Ngày lễ
Ý nghĩa của lễ Giáng sinh bắt đầu từ một máng cỏ ở Bethlehem
Nhiều người tin lễ Giáng sinh mượn của một lễ hội ngoại giáo cổ, nhưng các bằng chứng lịch sử còn lại không nói lên điều đó. Trở lại câu chuyện gốc sẽ thấy ý nghĩa của lễ Giáng sinh nằm ở đâu và vì sao hàng tỷ người vẫn đón mừng mỗi năm.
Lễ Giáng sinh, còn gọi là Noel, là dịp kỷ niệm sự ra đời của Chúa Giêsu, tổ chức chủ yếu vào ngày 25 tháng 12 hằng năm.2 Đây vừa là đại lễ tôn giáo, vừa là lễ hội văn hóa của hàng tỷ người trên thế giới.2 Câu hỏi về ý nghĩa của lễ Giáng sinh vì thế không dành riêng cho người theo đạo Kitô. Bất kỳ ai từng đi xem hang đá, nhận một món quà nhỏ đêm 24/12 hay tò mò về cái tên Noel đều chạm đến cùng một câu chuyện.
Trước hết là cái tên. Trong tiếng Việt, Noel bắt nguồn từ tiếng Pháp Noël, dạng cổ Naël, gốc Latinh có nghĩa đen là ngày sinh.2 Cách gọi phổ biến ở các nước nói tiếng Anh lại mang nghĩa khác: Christmas gồm chữ Christ, tước vị của Đức Giêsu, và Mas, nghĩa là Thánh lễ. Hai cái tên, vậy mà cùng chỉ về một sự kiện.
Còn về ngày: tháng và ngày sinh thật của Giêsu không được ghi rõ trong Tân Ước. Ngày 25 tháng 12 là do giáo hội chọn vào đầu thế kỷ thứ tư, lấy mốc trùng với ngày Đông chí trên lịch La Mã.2
Nguồn gốc và ý nghĩa của lễ Giáng sinh
Theo Tân Ước, Giêsu được Maria sinh ra ở Bethlehem, xứ Judea. Maria là phụ nữ đồng trinh, vợ bác thợ mộc Giuse.2 Vì không tìm được chỗ trọ, Người được đặt nằm trong máng cỏ; các thiên sứ loan tin và những người chăn cừu đến chiêm bái.2 Phúc âm Matthew kể tiếp: các nhà thông thái từ phương Đông bám theo một ngôi sao đến Bethlehem dâng phẩm vật lên Chúa hài đồng. Vua Hê-rô-đê Đại đế ra lệnh tàn sát trẻ em trai mới sinh ở Bethlehem, nhưng gia đình Giêsu kịp chạy trốn sang Ai Cập rồi định cư tại Nazareth.2 Hai mẩu chuyện ấy là nguồn gốc của gần như mọi hình ảnh gắn với Giáng sinh ngày nay, từ hang đá trong nhà thờ đến ngôi sao trên ngọn cây thông.
Phần kể chuyện thì rõ, phần lịch sử lại phức tạp hơn nhiều. Chúa Giêsu nhiều khả năng sinh trước năm 1 Công nguyên, trong khoảng từ năm 6 đến 4 trước Công nguyên. Người sinh ra dưới thời trị vì của vua Hê-rô-đê Đại đế, vị vua qua đời vào năm 4 trước Công nguyên. Sai lệch về năm đến từ cách tính của tu sĩ Dionysius Exiguus, sống ở thế kỷ thứ năm và thứ sáu. Việc xác định năm sinh càng thêm rối, vì Thánh Luca nhắc đến cuộc điều tra dân số dưới thời Quiriniô làm tổng trấn xứ Xyri, trong khi vị này được ghi giữ chức thống đốc vào năm 6 Công nguyên.
Nói ngắn gọn: ngày lễ có thể chắc chắn, còn năm sinh thật thì không.
Ngay cả ngày 25/12 cũng là kết quả của một cuộc tranh luận kéo dài. Nhân chứng sớm nhất cho ngày này là thánh Hippôlytô thành Rôma, khoảng năm 203, trong cuốn Bình luận về Sách Daniel; nhưng tính xác thực của câu ấy vẫn còn được các học giả tranh luận vì có thể là chú thích thêm vào sau. Một giả thuyết khác mang tên giả thuyết tính toán: nhiều Kitô hữu sơ khai tin Chúa Giêsu được thụ thai và chịu chết vào cùng ngày 25 tháng 3. Tính chín tháng từ đó thì ra 25/12; đến nay Hội Thánh vẫn giữ 25/3 là lễ Truyền Tin. Như vậy ngày Giáng sinh có thể đến từ một phép tính thần học chứ không từ một lễ hội nào.
