Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 74 ngày (mở trong thẻ mới)

Âm lịch

Lập đông là gì và vì sao ngày âm của tiết này xê dịch mỗi năm

Lập đông là tiết khí thứ 19 trong 24 tiết khí, mốc mở đầu mùa đông của lịch tiết khí Đông Á; năm 2026 tiết này đã bắt đầu vào thứ Bảy ngày 7/11 dương lịch, tức 29/9 âm lịch năm Bính Ngọ.

10 phút đọc

Trên tờ lịch dương, tiết mở đầu mùa đông gần như đứng yên ở đầu tháng 11.4 Sang tờ lịch âm, nó lại nhảy tùy năm: có năm rơi vào mùng 7 tháng 10 âm, có năm là 18 tháng 9 âm, có năm đã sang 29 tháng 9 âm.

Lập đông là gì? Gọn nhất: mốc thứ 19 trong 24 tiết khí, thời điểm Đông Á xưa coi mùa đông bắt đầu, chứ không phải ngày rét nhất trong năm. Hai tờ lịch lệch nhau vì cách tính khác nhau, và cũng vì thế mà nhiều người nhầm khi tra ngày làm giỗ hay chọn ngày.

Tiết khí chạy theo mặt trời

24 tiết khí là 24 điểm trên quỹ đạo Trái Đất quay quanh Mặt Trời, mỗi điểm cách nhau 15 độ.5 Các nền văn minh Đông Á cổ đại dùng chúng để lập lịch và đồng bộ các mùa, phục vụ gieo trồng.5 Ở Việt Nam, một số học giả xưa phân biệt “tiết” và “khí”, cho rằng cứ một tiết lại đến một khí, nhưng dân gian vẫn gọi chung là tiết khí, hoặc gọn hơn là tiết.

Lập đông đến khi Mặt Trời ở kinh độ 225 độ.3 Lúc ấy bán cầu Bắc nghiêng xa Mặt Trời, nhận rất ít nhiệt và ánh sáng, nên ngày ngắn, đêm dài.2 Việt Nam nằm ở bán cầu Bắc, vì thế quãng này trùng với lúc trời bắt đầu lạnh.1

Vì sao ngày âm xê dịch? Vì tiết khí và tháng âm tính bằng hai cách khác nhau. Từ thời Hán Vũ Đế, tiết khí đã tính theo vị trí Trái Đất trên quỹ đạo quanh Mặt Trời, không theo chu kỳ Mặt Trăng.3 Mốc dương lịch nhờ thế gần như cố định quanh 7 hoặc 8/11, còn ngày âm thì trôi theo tuần trăng.

Hai tiết liền nhau cũng không cách đều tuyệt đối. Quỹ đạo Trái Đất là hình elip nên vận tốc quay quanh Mặt Trời thay đổi, khoảng cách giữa hai tiết dao động 14 đến 16 ngày. Một tiết như thế kéo dài khoảng nửa tháng.

Hệ 24 tiết khí vốn phản ánh khí hậu vùng đồng bằng sông Hoàng Hà, nơi cái rét, cái nắng đến đúng nhịp ấy. Lịch Trung Quốc xưa vì thế còn gọi là nông lịch, tức lịch nông nghiệp, vì người ta dựa vào tiết để chọn thời điểm gieo trồng ngũ cốc. Cách chia ấy vẫn dùng được cho miền bắc Việt Nam và các nước lân cận, dù những tên như “tuyết”, “rét” mang dấu ấn khí hậu phương bắc.

Trong dãy 24 tiết, lập đông đứng sau Sương giáng và trước Tiểu tuyết. Muốn tra giờ bắt đầu của cả năm theo giờ Việt Nam, từ Lập Xuân đến Đông Chí, cùng lịch ngày của từng tiết, nền tảng Chúc Mừng Năm Mới có sẵn công cụ ở cuối bài.

Cần phân biệt với cách gọi của thiên văn phương Tây. Ở Bắc bán cầu, mùa đông theo thiên văn bắt đầu vào khoảng 21-22/12, tức tiết Đông chí, muộn hơn.3 Hai cách chia cùng dựa trên vị trí Mặt Trời nhưng chọn mốc khác nhau, nên một năm có thể có hai ngày “bắt đầu mùa đông” tùy lịch đang xem.

Tên gọi bắt đầu mùa đông

Tên gọi ghép từ hai chữ Hán Việt: “Lập” là bắt đầu, khởi đầu; “Đông” là mùa đông. Cách đặt tên này lặp lại ở bốn tiết mở đầu bốn mùa: Lập xuân, Lập hạ, Lập thu và Lập đông.

