Phong tục
Cúng Tết Hàn Thực gọn nhẹ với mâm bánh trôi số lẻ và ly nước sạch
Mâm cúng Tết Hàn Thực năm 2025 có nơi bán 670.000 đồng một mẹt tại Hà Nội, nhưng giới nghiên cứu văn hóa cùng một lời: cúng Tết Hàn Thực cốt ở tấm lòng, không cần mâm cao cỗ đầy.
Tết Hàn Thực năm 2025, một mâm lễ đủ đầy tại cửa hàng Comida Ngon (Hà Nội) được bán với giá từ 670.000 đồng một mẹt, gồm hoa lễ, set bánh trôi bánh chay, hoa cau và bông sen gấp cánh nghệ thuật trong mẹt tre cao cấp 30 cm. Cùng dịp đó, nhiều mâm lễ tạo hình đẹp mắt khác trên thị trường có giá từ 90.000 đồng trở lên.7
Thị trường ngày càng nhiều lựa chọn sẵn sàng. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu văn hóa lại nhất trí một điều: ngày này cốt ở tấm lòng, không cần mâm cao cỗ đầy.
Mức chi chênh nhau gần bảy lần, nhưng phần dâng cúng thì chẳng ai bảo phải tốn kém.
Tết đã Việt hóa từ điển xa xôi
Tên gọi Hàn Thực theo nghĩa chữ Hán là thức ăn lạnh.6 Cái tên ấy gắn với điển tích Trung Quốc về vua Tấn Văn Công thời Xuân Thu và người tùy tùng Giới Tử Thôi hy sinh thân mình cứu vua. Chuyện kể rằng vua quên ban thưởng cho hiền sĩ. Sau đó, vua đốt rừng ép ông ra nhận thưởng, hai mẹ con ông chết cháy. Thương xót, vua hạ lệnh kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ nguội để tưởng niệm.8 Ở Trung Quốc, tục Hàn Thực thường không đốt lửa trong ba ngày và chỉ ăn đồ lạnh nấu sẵn trước đó.
Theo nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Sinh, Tết Hàn Thực ở Việt Nam được bắt nguồn từ điển tích này qua tiểu thuyết Đông Chu liệt quốc.8 Nhưng khi vào Việt Nam, ngày lễ đã được Việt hóa hoàn toàn. Trong khi đó, PGS.TS dân tộc học Bùi Xuân Đính khẳng định ngược lại: tết bánh trôi, bánh chay của người Việt chẳng dính gì tới nhân vật Giới Tử Thôi thời Chiến Quốc.4 Cũng chẳng giống Tết Hàn Thực bên Trung Quốc, từ thời điểm tiến hành, cách làm bánh đến đối tượng dâng cúng.4
Khác với bên Trung Quốc kiêng đốt lửa ba ngày, người Việt ngày Hàn Thực vẫn nấu nướng bình thường.6 Theo TS Nguyễn Ánh Hồng, Trưởng Khoa Văn hóa Phát triển (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), Tết Hàn Thực của người Việt chủ yếu hướng về cội nguồn, tưởng nhớ công lao của những người đã khuất; ngày 3/3 còn có tên gọi khác là Tết bánh trôi, bánh chay.8
Nhà nghiên cứu văn hóa Trần Lâm Biền lý giải thêm: tiết trời bước sang tháng Ba bắt đầu nóng lên, người Việt xưa sáng tạo bánh trôi, bánh chay là món ăn nguội, vị ngọt thanh, mang tính mát, hợp với những ngày nóng nực, đánh dấu sự chuyển mình của vạn vật. Ngày này chỉ cách Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10/3 một tuần.
Mâm cúng Tết Hàn Thực tối giản
Tết Hàn Thực cúng gì cho gọn? Mâm cúng Tết Hàn Thực đúng nghĩa không cần nhiều món, chuẩn bị vừa đủ và gọn gàng là được.1 Cỗ cơ bản gồm bánh trôi, bánh chay, hương, hoa và trầu cau.3 Lễ to hay nhỏ, ban thờ bao giờ cũng có nén hương, hoa tươi và trầu cau.3
Ngoài các món chính, nhà có thể bày thêm chút tiền vàng, một ly nước sạch cùng 3-5 chén trà.3 Ly nước ấy thể hiện tâm của gia chủ, mỗi lần thắp hương gia tiên đều cần thay mới.5 Nước dùng phải là nước sôi tự nhiên, không pha thêm, không thay bằng các loại nước khác.