Chính ở đây cần đính chính một hiểu lầm phổ biến. Rất nhiều người tin lễ Giáng sinh mượn của lễ hội ngoại giáo mừng sinh nhật thần mặt trời bất khả chiến bại, Natale Solis Invicti. Hoàng đế Aurelian thiết lập lễ này năm 274 để tôn kính thần Mặt trời Emesa của Syria, tổ chức vào ngày 25 tháng 12. Nhưng lễ Saturnalia của Rôma kính thần Saturn chỉ kéo dài từ 17 đến 23 tháng 12, không chạm tới ngày 25, nên không thể là nguồn gốc của lễ Giáng sinh. Bằng chứng rõ ràng đầu tiên về lễ sinh nhật Sol Invictus rơi vào ngày 25/12 lại nằm trong chính Niên giám năm 354, tài liệu cũng ghi ngày 25/12 là ngày sinh của Chúa Giêsu. Nghĩa là không có chứng cứ nào cho thấy lễ mặt trời có trước ngày Giáng sinh. Đến khoảng năm 350, Kitô hữu đã chiếm khoảng một nửa Đế quốc La Mã. Nhiều học giả vì thế cho rằng chính bên ngoại giáo mới đặt lễ mặt trời vào ngày 25/12 để cạnh tranh, chứ không phải Kitô hữu chép của ngoại giáo.
Dòng thời gian của phía Kitô giáo thì rõ hơn. Năm 336 tại Rôma, lễ Giáng sinh của Chúa Giêsu được cử hành lần đầu được ghi lại, trong Sổ của Niên giám năm 354. Không lâu sau đó, Giáo hội Đông phương cũng bắt đầu cử hành lễ vào ngày 6 tháng 1. Đến nay vẫn có sự khác biệt về ngày đón: một số giáo hội Kitô giáo Đông phương tính lễ theo lịch Julius cũ, nên ngày 25 tháng 12 theo lịch này tương ứng với ngày 7 tháng 1 trên lịch Gregory mà phần lớn thế giới dùng.2 Người ở các nước đó vì thế mừng Noel vào đầu tháng 1. Các văn bản Tân Ước không có chỗ nào nói Chúa Giêsu sinh vào ngày 25 tháng 12; ngày này do truyền thống sau này xác định, và Giáo hoàng Julius I, sống từ năm 280 đến 352, được ghi là người khẳng định lần đầu vào khoảng năm 350. Còn nơi chốn có điểm tựa vững hơn: các Giáo phụ đầu tiên như Thánh Justin Martyr, Origen và Jerome đều viết rằng Chúa Giêsu sinh ra trong một hang động. Năm 335, hoàng đế Constantine chấp thuận biến hang động ấy thành thánh địa Nhà thờ Giáng sinh.
Tuy nhiên, chính chi tiết chỗ trọ trong Tin Mừng Luca cũng được đọc lại. Từ kataluma trong bản gốc thường có nghĩa là phòng khách của một ngôi nhà gia đình chứ không phải quán trọ thương mại. Một số học giả vì thế cho rằng Chúa Giêsu có lẽ sinh trong nhà của gia đình họ hàng với Thánh Giuse, ở tầng dưới có chỗ cho gia súc, chứ không phải trong một chuồng ngựa tách biệt. Nếu vậy, hình ảnh máng cỏ vẫn đúng, nhưng bối cảnh lại gần gũi với một ngôi nhà thời ấy hơn là một trại nuôi thú.
Đến phần ý nghĩa sâu nhất của lễ Giáng sinh.2
Với Kitô hữu, niềm tin rằng Thiên Chúa đến thế gian trong hình hài con người để cứu chuộc tội lỗi nhân loại được coi là mục đích chính của việc kỷ niệm, chứ không cần biết ngày tháng năm sinh chính xác của Giêsu.2 Sự Nhập Thể, nghĩa là Thiên Chúa nhập làm người, được cử hành trong lễ Giáng sinh, được quan niệm là phương thế Thiên Chúa chọn để xóa bỏ thiệt hại của tội nguyên tổ và trao ban ân sủng. Thánh Newman gọi tội nguyên tổ là tai họa khủng khiếp khiến nhân loại xa lánh Thiên Chúa và phạm thêm tội cá nhân.
