Ngày lễ
Ý nghĩa ngày 8/3 bắt đầu từ một hội nghị ở Copenhagen, không phải chuyện nữ thợ dệt 1857
Ý nghĩa ngày 8/3 thường bị thu gọn thành chuyện hoa và quà, trong khi nguồn gốc ngày Quốc tế Phụ nữ vẫn bị kể sai ở nhiều chỗ. Sự kiện 8/3/1857 tại New York chưa được các nguồn tra cứu xác nhận; mốc chắc chắn là hội nghị Copenhagen năm 1910, nơi 100 đại biểu nữ của 17 nước chọn một ngày quốc tế phụ nữ.
Một trăm đại biểu nữ đến từ 17 nước ngồi lại tại Copenhagen (Đan Mạch) năm 1910 và quyết định chọn một ngày để kỷ niệm những phụ nữ đã đấu tranh trên toàn thế giới. Từ quyết định ấy, ý nghĩa ngày 8/3 được định hình: một ngày quốc tế tôn vinh phụ nữ, mà người Việt quen gọi ngắn gọn là ngày 8/3.
Ngày 8/3 là ngày gì? Đó là Ngày Quốc tế Phụ nữ, dịp tôn vinh đóng góp của phụ nữ trong mọi lĩnh vực đời sống và thúc đẩy bình đẳng giới.2
Vì thế, ý nghĩa ngày 8/3 không nằm ở hoa và quà, mà ở hơn một thế kỷ phong trào đòi quyền sống, quyền làm việc và quyền bình đẳng của phụ nữ khắp thế giới.
Còn việc ngày lễ rơi đúng ngày ấy lại xuất phát từ một chi tiết rất đời: năm 1914, hôm đó là chủ nhật.
Nguồn gốc ngày Quốc tế Phụ nữ từ phong trào công nhân
Nguồn gốc ngày Quốc tế Phụ nữ bắt đầu từ phong trào đấu tranh đòi quyền sống của nữ công nhân ngành dệt may tại Mỹ vào cuối thế kỷ 19. Hồi đó phụ nữ và trẻ em bị trả lương rẻ mạt, làm việc trong điều kiện tồi tàn. Tháng 3 năm 1859, công đoàn đầu tiên tại một hãng dệt may của Mỹ được thành lập và giành được một số quyền lợi nhất định. Nghĩa là trước khi có ngày lễ riêng, những người thợ nữ đã tự giành lấy từng bước.
Tháng 2 năm 1909, phụ nữ Mỹ lần đầu tổ chức ngày phụ nữ với các buổi mít tinh, biểu tình đòi bình đẳng.3
Mốc được nhiều nguồn ghi rõ là ngày 8/3/1908, khi khoảng 15.000 người phụ nữ xuống đường tại New York, đòi tăng lương, rút ngắn giờ làm và được quyền bầu cử. Cùng năm ấy, Hiệp hội Công nhân May mặc Quốc tế tiến hành cuộc đình công.3 Sau đó, lễ kỷ niệm Ngày Phụ nữ sớm nhất được tổ chức ngày 28/2/1909 tại New York do Đảng Xã hội Mỹ tổ chức để tưởng niệm sự kiện này; Đảng Xã hội Hoa Kỳ tuyên bố lấy chính ngày 28/2/1909 làm Ngày Quốc tế Phụ nữ.3
Năm 1911, Ngày Quốc tế Phụ nữ được tổ chức lần đầu vào ngày 19/3 tại Áo, Đan Mạch, Đức và Thụy Sĩ, với hơn một triệu người tham gia.3 Cũng trong năm 1911, nhà thơ người Mỹ James Oppenheim sáng tác bài thơ Bánh mỳ và Hoa hồng, về sau trở thành biểu tượng văn hóa gắn liền với phong trào đấu tranh của phụ nữ và ngày 8/3.2
Chặng đường đầy đủ từ những cuộc đình công đến ngày lễ toàn cầu đã được kể riêng trong bài Ngày Quốc tế Phụ nữ là gì: từ 15.000 người diễu hành đến hai loại lịch.