Theo lịch Trung Quốc cổ đại, mùa đông mở ra bằng tiết này và khép lại khi tiết Đại hàn hết, trước lúc Lập xuân sang.4 Quãng chuyển ấy còn gắn với những lễ tế sau mùa thu hoạch, tổ chức long trọng.

Hệ 24 tiết khí có gốc Trung Hoa cổ đại, được lịch Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên cùng dùng chung.3 Cách chia này đi theo vị trí Mặt Trời, không theo nhiệt độ đo được ở từng vùng, nên nó vẫn đứng nguyên trên lịch dù thời tiết mỗi nơi mỗi khác.

Lịch Lập đông ba năm liền

Ba năm liền cho thấy rõ chuyện ngày dương đứng yên, ngày âm xê dịch. Năm 2024, tiết bắt đầu vào thứ Năm ngày 7/11 dương lịch, tức 7/10 âm lịch.2 Năm 2025 là thứ Sáu ngày 7/11, tức 18/9 âm lịch.1 Năm 2026 là thứ Bảy ngày 7/11, tức 29/9 âm lịch năm Bính Ngọ, ngày Ất Dậu.

Tùy năm nhuận hay thường, mốc dương lịch chỉ dời giữa 7/11 và 8/11.1 Chuyên gia phong thủy Song Hà giải thích: ngày đầu tiên của tiết đánh dấu mùa đông bắt đầu, và tùy năm rơi vào một trong hai ngày ấy do chênh lệch giữa năm nhuận và năm thường.

Ngày âm lại nhảy xa: từ mùng 7 tháng 10 lên 18 tháng 9 rồi 29 tháng 9, chỉ trong ba năm. Ai quen nhớ ngày dương của tiết rồi đem dùng cho việc giỗ chạp, rằm mùng một thì dễ lệch. Muốn đổi qua lại giữa hai tờ lịch, dùng Đổi ngày âm dương.

Chuyện này cũng giải thích vì sao người xem lịch hay hỏi tiết này rơi vào ngày âm nào. Câu trả lời không cố định năm này qua năm khác, phải tra theo từng năm: cùng một ngày 7/11 dương lịch có thể ứng với ba ngày âm cách xa nhau như trên.

Trời lạnh và mùa vụ

Sang tiết lập đông, trời thường lạnh hẳn: nhiều mây, u ám, gió lớn kèm mưa phùn.1

Một số nơi ở Đông Nam Á chịu ảnh hưởng mạnh của khối không khí lạnh: nước bốc hơi nhiều, mặt đất khô cằn, có nơi còn hạn hán.1 Trung Quốc và Đông Nam Á cũng hứng gió mùa đông bắc, khối không khí lục địa khô, hanh và lạnh giá. Nước ngầm rút sâu, ao hồ sông suối vơi cạn, nhiều nơi núi cao hạn kéo dài nhiều tháng.

Ở những nơi vĩ độ cao như Trung Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ, phía bắc Liên bang Nga hay Bắc Âu, nhiệt độ có thể xuống dưới 0 độ, nước đóng băng và có tuyết rơi. Việt Nam ở vĩ độ thấp hơn nên cái lạnh đến muộn và nhẹ hơn, nhưng quãng chuyển vẫn là lúc nhiều nhà lo quàng khăn, mặc áo ấm cho người già và trẻ nhỏ.

Với nhà nông, đây là lúc thu hoạch nốt vụ mùa và chuẩn bị đất cho vụ đông xuân. Tiết này cũng được xem là thời điểm thích hợp để trồng các loại cây, hoa ôn đới; làm vườn giúp thư giãn tinh thần.1

Dân gian có lệ xem mưa ngày đầu tiết để đoán rét: có mưa thì mùa đông năm ấy tương đối ấm, trời quang không mưa thì có thể rét buốt.1 Đó là kinh nghiệm truyền lại, không phải dự báo khí tượng.

Phong tục và quan niệm xưa

Phong tục đậm nhất gắn với quãng này là ăn cơm mới, còn gọi là tết Hạ nguyên, thường vào mùng 1, mùng 10 hoặc rằm tháng 10 âm lịch.1 Nhà nấu cơm từ gạo mới, cúng tổ tiên, mừng vụ mùa bội thu; sau bữa ấy nhiều nơi bắt tay gieo rau vụ đông.1

Nhiều nơi tổ chức lễ hội đón mùa mới.1 Nhiều gia đình sắm hương hoa lễ phẩm, dâng lên thần linh cầu lộc, cầu tài, cầu bình an.