Thánh Augustine diễn tả điều ấy bằng những nghịch lý khiến người nghe phải dừng lại: một trẻ sơ sinh mà chứa đựng sự khôn ngoan khôn dò, một máng cỏ mà phủ ngập cả thế gian, hình hài một tôi tớ hèn mọn mà chính là Thiên Chúa cao cả. Ông dạy rằng Đức Giêsu được sinh ra để chúng ta được tái sinh thiêng liêng; nếu Người không hạ sinh làm người, chúng ta sẽ không bao giờ có được sự tái sinh ấy. Còn Thánh John Henry Newman, mười bốn thế kỷ sau Augustine, giảng rằng sau khi con người sa ngã, Ngôi Hai Thiên Chúa đã bước ra khỏi cung lòng Chúa Cha để sửa lại những điều gian ác mà tội lỗi gây ra. Lễ Giáng sinh đầu tiên không phải là kết thúc mà là khởi đầu, vì con người vẫn phải hoàn thành công trình cứu chuộc nơi chính mình.
Trong quan niệm ấy, ý nghĩa của lễ Giáng sinh không khép lại đêm 24/12.3 Nó mở ra một việc còn phải làm tiếp, và đó là lý do ngày lễ vẫn có sức nặng với cả người đi lễ lẫn người chỉ đứng ngoài nhìn vào.
Cách đón mừng và tinh thần chia sẻ
Trình tự lễ nghi giải thích vì sao nhiều người hay nhầm ngày chính. Đêm 24/12 là lễ vọng Giáng sinh: theo quan niệm của người Do Thái mà Kitô giáo thừa hưởng, một ngày bắt đầu từ hoàng hôn, nên mùa Giáng sinh bắt đầu từ chiều tối 24/12.3 Nhiều người tưởng đó là ngày lễ chính, nhưng ngày lễ chính thật ra là 25/12.3 Giáo hội Công giáo Rôma cử hành thánh lễ Vọng sau giờ Kinh Chiều ngày 24; gần nửa đêm là thánh lễ Đêm long trọng hơn, vì bài Phúc Âm kể trực tiếp về sự kiện Giáng sinh. Ngày 25/12 có thêm thánh lễ Rạng Đông và thánh lễ Ban Ngày.3
Ngoài nhà thờ, phong tục tụ về những hình ảnh quen thuộc. Hang đá với máng cỏ được dựng trong nhà hay ngoài trời, có các hình tượng Giêsu, Maria, Thánh Giuse, thiên sứ, mục đồng và gia súc để kể lại sự tích Chúa ra đời; bên trên thường gắn ngôi sao biểu trưng cho ngôi sao dẫn đường các nhà chiêm tinh.2 Vòng lá Mùa Vọng có hình tròn, gợi sự sống không bao giờ kết thúc cùng tình yêu thương của Thiên Chúa; màu xanh lá lại gợi hy vọng vào Đấng Cứu Thế sẽ đến. Tục lệ này do các tín hữu Lutheran ở Đức khởi xướng năm 1839 với 24 cây nến, mỗi ngày gần Giáng sinh đốt thêm một cây.2 Chợ Giáng sinh, tổ chức khoảng một tháng trước lễ, cũng xuất hiện từ cuối thời Trung Cổ ở vùng đất nay là nước Đức và Đông Bắc nước Pháp.2
Thử hình dung một gia đình Việt tối 24/12 đưa con đi xem hang đá ở nhà thờ gần nhà, rồi về cùng ăn bữa tối và trao nhau những món quà nhỏ. Đó là cách ngày lễ này đi vào đời sống của những nhà không theo đạo mà vẫn giữ được tinh thần gốc. Ở châu Âu, theo truyền thống, Giáng sinh trước hết là dịp đoàn tụ gia đình: sau thánh lễ chiều 24/12 thường là bữa ăn tối chung và trao quà lúc nửa đêm; sáng 25/12 cả nhà đi nhà thờ dự thánh lễ.
