Học & lớn lên
Lịch sử ngày 20/10 bắt đầu từ Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam
Ngày 20/10/1930, một tổ chức quần chúng của phụ nữ lần đầu được hoạt động hợp pháp và công khai ở Việt Nam với tên Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam. Đó là sự kiện gốc của lịch sử ngày 20/10, được các nguồn từ trường THPT Chu Văn An đến TTXVN, Báo Thanh Hóa cùng ghi nhận.
Ngày 20/10/1930, một tổ chức quần chúng của phụ nữ lần đầu tiên trong lịch sử nước ta được hoạt động hợp pháp và công khai, với tên gọi Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam, do Đảng Cộng sản Đông Dương phê duyệt thành lập. Mốc này được ghi nhận là sự kiện gốc của Ngày Phụ nữ Việt Nam, cũng là điểm khởi đầu của lịch sử ngày 20/10.11
Tuy nhiên, không ít người lại mang trong đầu hình ảnh khác: nguồn gốc của ngày lễ là một “Đại hội Phụ nữ chống phát xít”. Cách hiểu này lan rộng trên mạng, khiến câu hỏi ngày phụ nữ Việt Nam ra đời năm nào, từ sự kiện nào, trở nên rối rắm hơn cần thiết.
Lịch sử ngày 20/10 bắt đầu từ mốc 1930
Muốn hiểu nguồn gốc ngày 20 tháng 10, phải quay về đầu năm 1930. Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời, và cương lĩnh đầu tiên của Đảng ghi rõ hai chữ “Nam nữ bình quyền”. Từ đó, Đảng đặt nhiệm vụ giải phóng phụ nữ gắn liền với giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, trong đó có việc thành lập tổ chức riêng cho phụ nữ.10
Trước mốc đó, phong trào phụ nữ đã âm ỉ hình thành. Từ năm 1927, các tổ chức quần chúng như Công Hội Đỏ, Nông Hội Đỏ, các nhóm tương tế và tổ học nghề bắt đầu thu hút chị em. Cũng trong năm 1927, ba chị em Nguyễn Thị Lưu, Nguyễn Thị Minh Lãng, Nguyễn Thị Thủy ở làng Phật Tích, Bắc Ninh, tham gia Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội.10 Năm 1928, nhóm chị Nguyễn Thị Minh Khai cùng Nguyễn Thị Phúc, Nguyễn Thị An tham gia sinh hoạt hội đỏ của Tân Việt và thành lập tờ Phụ nữ Giải phóng ở Vinh. Những hạt giống này chuẩn bị đất cho một tổ chức lớn hơn.
Tháng 10/1930, Hội nghị Trung ương lần thứ nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương ra Nghị quyết về Phụ nữ vận động.6 Nghị quyết khẳng định lực lượng cách mạng của phụ nữ rất trọng yếu, và Đảng phải tổ chức các đoàn thể phụ nữ để mưu quyền cho chị em, làm cho phụ nữ triệt để giải phóng. Trung ương Đảng còn đề ra Điều lệ Phụ nữ Liên hiệp Hội, quy định Phụ nữ Liên hiệp Hội Đông Dương gồm Ban Chấp hành ủy viên Đông Dương và năm Xứ phụ nữ Hiệp hội: Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, Lào và Cao Miên. Đó là cơ sở đầu tiên để hình thành tổ chức phụ nữ tại Việt Nam. Ngày 20/10/1930, Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam ra đời trên nền tảng ấy.
Sức mạnh của phong trào có số liệu nói hộ. Năm 1930, trong phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, ở Nghệ An và Hà Tĩnh có 12.946 chị tham gia phụ nữ giải phóng, cùng nhân dân đấu tranh thành lập chính quyền Xô Viết ở hơn 300 xã. Cũng trong năm đó, ngày 1/5/1930, đồng chí Nguyễn Thị Thập tham gia lãnh đạo cuộc đấu tranh của hơn 4.000 nông dân ở hai huyện Châu Thành, Mỹ Tho, trong đó có hàng ngàn phụ nữ.10
Thế hệ mở đường ấy để lại nhiều cái tên còn được nhắc tới ngày nay: Nguyễn Thị Minh Khai, Võ Thị Sáu, Lê Thị Hồng Gấm, Nguyễn Thị Định và bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Mỗi người gắn với một chặng của phong trào phụ nữ Việt Nam, từ những năm hình hội đầu tiên đến hai cuộc kháng chiến. Đọc tên họ là thấy rõ: tổ chức ra đời năm 1930 là mạch nguồn của cả một lực lượng.