Vì sao chọn đúng ngày 8/3
Hội nghị năm 1910 tại Đan Mạch mới chỉ quyết định có một ngày phụ nữ quốc tế, chưa cố định ngày nào. Đến năm 1914, Ngày Quốc tế Phụ nữ được tổ chức vào 8/3, có thể vì hôm đó rơi vào chủ nhật, thuận tiện cho việc tổ chức; kể từ đó, ngày này được giữ nguyên ở tất cả các quốc gia.3 Lịch sử ngày 8/3 vì thế không bắt đầu từ một sự kiện nổ ra đúng ngày ấy, mà từ một lựa chọn thực dụng về lịch.
Ngay trong năm 1914 ấy, ngày 8/3 đã mang dáng dấp của một ngày đấu tranh. Phụ nữ Đức ra đường đòi quyền bầu cử, nhưng yêu cầu ấy đến ngày 12/10/1918 mới được chấp thuận; cùng ngày tại Luân Đôn (Anh), một cuộc diễu hành từ Bow tới Quảng trường Trafalgar ủng hộ quyền bầu cử của phụ nữ.3
Ba năm sau, cuộc biểu tình của phụ nữ Nga ngày 8/3/1917 tại Petrograd (theo dương lịch) củng cố thêm ý nghĩa của ngày này.3 Họ ra đường đòi bánh mì và đòi chồng con trở về từ chiến trận.3 Bảy ngày sau, Sa hoàng Nikolai II thoái vị và chính phủ lâm thời trao quyền bầu cử cho phụ nữ.3
Sau Cách mạng Tháng Mười, Alexandra Kollontai và Vladimir Lenin biến ngày 8/3 thành ngày lễ chính thức ở Liên bang Xô viết, nhưng đó vẫn là ngày làm việc cho đến năm 1965.3 Ngày 8/5/1965, theo lệnh của Chủ tịch Liên bang Xô viết, ngày này mới được tuyên bố là ngày nghỉ ở Liên Xô.3
Còn ai là người đề xuất ý tưởng ngày phụ nữ quốc tế thì câu chuyện không đơn giản như nhiều người nghĩ; phần dưới sẽ nói kỹ.
Ý nghĩa đã đổi qua thời gian
Ý nghĩa gốc của ngày 8/3 là đấu tranh.3 Hội nghị Copenhagen chọn ngày này cùng ba khẩu hiệu: giờ làm 8 tiếng mỗi ngày, việc làm ngang nhau, và bảo vệ mẹ cùng con nhỏ. Ngày này từng là ngày của những cuộc tuần hành đòi quyền lợi, chứ không phải ngày tặng hoa.
Liên Hiệp Quốc lần đầu tiên chính thức tổ chức Ngày Quốc tế Phụ nữ năm 1975.2 Hai năm sau, năm 1977, Liên Hợp Quốc kêu gọi từng nước chọn cho mình một ngày để ghi nhớ quyền của phụ nữ, gắn với mục tiêu hòa bình; từ đó 8/3 trở thành ngày lễ chung tôn vinh phụ nữ toàn cầu.2
Từ năm 1996, Liên Hợp Quốc khởi xướng việc lựa chọn chủ đề cho Ngày Quốc tế Phụ nữ mỗi năm, gắn với các vấn đề như vai trò lãnh đạo của phụ nữ, xóa đói giảm nghèo, bình đẳng giới.2 Trước đó, bốn hội nghị thế giới về phụ nữ do Liên Hiệp Quốc tổ chức đã lần lượt diễn ra tại Mexico năm 1975, Copenhagen (Đan Mạch) năm 1980, Nairobi (Kenya) năm 1985 và Bắc Kinh (Trung Quốc) năm 1995. Theo đó, hội nghị Nairobi 1985 thông qua “Chiến lược nhìn về phía trước vì sự tiến bộ của phụ nữ”; hội nghị Bắc Kinh 1995 thông qua “Tuyên bố Bắc Kinh” và “Cương lĩnh hành động vì sự tiến bộ của phụ nữ toàn cầu đến năm 2000”.