Quà tặng mang ý nghĩa riêng.2 Theo truyền thuyết, ba nhà thông thái từ phương Đông mang ba món quà dâng Chúa hài đồng: vàng nói Giêsu là vua, nhũ hương tuyên xưng Người là Thiên Chúa, mộc dược tiên báo cuộc khổ nạn và cái chết của Người để cứu chuộc nhân loại.2 Với gia đình và bạn bè, món quà biểu lộ tình yêu; với một số người, quà còn nhắc kỷ niệm Giêsu chính là món quà Thiên Chúa ban tặng cho con người.2
Món quà không cần đắt tiền mới có nghĩa. Trong truyền thống, những người chăn cừu nghèo khó đã tặng Chúa Giêsu hoa quả và đồ chơi do chính họ làm ra.2 Chi tiết nhỏ ấy cho thấy từ buổi đầu, giá trị của quà nằm ở tấm lòng của người cho chứ không ở giá của món đồ.
Một số nhân vật giúp hiểu tinh thần ấy ngoài phạm vi nghi lễ. Tiểu thuyết gia nước Anh Charles Dickens xem Christmas là thời gian vui thú, thân tình, tha thứ và độ lượng. Tiểu thuyết gia Oren Arnold gợi ý một danh sách quà khác hẳn: cho kẻ thù sự tha thứ, cho bạn bè trái tim, cho chính mình niềm tự trọng. Danh sách ấy gắn với một quan niệm rộng hơn: Christmas là cơ hội nhắc mọi người về bổn phận với cả những người không quen biết hoặc không ưa thích. Còn Mẹ Teresa nhận lời Chúa Giêsu kêu gọi phục vụ người bất hạnh từ một đêm Giáng sinh năm 1948.
Ở Việt Nam, lễ Giáng sinh trở thành ngày vui chung của mọi người, mang lại niềm vui, đưa mọi người đến gần nhau hơn và mong ước điều tốt đẹp, an lành.1 Người Việt giữ những nét đẹp trong dịp này như đi lễ đêm, làm hang đá, trang trí cây thông, chia sẻ niềm vui, làm từ thiện và gửi quà đến những mảnh đời khó khăn.
Ngày lễ hôm nay và ý nghĩa Giáng sinh
Ngày nay Noel còn được xem là ngày lễ gia đình: mọi người quây quần bên người thân, ăn tối và gửi nhau lời chúc. Với trẻ em, đây giống một ngày kỳ diệu để ước nguyện với ông già Noel và nhận quà từ cha mẹ. Hình tượng ông già Noel bắt nguồn từ tiếng Hà Lan Sinterklaas, dựa trên nguyên mẫu có thật ở thế kỷ thứ tư là Thánh Nicolaus, thánh bổn mạng cho trẻ em. Thời Pháp thuộc người Pháp gọi là Le Père Noel, từ đó tiếng Việt gọi tắt ông già Noel.
Nhiều phong tục khác cũng có năm tháng rõ. Thiệp Giáng sinh bắt nguồn từ năm 1843, khi thương gia Anh Henry Cole nhờ họa sĩ John Callcott Horsley thiết kế tấm thiệp đầu tiên và in ra 1.000 bản. Trào lưu này du nhập sang Đức, và ba mươi năm sau người Mỹ mới chấp nhận.2 Tại nhiều quốc gia châu Âu, hai ngày 25 và 26/12 là ngày nghỉ lễ chính thức có trả lương.2 Riêng ở Đức, chiều tối và đêm 24/12 thuộc nhóm những ngày lễ yên lặng, gọi là Stille Tage, với các luật cấm tùy theo bang, như cấm tổ chức khiêu vũ hay cấm làm ồn.
Còn một mặt khác của ngày lễ dễ bị bỏ qua. Với những người quảng đại, Giáng sinh là dịp phục vụ bữa ăn cho người nghèo, thăm cô nhi, người già neo đơn và bệnh nhân. Thử hình dung ngoài việc chuẩn bị bữa tối cho gia đình, một nhóm bạn trẻ dành buổi chiều 24/12 nấu cháo tặng người vô gia cư ở vỉa hè gần nhà. Việc ấy không tốn kém, nhưng đúng với thông điệp hòa bình của ngày lễ: vinh danh Thượng Đế trên cao, bình an cho người dưới thế. Chính những bữa cơm như vậy, hơn cây thông hay món quà đắt tiền, giữ lại được ý nghĩa của lễ Giáng sinh như nó bắt đầu: một đêm Giêsu sinh trong máng cỏ, giữa những người nghèo nhất.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.