Âm lịch
Ý nghĩa và nguồn gốc của lễ Giáng sinh: ba lời giải ngày 25 tháng 12
Ý nghĩa và nguồn gốc của lễ Giáng sinh gói trong một mốc: năm 354, Giáo hoàng Liberius ấn định cử hành lễ vào ngày 25 tháng 12, và ngày ấy ở lại đó hơn mười sáu thế kỷ. Nhưng vì sao lại đúng ngày ấy thì có ba lời giải khác nhau, chưa kể một quan điểm ngược.
Xem đếm ngược còn 31 ngày đến Giáng sinh
Ý nghĩa và nguồn gốc của lễ Giáng sinh nằm ở hai lớp: một lớp tôn giáo và một lớp lễ hội. Sau hơn mười sáu thế kỷ, ngày 25 tháng 12 đã ra khỏi nhà thờ, thành dịp cuối tháng Chạp mà cả người ngoài Kitô giáo cũng chờ.
Phần lớn tín hữu tin Chúa Giêsu sinh tại Bethlehem thuộc xứ Judea, Đế quốc La Mã, khoảng giữa năm 7 TCN và năm 2.1 Không ai biết ngày sinh thật. Nên câu chuyện đáng kể nhất lại là chuyện chọn ngày, và nó có mấy lời giải khác nhau. Mỗi lời dựa vào một thứ riêng: một lễ hội La Mã, một điểm trên bầu trời, hay một phép đếm tháng.
Giáng sinh và các tên gọi
Lễ Giáng sinh, còn gọi là Noel, Christmas, Xmas hay lễ Thiên Chúa giáng sinh, là ngày lễ kỷ niệm Chúa Giêsu ra đời theo phần lớn các tín hữu Kitô giáo.1 Mỗi tên gọi mang một mẩu chuyện riêng, và cả ba cùng chỉ về một ngày.
Noel vào tiếng Việt qua tiếng Pháp Noël, dạng cổ Naël, gốc một từ Latinh nghĩa là “(ngày) sinh”. Cũng có ý kiến cho rằng Noel xuất phát từ tước hiệu Emmanuel, tiếng Hebrew nghĩa là “Thiên Chúa ở cùng chúng ta”.3 Hai lối giải thích cùng tồn tại, và cách thứ nhất được nhắc nhiều hơn.
Christmas ghép “Christ”, tước vị của Đức Giêsu, với “Mas”, viết tắt của thánh lễ, nghĩa là ngày lễ của Đấng Christ.1 Xmas cũng vậy: chữ Hy Lạp viết Christ là Christos, người ta lấy phụ âm X tượng trưng cho từ này rồi thêm “Mas”.1 Nhiều người tưởng Xmas là cách viết tắt cho tiện, thực ra chữ X vốn mang nghĩa đó ngay từ đầu.
Ngày 25 tháng 12 là lễ chính, đêm 24 tháng 12 là lễ vọng.1 Nhiều nơi mừng từ tối 24 vì theo lịch Do Thái, một ngày bắt đầu từ lúc hoàng hôn chứ không phải nửa đêm.1 Lễ vọng thường đông người dự hơn lễ chính ngày.1
Chuyện câu chúc cũng có nhiều dị bản. Có ghi chép cho rằng “Merry Christmas” lần đầu xuất hiện năm 1534, trong thư của giám mục người Anh John Fisher gửi Thomas Cromwell. Ghi chép khác lại nói cụm từ này mới được dùng từ năm 1699, do một sĩ quan hải quân viết trong thư thân mật, rồi xuất hiện lần thứ hai năm 1843 trong tác phẩm của Charles Dickens. Còn lối chúc “Giáng sinh hạnh phúc” trở nên phổ biến trên thế giới vào thế kỷ XIX.1 Ba mốc ấy chưa khớp nhau, nên chỉ nên nhớ rằng câu chúc quen thuộc ấy đã có tuổi vài trăm năm.
Nguồn gốc ngày 25 tháng 12
Phúc Âm không ghi dấu vết nào về ngày sinh của Chúa Giêsu. Từ thế kỷ II, người ta mới tìm lấy một ngày làm sinh nhật, và nhiều ngày đã được đề nghị: 6 tháng 1, 25 tháng 3, 10 tháng 4, nhưng chưa quyết định dứt khoát. Phải mất thêm hai thế kỷ, việc ấn định ngày mới ngã ngũ.