Chủ đề do cơ quan phụ nữ của Liên Hợp Quốc phát động cho dịp 8/3 năm 2025 là Vì tất cả phụ nữ và trẻ em gái: Quyền lợi, bình đẳng, trao quyền, hướng tới việc mở đường để phụ nữ cùng các em gái tiếp cận quyền lợi, quyền lực và cơ hội ngang nhau; năm đó cũng đánh dấu 30 năm Cương lĩnh Hành động Bắc Kinh.5 Theo tổ chức này, riêng trong năm trước dịp ấy, có 612 triệu phụ nữ cùng trẻ em gái phải sống giữa các cuộc xung đột vũ trang, nhiều hơn một nửa so với mười năm trước đó.5
Con số ấy cho thấy ý nghĩa của ngày 8/3 vẫn còn nguyên tính thời sự.
Đọc thêm: Lịch sử ý nghĩa ngày Giỗ Tổ Hùng Vương qua hơn 2000 năm
Ngày 8/3 tại Việt Nam
Ở Việt Nam, ngày 8/3 mang thêm một tầng ý nghĩa nữa: dịp này trùng với thời điểm kỷ niệm cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng mùa xuân năm 40, hai nữ anh hùng dân tộc đầu tiên lãnh đạo khởi nghĩa chống giặc ngoại xâm. Sau thắng lợi, Trưng Trắc được tôn lên ngôi vua.2 Năm 2010, Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam đã cùng lúc nhớ về ba dấu mốc: 1970 năm khởi nghĩa Hai Bà Trưng, một thế kỷ ngày 8-3 và 45 năm phong trào Ba đảm đang.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, phụ nữ Việt Nam đóng vai trò không nhỏ với các hình thức như nữ dân quân tự vệ, cô gái mở đường, các bà mẹ tăng gia sản xuất phục vụ kháng chiến và các bà mẹ Việt Nam anh hùng. Vì thế, ý nghĩa ngày 8/3 ở Việt Nam còn đề cao vai trò người phụ nữ, bài trừ tư tưởng trọng nam khinh nữ.
Vào ngày 8/3, phụ nữ nhận được lời chúc và quà từ bạn đời, người thân, người yêu, đồng nghiệp; các cơ quan, đoàn thể, gia đình thường tổ chức kỷ niệm trang trọng. Hội phụ nữ ở các địa phương và cơ quan cũng nhân dịp này phát động phong trào thi đua, tuyên dương điển hình trong phong trào Giỏi việc nước, Đảm việc nhà. Trên phương diện chính sách, ngày 4/10/1997, chính phủ Việt Nam có quyết định số 822/TTG phê duyệt kế hoạch hành động quốc gia thúc đẩy tiến bộ của phụ nữ.
Với người đi làm, một lưu ý thực tế: ngày 8/3 không thuộc danh sách ngày lễ, tết được nghỉ làm việc hưởng nguyên lương. Theo Điều 112 Bộ luật Lao động 2019 (có hiệu lực từ 01/01/2021), các ngày nghỉ lễ gồm Tết Dương lịch 01 ngày, Tết Âm lịch 05 ngày, Ngày Chiến thắng 30/4, Ngày Quốc tế lao động 01/5, Quốc khánh 02/9 và 01 ngày liền kề, Giỗ Tổ Hùng Vương 10/3 âm lịch; không có ngày 8/3.
Trong khi đó, một số quốc gia công nhận Ngày Quốc tế Phụ nữ là ngày nghỉ lễ như Trung Quốc, Nga và Uganda; cách Việt Nam tổ chức 8/3 trong ngày làm việc là nét riêng. Riêng tại Trung Quốc, Hội đồng Nhà nước tuyên bố ngày 23/12/1949 rằng 8/3 là kỳ nghỉ chính thức với phụ nữ được nghỉ nửa ngày.3
Những hiểu lầm về nguồn gốc
Lịch sử ngày 8/3 có không ít chỗ các nguồn kể chưa thống nhất, và điều đó đáng biết trước khi kể lại cho con hay chia sẻ trên mạng. Chuyện những nữ thợ dệt New York biểu tình ngày 8/3/1857 phản đối điều kiện làm việc khắc nghiệt được nhiều nguồn kể như mốc mở đầu cho cuộc đấu tranh đòi quyền của phụ nữ hiện đại.2 Tuy nhiên, nguồn khác lại ghi cuộc đấu tranh đầu tiên của nữ công nhân dệt may tại Chicago và New York diễn ra ngày 8/3/1899, không phải 1857.
