, nhưng nhiều gia đình không chịu bỏ qua trong buổi sáng đầu năm.

Bên cạnh muối, vàng cũng là thứ nhiều người chọn mua ngày đầu năm để lấy may, cầu tài lộc hanh thông. Không phải ai cũng mua được món lớn; một hạt vàng nhỏ, một chiếc vòng mỏng, thậm chí chỉ là việc ghé tiệm hỏi giá, với nhiều người đã đủ để mở đầu năm bằng ý nghĩ về sự sung túc. Riêng dịp vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng lại khác: người ta mua vàng mong được đổi vía Thần Tài, vị thần cai quản Tài, Phúc, Phú, Quý, để tiền tài sinh sôi nảy nở. Nhiều người coi đó là dịp mua vàng quan trọng nhất trong cả năm. Còn mùng 1 mua vàng chỉ mang nghĩa lấy may đơn giản, không cần nặng về giá trị.

Việc mua muối mua vàng đầu năm đẹp ở chỗ nó nằm trong tầm tay mọi gia đình. Một gói muối vài nghìn đồng, ai cũng mua nổi; ý nghĩa của nó lại lớn hơn giá tiền gấp nhiều lần theo cách nghĩ của người theo tục này. Nhà phố thì ghé hàng muối đầu ngõ sáng sớm, nhà chung cư thì nhờ người đi chợ mua giùm hoặc đặt qua người bán quen; chuyện quan trọng không phải ở chỗ mua ở đâu mà ở tấm lòng cầu một năm gia đạo mặn mà.

Khai bút đầu xuân cho con em

Khai bút là tục viết chữ đầu năm để cầu học hành tấn tới, trước đây do ông đồ, thầy đồ, học sĩ thực hiện sau lễ giao thừa. Trước kia, sau khi cúng giao thừa xong, thầy đồ đốt lư trầm bên bàn viết, rồi thảo câu đối lên giấy đỏ hoặc giấy hoa tiên. Đây là truyền thống lâu đời, biểu trưng sự hiếu học và tinh thần tôn sư trọng đạo của học trò xưa.

Ngày nay không còn thầy đồ ngồi bên lư trầm, nhưng bố mẹ hoàn toàn có thể nối nếp này trong nhà. Cách làm đơn giản: chuẩn bị giấy, bút, mực, mời con ngồi vào bàn ngay sáng mùng 1 sau khi chúc thọ, rồi hướng dẫn con viết những câu danh ngôn về học hành, về hy vọng của nhân loại. Cháu nhỏ mới tập viết thì viết vài chữ đầu tiên, cháu lớn hơn thì chép nguyên một câu. Tờ chữ đầu năm dán cạnh bàn học, coi như mở đầu một năm tấn tới. Việc này không tốn kém, lại biến sáng mùng 1 thành dịp có ý nghĩa riêng cho con trẻ, thay vì chỉ ngồi xem tivi chờ lì xì.

Mặc màu tươi, giữ tinh thần vui và nhà cửa sáng sủa

Trang phục ngày đầu năm nói lên thái độ với cả năm. Nên ưu tiên gam màu tươi sáng như đỏ, vàng, cam, hồng, xanh; riêng màu đỏ được coi là biểu tượng may mắn, sung túc, hỉ hoan, nên sáng mùng 1 nhiều người chọn áo đỏ trước tiên. Ngược lại, đồ đen và trắng bị coi là tượng trưng cho tang tóc, không hợp với không khí đầu xuân, nên tránh. Chọn màu không cần đắt tiền; một chiếc áo mới màu tươi mua từ trước Tết, mặc lần đầu vào sáng mùng 1, đã là cách nhiều gia đình giữ nếp.

Tinh thần cũng cần mặc đẹp như quần áo. Ngày đầu năm nên giữ nụ cười, hay nói hay cười, gặp chuyện không như ý thì xuề xòa bỏ qua. Cãi nhau một tiếng vào sáng mùng 1 làm cả nhà mất cả buổi; nhường nhau một câu thì buổi sáng trôi qua êm. Bậc trên giữ giọng, con trẻ được dặn trước, không khí nhà tự nhiên khác hẳn những ngày thường.