Giả thuyết đầu buộc ngày lễ vào mùa đông La Mã. Tại Roma, lễ tôn thờ thần Mithra, thần ánh sáng gốc Ba Tư, đã được tổ chức vào ngày 25 tháng 12 từ trước. Năm 274, hoàng đế Aurelianus tuyên bố việc tôn thờ thần này và lấy đúng ngày ấy để cử hành lễ Dies natalis solis invicti. Đến thế kỷ thứ 4, Giáo hội Công giáo lấy 25/12 làm ngày kỷ niệm, trùng lễ hội mùa đông Saturnalia của người La Mã, để dễ hội nhập văn hóa. Năm 1743, Paul Ernst Jablonski lập luận rằng Giáng sinh được ấn định vào 25/12 chính là để khớp với ngày lễ Sol Invictus trong tôn giáo La Mã cổ.2
Có ghi chép kể thêm một chặng khác: năm 312, Hoàng đế La Mã Constantine I hủy bỏ lễ thờ thần Mặt trời. Do bị cấm đoán, các tín đồ Cơ đốc bí mật lấy 25/12 trùng với lễ “Thần Mặt trời” của người La Mã làm ngày lễ Giáng sinh. Đây là một mạch kể riêng, không hoàn toàn khớp với mốc năm 274 ở trên, nên đọc như những ghi chép khác nhau về cùng một quãng thời gian.
Isaac Newton thì nhìn lên bầu trời. Ông cho rằng ngày Giáng sinh được chọn để tương ứng với đông chí Bắc bán cầu, từng được đánh dấu là ngày 25 tháng 12.2 Ngày ấy là lúc mặt trời ngừng xuống thấp thêm rồi bắt đầu lên lại, một mốc dễ nhận ra mà không cần lịch.
Cách thứ ba đếm tháng. Năm 1889, học giả Pháp Louis Duchesne cho rằng 25/12 được tính bằng 9 tháng sau sự kiện Truyền tin (25 tháng 3), theo truyền thống liên kết sự chết và sự nhập thể của Đức Giêsu cùng một ngày. Chín tháng là độ dài một thai kỳ, nên phép tính này có lý riêng của nó.
Có quan điểm ngược hẳn: chính lễ Dies Natalis Solis Invicti do Hoàng đế Aurelianus thiết lập năm 274 là nỗ lực tạo ngày lễ ngoại giáo thay cho ngày vốn đã có ý nghĩa với các Kitô hữu ở Rôma.3 Ngay từ thời kỳ Kitô giáo sơ khởi, dù Giáo hội chưa cử hành lễ mừng sự giáng sinh, Irenaeus, Hippolytus thành Roma và Sextus Julius Africanus đã coi 25/12 là sinh nhật Đức Giêsu.3 Clemens thành Alexandria có nhắc tới những ngày khác được người ta đưa ra, như 20 tháng 5.3 Nếu theo hướng này thì lễ ngoại giáo đến sau, không phải lễ Kitô giáo mượn ngày của nó.
Dù lý lẽ nào, mốc quyết định vẫn là năm 354, khi Giáo hoàng Libère ấn định cử hành lễ Giáng sinh vào ngày 25 tháng 12. Lễ lan dần: năm 379 tại Constantinople, đầu thế kỷ V tại Gaule, thế kỷ V tại Jerusalem và cuối thế kỷ V tại Ai Cập. Ghi chép để lại còn nói năm 529, hoàng đế Justinian ban chỉ thị Giáng sinh là ngày nghỉ được trả lương. Từ một ngày do Giáo hội chọn, lễ thành ngày nghỉ có lương trong vòng chưa đầy hai thế kỷ.