Trong tiết này, nhiều người còn giữ nếp giúp đỡ người khác, làm điều thiện, vì tin rằng việc ấy giúp tâm an và mang lại niềm vui cho cả mình lẫn người xung quanh.1 Cách nghĩ ấy hợp với quãng nông nhàn sau vụ gặt, khi làng xóm có thời gian lo việc chung.

Phần kiêng kỵ thì nghe cho biết. Dân gian cho rằng ngày Lập hạ và Lập đông không thuận để cầu tự hay thụ thai, vì đây là lúc giao mùa, khí âm dương chưa ổn định.1

Bữa ăn ấm theo lệ cũ

Bước vào tiết này, chuyện ăn uống thường bắt đầu từ bếp: nhiều nhà có lệ đổi mâm cơm, ưu tiên món nấu nóng, hạn chế đồ có tính hàn vì sợ cảm lạnh, đau bụng. Cũng theo lệ ấy, bữa đông bớt vị mặn và thêm vị đắng để bổ tâm khí.1

Sách Ẩm thiện chính yếu khuyên tiết đông lạnh nên bổ dưỡng, lấy nhiệt trị hàn, không ăn đồ lạnh; “mùa đông tẩm bổ” thành câu ngạn ngữ dân gian. Gừng, tỏi, ớt, hạt tiêu, quế, hồi phần lớn thiên về tính nhiệt, xưa dùng vào mùa đông để trừ hàn.

Nguyên tắc “thu đông dưỡng âm” thì tính chuyện bổ thận bằng vị mặn: rau câu, sứa, rau tảo, nhưng không lạm dụng vì dễ tổn hại tạng tâm và không lợi cho tạng tỳ. Vị ngọt như đường, mật ong, mứt xưa được dùng để cung cấp thêm nhiệt năng. Các sách cũng dặn để vừa phải, vì ăn nhiều dễ gây béo phì, ảnh hưởng tiêu hóa, tim và thận.

Mùa đông là lúc bồi bổ cơ thể, vì trời lạnh làm đổi việc trao đổi chất, nhiệt lượng tiêu hao nhanh. Bước vào tiết này, nhiều nhà thêm thịt nạc, trứng gà, cá, sữa và các chế phẩm từ đậu vào mâm cơm.

Chuyện giữ ấm cũng theo nếp cũ: quàng khăn kín cổ, mặc ấm ngực, nhất là với người già và trẻ nhỏ; ngày mưa gió thì không ra ngoài quá sớm, không về quá khuya. Nhiều người còn tránh ra ngoài lúc mặt trời tắt nắng, trời nhiều sương, và giữ thói quen ngủ sớm, dậy muộn hơn thường lệ một chút trong những ngày giá.

Lịch vạn sự nhắc thêm rằng tiết trời lạnh giá là điều kiện thuận cho vi khuẩn, vi sinh vật có hại. Nếp sinh hoạt quãng này vì thế thường là ăn uống điều độ, nghỉ ngơi hợp lý, bổ sung dinh dưỡng, tăng cường vận động và giữ ấm. Người có vấn đề về thận hay tim mạch cũng được nhắc theo dõi từng thay đổi nhỏ của cơ thể, giữ chế độ ăn uống và nghỉ ngơi dưỡng sinh.

Tra tiết khí trên nền tảng

Nền tảng Chúc Mừng Năm Mới có công cụ 24 tiết khí trong năm ghi giờ bắt đầu của 24 tiết theo giờ Việt Nam, từ Lập Xuân đến Đông Chí, kèm lịch ngày của từng tiết.

Nhiều người coi quãng chuyển mùa này là lúc nhìn lại mình, rèn tính, nuôi lòng bao dung và vạch kế hoạch cho dự định mới.1 Mùa đông trên lịch đã bắt đầu, còn mùa đông ngoài vườn thì vừa mới nhú.

Nhớ nhanh

  • Lập đông là tiết khí thứ 19, Mặt Trời ở 225 độ, thường rơi vào 7 hoặc 8/11 dương lịch.
  • Ngày dương gần như đứng yên, ngày âm xê dịch: năm 2024 là 7/10 âm lịch, năm 2026 là 29/9 âm lịch.
  • Tiết khí tính theo Mặt Trời, tháng âm tính theo tuần trăng. Vì thế, muốn tra ngày giỗ chạp thì xem ngày âm, đừng lấy ngày dương của tiết khí mà dùng thay.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nhận lịch âm, rằm và mùng 1 vào lịch điện thoại. Đăng ký một lần, lịch trên máy tự cập nhật, không cần tài khoản.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Âm lịch

chucmungnammoi.com