Nhà cửa cũng góp phần vào vận may.7 Mở cửa đón gió xuân, bật đèn sáng trong nhà ngày mùng 1 để đón sinh khí; nhà sáng thì lòng người cũng sáng. Hoa tươi bày trong nhà nên thay nước thường xuyên, bỏ ngay bông héo, vì người ta tin giữ hoa tươi đẹp giúp cả năm sung túc. Tranh ảnh treo trong nhà cũng chọn loại vui tươi: tranh đàn lợn, gà, em bé, vàng bạc; tránh tranh khóc lóc, đánh ghen, tai nạn.

Bởi vậy, việc nên làm cuối cùng lại là việc thiện. Nhường chỗ cho cụ già trên xe, cho một phần cơm người hàng xóm khó khăn, một việc tử tế nhỏ vào đầu năm được tin là mang lại phúc lành lâu dài. Ngày mùng 1 mở đầu bằng việc tử tế, lời nói đẹp, nhà cửa sáng, áo mới màu tươi; cả năm còn dài, nhưng ai cũng muốn năm ấy bắt đầu từ điều đẹp nhất mình có thể làm.

Một bà cụ tóc búi thấp, mặc áo dài tối màu, đứng quay lưng sắp xếp phong bì đỏ
Ảnh minh họa

Khác biệt vùng miền trong tục kiêng mùng 1

Cùng một ngày đầu năm, nhà nào, vùng ấy giữ một nếp riêng. Người miền Nam bày canh mướp đắng nhồi thịt lên mâm cỗ, còn mâm cỗ miền Bắc không thấy bóng thịt vịt hay mực. Không ai đúng, ai sai hẳn: mỗi nơi mượn một cái tên, một tiếng nói địa phương để lấy may cho mình.

Hiểu được chuyện đó, người dâu rể mới về nhà chồng, nhà vợ khác vùng bớt lo phạm lỗi. Điều quan trọng không phải nhớ hết từng điều kiêng, mà là hỏi trước một câu: nhà này Tết kiêng món gì, giữ nếp ra sao. Hỏi tử tế, người trong gia đình sẽ kể hết cho nghe.

Ba miền kiêng ăn và kiêng làm khác nhau

Miền Nam có danh sách kiêng riêng, phần nhiều dựa vào tiếng nói Nam Bộ. Tôm bị loại khỏi mâm cỗ ngày đầu năm vì con tôm bơi giật lùi. Người ta sợ làm gì cũng thụt lùi như vậy, công danh tiền bạc trì trệ. Chuối cũng không mua, vì tiếng “chúi” nghe gần với chuyện năm nay phải “chúi” mặt, tức xấu hổ, thiệt thòi. Hột vịt lộn thì lạ hơn: món này được ăn vào dịp khác để xả xui cuối năm, nên đến ngày đầu năm may mắn thì kiêng, không ai dọn ra mâm mùng một.

Cái tên quyết định cả món nên ăn. Mướp đắng ở miền Nam còn gọi là khổ qua, nghĩa là đắng cay qua đi. Vì thế canh mướp đắng nhồi thịt lại được mời đầu năm, ăn để giải vận đen, cho chuyện buồn của năm cũ trôi qua hẳn. Một loại quả, hai cách nhìn, chỉ khác ở cách gọi.

Miền Bắc và miền Trung có bảng kiêng khác hẳn. Thịt vịt bị tránh ở cả hai miền vì sợ năm mới “lạch bạch” không suôn sẻ, thay vào đó người ta chọn thịt gà để cầu khởi đầu sung túc. Miền Bắc còn kiêng thịt chó, kiêng mực, riêng mắm tôm thì tránh hẳn: mùi nặng, dân gian cho rằng mang sự hôi hám, không hợp khi ngày đầu năm đi lễ chùa, gặp thần linh. Một số vùng khác cũng không ăn tôm đầu năm, lý do vẫn là con tôm đi thụt lùi.

Có nếp không theo ranh giới địa lý mà theo gốc gác gia đình. Những gia đình gốc Hoa ở Việt Nam kỵ để thiếu nữ xõa tóc trong mấy ngày Tết, vì tóc xõa gợi hình ảnh ma quái, cõi âm. Phụ nữ trong nhà vì thế buộc tóc gọn gàng.7 Nếp này càng giữ kỹ ở những gia đình gốc Hoa sống ở vùng sâu vùng xa, nơi ông bà còn ở cùng con cháu.