Wikipedia tiếng Việt còn đi xa hơn: khẳng định các cuộc tuần hành và biểu tình của phụ nữ trong những năm trước 1914 đều không diễn ra vào ngày 8/3, mâu thuẫn với cách kể của nhiều nguồn về các sự kiện 1857 hay 1908, và không có cuộc đình công nào diễn ra vào ngày 8/3 năm đó.
Vấn đề ai là người đề xuất cũng chưa thống nhất: nhiều nguồn ghi công cho Clara Zetkin, chủ tịch hội nghị Copenhagen 1910, trong khi Wikipedia tiếng Việt ghi công ý tưởng cho Luise Zietz với sự ủng hộ của Clara Zetkin. Thử hình dung một phụ huynh kể cho con nghe chuyện nữ công nhân năm 1857 như sử liệu chắc chắn, trong khi chưa có nguồn tra cứu nào xác định năm đúng. Cách kể an toàn hơn là dừng ở mốc Copenhagen 1910.
Đọc thêm: Lịch sử ngày 20/10 bắt đầu từ Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam
Đón 8/3 hôm nay
Đã rõ ngày 8/3 là ngày gì và nguồn gốc ngày Quốc tế Phụ nữ bắt đầu từ đâu, cách đón ngày này vì thế cũng nhẹ nhàng hơn.2 Ngày 8/3 ở Việt Nam không cần mâm cỗ lớn hay quà đắt tiền; tinh thần của dịp này là tôn vinh, ghi nhận đóng góp của phụ nữ và thể hiện tình yêu thương, sự trân trọng đến những người phụ nữ thân yêu bằng hoa, quà và lời chúc.
Một gia đình có thể cùng làm mâm cơm nhỏ, mỗi thành viên viết vài lời chúc cho bà và mẹ thay vì chỉ mua hoa theo thói quen. Ở cơ quan, một cành hoa, một tấm thiệp gửi đồng nghiệp nữ hay lời cảm ơn cụ thể về việc cô ấy đã làm trong tuần cũng đủ mang đúng tinh thần của ngày. Một số doanh nghiệp, hãng hàng không còn gửi tặng quà nhỏ cho hành khách nữ nhân dịp này.
Cần phân biệt ba dịp liền kề để không gửi nhầm lời chúc. Ngày 8/3 là Ngày Quốc tế Phụ nữ, tôn vinh phụ nữ toàn thế giới; Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10 gắn với lịch sử Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và dành riêng cho phụ nữ Việt Nam; còn Valentine Trắng 14/3 là chuyện khác: do công ty bánh kẹo Nhật khởi xướng để nam giới đáp lễ quà Valentine 14/2. Gửi đúng dịp, lời chúc mới có ý nghĩa đúng; cách phân biệt hai ngày phụ nữ đã được kể kỹ trong bài Chúc mừng Ngày Phụ nữ Việt Nam 20 tháng 10 vì sao khác 8/3.
Ý nghĩa lớn nhất của ngày 8/3, xét đến cùng, là tôn vinh và thúc đẩy bình đẳng giới. Hoa có thể héo sau vài ngày, nhưng cách người đàn ông trong nhà chia việc bếp, cách nơi làm việc đánh giá công bằng giữa nam và nữ, mới là điều khiến tinh thần của ngày này sống lâu hơn một mùa xuân.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Kỷ niệm 1970 năm khởi nghĩa Hai Bà Trưng, 100 Ngày Quốc tế Phụ nữ 8-3 và 45 năm phong trào phụ nữ Ba đảm đang (baocantho.com.vn)
- Vì sao ngày 8/3 là Ngày Quốc tế Phụ nữ? (thuonghieucongluan.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h
- Ngày Quốc tế Phụ nữ (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k ↩l ↩m
- Ngày Phụ nữ Việt Nam (Wikipedia)
- Chủ đề Ngày 8/3/2025 "Vì tất cả phụ nữ và trẻ em gái: Quyền lợi, bình đẳng, trao quyền" (phunuvietnam.vn) ↩a ↩b