Nói gọn: nguồn gốc của ngày 25 tháng 12 là do Giáo hội chọn, không phải ngày Chúa sinh.3 Ba giả thuyết cùng tồn tại, và mỗi giả thuyết giải thích được một phần ý nghĩa và nguồn gốc của lễ Giáng sinh.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Ý nghĩa của lễ Giáng sinh
Muốn hiểu ý nghĩa và nguồn gốc của lễ Giáng sinh, phải bắt đầu từ chuyện kể trong Phúc Âm: Chúa Giêsu sinh ra tại Bethlehem trong một máng cỏ nuôi gia súc vì nhà trọ không còn chỗ. Bethlehem ngày nay là một thành phố của Palestine.1
Đêm lễ vọng, thánh đường và gia đình trang trí hang đá máng cỏ với tượng Chúa Hài đồng, Đức Mẹ Maria, Ba Vua, Thánh Giuse. Máng cỏ xuất hiện trong nhà thờ tại Ý từ thế kỷ XV, cây Giáng sinh tại Đức từ thế kỷ XVI, sau đó lan đến các gia cư vùng Napoli và miền Nam nước Pháp từ thế kỷ XVII. Hang đá trong nhà vì thế có trước cây thông khá lâu.
Buổi lễ nhà thờ nửa đêm có từ thế kỷ V dưới triều Giáo hoàng Gregory Cả. Thế kỷ VII tại Roma ấn định cử hành ba buổi lễ: lễ trọng chiều 24 tháng 12, lễ buổi sáng và lễ ngày 25. Cách chia ba buổi ấy vẫn còn dấu vết trong nhịp sinh hoạt của nhiều giáo xứ hôm nay.
Noel cũng là thông điệp của hòa bình: “Vinh danh Thượng Đế trên cao, Bình an cho người dưới thế”, là ngày người ta quan tâm, sẻ chia với những ai bị bỏ rơi, cô đơn, bệnh tật, già yếu. Câu ấy đặt bình an lên trước, và đó là phần dễ hiểu nhất với người ngoài Kitô giáo.
Đọc thêm: Trang trí cây thông Noel với 100 bóng đèn mỗi 30cm
Ngày lễ của gia đình và sẻ chia
Ngoài lớp tôn giáo, Noel là ngày lễ gia đình, dịp tụ tập quây quần mọi người, mọi thế hệ trong nhà. Đêm 24 tháng 12 thường là lúc cả nhà ngồi lại, chia sẻ với nhau chuyện vui buồn.
Lễ Giáng sinh thường kéo theo các hoạt động từ thiện và quyên góp giúp đỡ người gặp khó khăn. Một ngày lễ có tuổi hơn mười sáu thế kỷ mà vẫn giữ được chỗ đứng trong đời sống hằng năm, phần lớn nhờ lớp nghĩa thứ hai này: ai cũng có thể góp một việc nhỏ, không cần theo đạo.
Với trẻ em, đó là đêm chờ quà. Với người lớn, đó là dịp sắp lại mâm cơm cho đông đủ hơn ngày thường. Cả hai việc đều không cần nghi lễ gì phức tạp.

Ông già Noel, cây thông và vòng lá
Ông già Noel lấy cảm hứng từ thánh Nicholas, một linh mục Công giáo người Thổ Nhĩ Kỳ có tiếng nhân ái với trẻ em và người nghèo. Truyền thuyết kể thánh Nicolas sống ở thế kỷ IV, con trai một gia đình quý tộc giàu có ở Bắc Âu, thường đem quà bánh phân phát cho trẻ em nghèo vào dịp Giáng sinh. Ông còn được gọi là Thánh Nicholas hay Kris Kringle, và theo truyền thuyết thì sống ở Bắc Cực với những người lùn. Chuyện kể ông cưỡi xe tuần lộc trên trời, leo qua ống khói để đem quà cho các em nhỏ đang ngủ và thường để quà trong những chiếc bít tất.3
Cây thông Noel có nguồn gốc từ nước Đức từ thế kỷ 16, tượng trưng cho sự sống mạnh mẽ, vượt qua mọi trở ngại, xua đuổi tà ma. Tương truyền Martin Luther khoảng năm 1500 đặt cây thông nhỏ trong nhà và treo nến lên cành, tượng trưng ánh sáng Đức Giêsu mang đến cho nhân loại. Một truyền thuyết khác lùi xa hơn: thánh Boniface thế kỷ VIII hạ gục cây sồi đang được dùng tế thần bằng một quả đấm, tại chỗ mọc lên cây thông nhỏ. Vị thánh nói cây thông là cây của sự sống, tượng trưng cuộc sống vĩnh hằng của Chúa Cứu Thế.4 Có tư liệu lại kể cây thông bắt nguồn từ lễ hội “Yule” của người Celtic và Saxon cổ đại, đốt thân cây 12 giờ ngày đông chí. Ba mạch kể ấy không loại trừ nhau, vì cây xanh giữa mùa đông vốn đã mang nghĩa sống sót từ trước khi có lễ.