Cùng một gốc, chuyện tóc tai còn nối tới chuyện cắt và gội. Trong tiếng Hán, từ “tóc” đồng âm với “phát” nghĩa là thịnh vượng, nên cắt tóc những ngày đầu năm bị coi là tự cắt đứt vận may và tiền tài. Gội đầu vào ngày mùng một cũng bị hạn chế để tránh rửa trôi phước lành.4 Vì thế ở những nhà này, việc cắt tóc, gội đầu thường dồn về trước giao thừa, cho gọn gàng sạch sẽ để đón năm mới.

So sánh ba miền, thấy tục kiêng không phải một khuôn sáo chung. Nó mọc lên từ tiếng nói, cây trồng, con vật của từng nơi: người Nam Bộ gọi khổ qua nên ăn khổ qua, người Bắc gọi mướp đắng nên mâm cỗ khác. Cũng vì thế mà hai nhà láng giềng có thể kiêng hai món khác nhau, cả hai đều thấy mình làm đúng. Gặp chuyện khác nếp nhà mình, không cần bàn ai chuẩn ai sai; hỏi cho rõ, giữ cho đúng nếp nơi mình đang sống là đủ.

Từ mùng 2 đến mùng 5 Tết còn kiêng gì

Qua ngày đầu năm, chuỗi kiêng cữ không dừng lại ngay. Nếp giữ chặt lỏng dần theo từng ngày: mùng 2 còn nhẹ nhàng hơn, mùng 3 và mùng 4 nới thêm một chút, đến mùng 5 thì vòng kiêng cữ chính thức khép lại.

Người trẻ lần đầu lo chuyện Tết cho cả nhà thường lo ngày mùng một rồi thôi, quên rằng những ngày sau vẫn có vài điều nên tránh. Nắm được nhịp này, gia đình sắp xếp lịch thăm hỏi, dọn dẹp và khởi sự công việc đều thuận tay hơn.

Mùng 2, mùng 3, mùng 4 Tết kiêng gì

Mùng 2 là ngày bắt đầu đi chúc xuân họ hàng, bạn bè, nên các điều tránh xoay quanh chuyện giao tiếp và di chuyển. Nhiều gia đình hạn chế than phiền, không nhắc lại chuyện không vui của năm cũ, cũng tránh những lời bi quan khi ngồi chuyện trò. Ý dân gian đơn giản: ngày đầu tiên ra mắt người ngoài, lời nói dễ in dấu, nên chọn chuyện vui để kể.

Khi mang quà Tết đi chúc xuân, người ta để ý chuyện làm rơi vỡ đồ hơn hẳn ngày thường. Đĩa quả, hộp bánh, chai nước cầm trên tay đông người, đi xe đông, dễ va chạm; đổ vỡ trong ngày này bị coi là điềm không hay, nên cứ bọc quà cẩn thận, xếp gọn cốp xe là tránh được phần lớn. Về trang phục, ngày này ưu tiên màu tươi sáng, chỉn chu khi thăm hỏi, tránh ăn mặc xuề xòa cho qua buổi gặp. Mua sắm mùng 2 không bị kiêng nặng, nhưng nên chi tiêu vừa phải, hạn chế mua bốc đồng vì hùa theo không khí Tết.

Một điều nhiều người hỏi là ngủ lại nhà người khác. Quan niệm phổ biến cho rằng mùng một nên ngủ tại nhà mình để giữ trọn vận khí của gia đình, còn mùng hai trở đi nới lỏng dần. Đến mùng bốn, ngủ lại nhà người thân, bạn bè không còn bị kiêng cữ nặng như ngày đầu năm. Nhà nào con dâu, con rể xa quê cần sắp xếp lịch về hai bên, có thể dựa vào nếp này để chọn ngày cho hợp lý.