Về trái cây, mâm ngũ quả tùy từng mùa và điều kiện mỗi nhà: gia chủ chọn 5 quả màu sắc khác nhau, tượng trưng cho ngũ hành, dâng lên tổ tiên để bày tỏ hiếu thảo.3 Muốn giản lược hơn, chỉ cần 1-3 loại quả theo mùa như chuối, cam, táo hoặc lê, chọn lượng vừa ăn trong ngày để tránh lãng phí.1
Một điểm nhiều người thắc mắc: ngày này không cần thiết phải thêm xôi, gà hay đồ mặn.1 Bên cạnh bánh và trái cây, thêm chén nước, một ấm trà nhỏ cùng chút rượu, bày gọn là xong.1
Về số lượng bánh, theo nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Sinh, bánh trôi, bánh chay trong mâm cúng nên là 5 hoặc 3 bát.3 Quan niệm dân gian cũng cho rằng số lượng nên là số lẻ, 5 hoặc 3 bát. Cũng cần biết rằng các nguồn ghi không thống nhất: một số nơi lại cho rằng bánh chay cúng 5 hoặc 4 bát. Bài này giữ mức 5 hoặc 3 bát theo số lẻ như đa số tư liệu, nhà nào theo nếp khác thì tùy theo nếp ấy.
- 3-5 chén trà
Bánh trôi, bánh chay trong mâm cúng
Vì sao lại chọn cặp bánh này? Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, hai loại bánh làm từ bột gạo nếp thơm là dấu ấn của nền văn minh lúa nước lâu đời mà người Việt đã dệt nên từ ngàn đời canh cấy.4 Nguyên bản, chiếc bánh màu trắng, hình tròn, gói khát vọng viên mãn, tinh khiết.5
Làm bằng bột nếp nhào nặn với nước, bánh trôi có nhân đường; ngon nhất là đường phên Dương Liễu, Cát Quê.2 Bánh chay cũng từ bột nếp, nhân đậu xanh nấu chín; đỗ làm nhân phải là giống đỗ tiêu, hạt nhỏ, thơm, hấp chín tới, giã mịn, trộn với đường kính trắng.2 Khi ăn, bánh chay đựng trong bát, chan thêm chút chè đường quấy với bột đao hay bột sắn dây ướp hoa bưởi.2
Cách nặn bánh ở các nơi không hoàn toàn giống nhau.4 Viên bánh trôi nhỏ nhân đường đỏ được luộc trong nước sôi, nổi lên thì vớt ra. Vớt xong, ngâm vào nước lã đun sôi để nguội cho bánh săn lại rồi bày vào đĩa, rắc thêm vài hạt vừng trắng rang thơm. Với bánh chay, có nơi nặn tròn dẹt không nhân, đặt đĩa nhỏ rồi đổ nước đường lên trên, có nơi lại làm nhân đậu xanh như đã nói ở trên. Hai cách làm đều có, tùy nếp từng nhà, từng vùng.
Chuẩn bị bánh cũng rất linh hoạt. Có thời gian, gia đình có thể tự làm với bột pha sẵn, cách làm đơn giản chỉ mất khoảng 30-45 phút, vừa tiết kiệm vừa tạo không khí sum vầy, hợp với nhà có trẻ nhỏ. Không có thời gian thì ra chợ mua bánh trôi, bánh chay mang về lễ. Với gia đình ba bốn người, mỗi loại chỉ cần chừng 10-15 viên; mua sẵn thì chọn hộp nhỏ, tính theo số miệng ăn thực tế.
Vì thế, đừng mua nhiều cho chắc. Đôi bánh ngon nhất trong ngày, để lâu dễ bị cứng hoặc chua, chỉ cần đủ dùng.
Người xưa kén gạo làm bánh: nếp cái hoa vàng, cứ chín phần nếp cho một phần tẻ. Ngày nay bột pha sẵn thay thế phần nào, nhưng nếp cái hoa vàng vẫn là chuẩn của mâm bánh ngon.
Giờ cúng Tết Hàn Thực và bài văn khấn
Tết Hàn Thực diễn ra vào mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm. Các khung giờ đẹp cúng Tết Hàn Thực 2025 gồm 5h-7h, 7h-9h, 13h-15h và 17h-19h. Dù vậy, tập tục ngày này không phức tạp, không có quy định bắt buộc về giờ giấc hay nghi thức; gọn gàng, sạch sẽ mới là điều đáng giữ. Nguồn Tử Vi Cổ Học lưu ý Tết Hàn Thực nên cúng vào buổi sáng là tốt nhất.
Về bài văn khấn, theo Văn khấn cổ truyền Việt Nam (NXB Văn hóa thông tin), văn khấn Tết Hàn thực cúng thần linh (bản cảnh thành hoàng, bản xứ thổ địa, bản gia táo quân) và gia tiên nội ngoại họ gia chủ, không có phần lễ Phật riêng. Khi cúng tổ tiên ngày 3/3 phải khấn thần ngoại trước, thần nội sau. Muốn đọc văn khấn nguyên văn, nên tìm đúng bài trong sách hoặc nơi công bố có tên, tránh các bài tự soạn trôi nổi trên mạng.