Cây thông sang các nước khác khá muộn. Những năm 1820, cây Noel theo chân những người Đức ở Pennsylvania sang nước Mỹ. Năm 1841, Hoàng tử Albert gốc Đức và nữ hoàng Victoria trang hoàng cây Giáng sinh đầu tiên của nước Anh tại lâu đài Windsor bằng nến, kẹo, hoa quả và bánh gừng.4 Sang thế kỷ 19, cây thông mới bắt đầu được dùng rộng rãi ở Anh.
Vòng lá Mùa Vọng do các tín hữu Lutheran ở Đức nghĩ ra năm 1839: 24 cây nến gồm 20 đỏ và 4 trắng, mỗi ngày gần Giáng sinh lại thắp thêm một cây.3 Vòng tròn mang nghĩa sự sống vĩnh hằng và tình yêu vô tận của Thiên Chúa, trên đó đặt 4 cây nến.3 Vòng nguyệt quế Giáng sinh thì tượng trưng cho tương lai tươi sáng, mùa xuân ấm áp và sự vĩnh hằng.
Thiệp Giáng sinh ra đời ở Anh, tem ở Đan Mạch, bánh Buche ở Pháp, cây thông thì từ lễ hội người Đức thời Trung cổ. Mỗi món ấy đến từ một nước, và chúng gặp nhau trên bàn thờ và trong phòng khách vào đúng một đêm.
Đọc thêm: Giáng sinh an lành và hạnh phúc bắt đầu từ đêm vọng 24 tháng 12
Mỗi nước mừng một ngày
Nhiều giáo hội Chính Thống giáo Đông phương như ở Nga, Gruzia vẫn dùng lịch Julius, nên lễ Giáng sinh của họ ứng với ngày 7 tháng 1 theo lịch Gregory.1 Cùng một lễ, hai bên đếm lịch khác nhau nên nhìn ra hai ngày.
Tại Việt Nam, mọi người thường ăn mừng Giáng sinh từ tối 24 tháng 12, kết hợp nghi thức tôn giáo với các hoạt động văn hóa, giải trí. Năm , lễ chính rơi vào ngày ; ai cần đối chiếu sang ngày âm thì xem Đổi ngày âm dương hoặc Lịch vạn niên.
Ai theo dõi lịch để lo giỗ, rằm, mùng một thì chỉ cần nhớ: Giáng sinh tính theo dương lịch nên năm nào cũng đúng ngày 25 tháng 12, còn ngày âm đi kèm thì mỗi năm một khác. Vì thế đừng lấy ngày âm của năm trước để hẹn năm sau.

Tặng quà từ truyền thuyết Ba Vua
Tục tặng quà gắn với truyền thuyết ba nhà thông thái từ phương Đông mang ba món quà quý cho Chúa Hài đồng tại Bethlehem. Vàng nói Giêsu là vua. Nhũ hương tuyên xưng Giêsu là Thiên Chúa.3 Mộc dược tiên báo cuộc khổ nạn và cái chết của Giêsu để cứu chuộc nhân loại. Những người chăn cừu thì tặng hoa quả và đồ chơi nhỏ do chính họ tạo ra.3
Với một số người, quà Giáng sinh còn mang ý nghĩa tín ngưỡng riêng: lễ kỷ niệm ngày sinh của Giêsu, món quà mà Thiên Chúa đã ban tặng cho con người. Hiểu lớp nghĩa này thì chuyện chọn quà nhẹ đi rất nhiều: ba món trong truyền thuyết đều quý, nhưng mỗi món mang một nghĩa khác nhau, món đắt nhất chưa chắc chứa nhiều ý nghĩa nhất.
Nhớ nhanh
- Câu chúc “Merry Christmas” đã có tuổi vài trăm năm, dù các ghi chép về lần đầu xuất hiện chưa khớp nhau.
- Hang đá trong nhà có trước cây thông: máng cỏ ở Ý từ thế kỷ XV, cây thông ở Đức từ thế kỷ XVI.
- Ba món quà của Ba Vua mang ba nghĩa: vàng cho đấng vua, nhũ hương cho Thiên Chúa, mộc dược cho cuộc khổ nạn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Giáng sinh vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.