Mùng ba là ngày dễ nảy sinh chuyện hơn thua. Anh em, họ hàng ngồi lại sau cả năm, vài ly rượu vào chuyện đất đai, tiền bạc, cách nuôi con, dễ sinh tranh luận. Ngày này nên tránh tranh cãi, tránh lời phán xét và bình phẩm người khác, vì mùng ba được coi là ngày dễ sinh thị phi, mất hòa khí. Một lời nói vô tình cũng có thể thành chuyện to.7

Đến mùng bốn, không khí bắt đầu chuyển sang đón tài lộc, nhất là với nhà kinh doanh. Ngày này tránh lời nói tiêu cực, u ám vì bị coi làm giảm sinh khí; hạn chế làm đổ vỡ đồ, điều bị xem là không tốt cho tài vận của cả năm. Bên cạnh đó, nên mặc cả ngày chỉn chu, không đóng kín cửa cả ngày, mà để cửa nhà thông thoáng theo nếp đón lộc. Sinh hoạt chung từ mùng hai đến mùng bốn đều khuyên dậy sớm, sinh hoạt gọn gàng, không ngủ nướng, để giữ cho nhà cửa và tinh thần đều vào nếp ngay từ đầu năm.

Mùng 5 ngày phá ngũ và những kiêng kỵ riêng

Phá ngũ là cách gọi ngày mùng năm Tết, đánh dấu kết thúc chuỗi ngày nghỉ và kiêng cữ, các điều cấm kỵ dần được gỡ bỏ. Nhưng chính ngày này lại được nhắc nhiều nhất trong chuỗi ngày sau mùng một, vì mùng năm còn là ngày nguyệt kỵ, tức ngày bị coi là không cát lợi trong tháng.

Người xưa giải thích theo quan niệm rằng ngày mùng năm có ngũ hành chuyển giao không thuận, con số năm dễ gây lộn xộn, bất ổn. Nói cách khác, đây là ngày giao thời, nên mọi việc lớn người ta đều né, chờ qua ngày rồi làm cho yên tâm. Từ quan niệm đó, các điều tránh trong ngày này khá rõ: hạn chế khởi sự lớn như khai trương cửa hàng, xuất hành xa hay đưa ra quyết định quan trọng; kiêng đi xa để tránh tai nạn, sự cố trên đường.

Dù vậy, đời sống không phải lúc nào cũng cho phép chọn ngày. Ai buộc phải đi xa đúng mùng năm, nếp xưa khuyên chọn giờ hoàng đạo để xuất hành và cúng bái cầu bình an trước khi lên đường. Cách này giúp người trong cuộc vững tâm hơn, thay vì mang theo nỗi lo suốt chặng đường.

Ngoài chuyện đi lại, mùng năm còn có vài điều tránh riêng. Việc cắt tóc, cắt móng tay ngày này bị kiêng vì sợ cắt đứt tài lộc cả năm, nên ai có thói quen cắt tóc đầu năm nên hoàn tất trước mùng năm hoặc chờ sau đó vài ngày. Làm vỡ đồ sứ, thủy tinh cũng được tránh, vì bị coi là điềm xui, giống như các ngày đầu năm khác nhưng nhắc kỹ hơn ở mùng năm.

Chuyện dọn dẹp nhà cửa trong ngày này cũng được lưu ý. Người ta kiêng quét dọn mạnh vào mùng năm vì sợ cuốn đi tài lộc, may mắn còn chưa kịp ở lại nhà; ngày này chỉ nên làm việc nhẹ. Cách làm hợp lý là hoàn tất việc dọn dẹp, sắp xếp đồ đạc trước mùng năm, để ngày cuối của chuỗi Tết nhà cửa đã vào nếp, chỉ việc giữ gìn. Như vậy vừa tránh phạm điều kiêng, vừa đỡ được công việc nặng nhọc sau nhiều ngày nghỉ.

Chi tiêu ngày mùng năm cũng nên tiết chế. Người tin rằng tiêu quá tay vào ngày này khiến tài chính cả năm khó kiểm soát, nên các khoản mua sắm lớn thường được dời sang ngày khác. Còn nếu ngày Tết bận rộn mà lỡ phạm phải điều nào, có thể cúng tổ tiên, thần linh để xin bỏ qua, rồi sống bình thường. Vậy là tục kiêng ngày mùng năm về bản chất là nếp văn hóa, không phải lời nguyền; nhà nào giữ được thì giữ, nhà nào không tiện thì làm trong khả năng, miễn là không khí đầu năm vẫn vui vẻ, hòa thuận.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Đọc tiếp

Chủ đề

Công cụ liên quan

Ban Phong tục

Cách Góc đọc làm việc

chucmungnammoi.com