Nhiều nhà chỉ dâng thêm đĩa trái cây, thắp hương sớm ngay sáng hoặc vào buổi trưa. Ai bận việc cả ngày thì chọn khung giờ nào tiện cho gia đình mình, miễn là bàn thờ gọn gàng và tấm lòng không thiếu.
Nên giữ gì, nên lược gì
Giá thị trường cho thấy mức chi có thể rất khác nhau. Tại bếp An Nhiên (Q.Đống Đa, Hà Nội), set bánh trôi thú ngộ nghĩnh bán 95.000 đồng cho 6 bánh; bộ bánh tạo hình cá chép, hoa sen có giá 98.000 đồng một set. Các mức này có thể làm thước đo để mỗi nhà tự chọn mức chi phù hợp với mình.
Giới nghiên cứu văn hóa lại không tán thành bánh trôi, bánh chay nhiều màu: theo họ, đó không đúng nguyên gốc và ý nghĩa của ngày lễ Hàn Thực; chiếc bánh nguyên bản màu trắng, hình tròn đầy, gói khát vọng điều tốt đẹp, viên mãn, tinh khiết. Set bánh tạo hình đẹp mắt có thể mua để thưởng thức, nhưng phần dâng cúng nên giữ bánh nguyên bản. Hoa dùng để thắp hương phải là hoa tươi, không dùng hoa giả. Hoa giả, trái cây giả không được đặt lên ban thờ.
Chốt lại hướng tiết kiệm thì đơn giản: ngày lễ này gia đình không cần bày vẽ thủ tục tốn kém, chỉ cần thành tâm dâng bánh trôi, chay lên ban thờ, nguyện cầu điều tốt đẹp, an lành.
Ý nghĩa của Tết Hàn Thực không nằm ở mâm cao cỗ đầy mà ở sự giữ gìn nét văn hóa quen thuộc.
Bày mâm gọn trên ban thờ nhỏ
Ban thờ nhỏ trong căn hộ không ngăn được nếp cũ. Mẹt bánh đặt ngay giữa bàn thờ, phía trước bát hương; hoa cắm lọ nhỏ, cắn ngắn cành cho vừa tầm ban thờ; chén trà xếp thành hàng sát mép trong. Căn hộ một phòng vẫn dâng được ba bát bánh trôi và ly nước sạch như một mâm lễ trọn vẹn.
Với người quá bận, không có thời gian thì chỉ cần một đĩa trái cây tươi đơn giản là vẫn đủ lễ. Không cần không gian riêng, không cần cầu kỳ. Ngày nay thay vì tự làm, nhiều người chọn mua bánh sẵn cho tiện lợi, hợp nhịp sống bận rộn, miễn là ý nghĩa chính của ngày Tết còn đó.
Một chi tiết đáng nhớ
PGS.TS Bùi Xuân Đính nêu một ý kiến thú vị: tục làm cặp bánh tròn trắng vào tháng Ba âm lịch có thể là để nhắc nhớ về ngày Giỗ Tổ, viên bánh trôi gợi nhớ sự tích bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ.
Ở một số làng Hà Nội như làng Hát Môn, Bình Đà, Mê Linh, tục ăn Tết bánh trôi, bánh chay chậm hơn 3 ngày, đến mùng 6/3 âm lịch, để tưởng nhớ Hai Bà Trưng; tại các làng này không gia đình nào làm và ăn bánh trôi trước ngày mùng 6 tháng Ba âm lịch. Một ngày lễ tưởng như chung một nếp, hóa ra mỗi vùng đất lại giữ một dấu riêng của mình.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Tết Hàn thực: Cúng sao cho gọn nhẹ, tiết kiệm mà vẫn đủ đầy ý nghĩa? (tiepthigiadinh.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Tết Hàn thực cúng gì? (dansinh.dantri.com.vn) ↩a ↩b ↩c
- Mâm cỗ cúng tết Hàn thực đầy đủ nhất (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Tết bánh trôi, bánh chay (nhipsonghanoi.hanoimoi.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Cách chuẩn bị mâm cỗ cúng Tết Hàn thực đầy đủ và chuẩn nhất (laodong.vn) ↩a ↩b
- Khung giờ vàng cúng Tết Hàn thực năm 2025 (giaoducthoidai.vn) ↩a ↩b
- Tết Hàn Thực 2025: Nhiều món bánh hương vị, tạo hình mới lạ ra mắt thị trường (phunuvietnam.vn) ↩
- Lý do Tết Hàn thực người Việt thường cúng gia tiên bánh trôi bánh chay (laodong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Văn khấn cúng Tết Hàn thực mùng 3/3 cổ truyền Việt Nam (infonet.vietnamnet.vn)