Tên gọi “Đại hội chống phát xít”
Cách gọi “Đại hội Phụ nữ chống phát xít” không có nguồn chính thống nào xác nhận. Từ trang của trường THPT Chu Văn An đến TTXVN, HTV hay Báo Thanh Hóa, tất cả đều ghi cùng một mốc: ngày thành lập Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam, 20/10/1930.
Vậy cái tên “chống phát xít” từ đâu mà ra? Nó thuộc về một giai đoạn sau trong lịch sử tổ chức. Từ tháng 8/1937, theo Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương, tổ chức cách mạng của phụ nữ đổi thành Hội Phụ nữ Dân chủ, đấu tranh công khai, hợp pháp chống phát xít, chống chiến tranh, đòi tự do dân chủ và quyền lợi cho chị em.6 Chữ “chống phát xít” gắn với thời kỳ 1936-1938 này, chứ không gắn với mốc 1930.
Người đọc khi tra cứu nguồn gốc ngày 20 tháng 10 nên để ý điểm này: hai sự kiện cách nhau vài năm, mang hai tên gọi khác nhau, và chỉ sự kiện năm 1930 mới là gốc của ngày lễ. Nhầm lẫn giữa hai mốc khiến câu trả lời cho câu hỏi ngày phụ nữ Việt Nam ra đời năm nào bị lệch đi dù chỉ một chút, nhưng lệch là lệch.
Tổ chức đổi tên qua các thời kỳ
Trong gần nửa thế kỷ, tổ chức phụ nữ đổi tên theo từng giai đoạn lịch sử, mỗi lần đổi là một hoàn cảnh mới. Những năm 1930-1936, tổ chức Phụ nữ Giải phóng dần hình thành, thu hút đông đảo chị em tham gia cao trào đấu tranh cách mạng, tiêu biểu là Xô Viết Nghệ Tĩnh, đòi quyền lợi kinh tế và chống áp bức của đế quốc, phong kiến.6
Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, giai đoạn 1939-1941, Hội lấy tên là Hội phụ nữ Phản đế. Chị em xuống đường mít tinh, biểu tình, mở các hội cứu tế, bảo an, cùng nhân dân phản đối bắt lính dưới khẩu hiệu chống đế quốc chiến tranh, đòi hòa bình.6 Đến 1941-1945, Đoàn Phụ nữ Cứu quốc ra đời, đưa các tầng lớp phụ nữ vào Mặt trận Việt Minh, góp phần lớn vào thắng lợi của Cách mạng tháng Tám 1945.
Ngày 20/10/1946, Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam chính thức thành lập, gồm nhiều đoàn thể phụ nữ, trong đó Đoàn Phụ nữ Cứu quốc là tổ chức trụ cột.6 Đến ngày 14-19/4/1950, Đại hội đại biểu Phụ nữ toàn quốc lần thứ Nhất họp, Đoàn Phụ nữ Cứu quốc hợp nhất với Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, và bà Lê Thị Xuyến được bầu làm Chủ tịch Hội.
Câu chuyện còn có nhánh phía Nam. Ngày 8/3/1961, Hội Liên hiệp Phụ nữ Giải phóng miền Nam Việt Nam ra đời, là tổ chức phân nhánh độc lập của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, do bà Nguyễn Thị Định làm Chủ tịch.6 Sau thống nhất đất nước, năm 1976, hai tổ chức hợp nhất thành một, mang tên Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cho đến nay.
Vị thế của Hội vượt ra ngoài nước. Hội là tổ chức chính trị - xã hội của phụ nữ Việt Nam, thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên đoàn phụ nữ Dân chủ quốc tế và Liên đoàn các tổ chức phụ nữ ASEAN. Trụ sở Trung ương Hội đặt tại số 39 phố Hàng Chuối, phường Cửa Nam, Hà Nội.6 Ai đi qua phố ấy có thể thấy một tổ chức chín thập niên tuổi vẫn làm việc ngay giữa lòng thủ đô.
Từ ngày truyền thống đến ngày lễ
Đảng Cộng sản Việt Nam quyết định chọn ngày 20/10 hằng năm làm ngày truyền thống của tổ chức phụ nữ, đồng thời xem đây là ngày kỷ niệm và tôn vinh phụ nữ Việt Nam, lấy tên là Ngày Phụ nữ Việt Nam. Việc kỷ niệm và tuyên truyền rộng rãi qua nhiều năm khiến ngày này ăn sâu vào đời sống xã hội.7
Mỗi dịp 20/10, các cấp từ trung ương tới địa phương, trong các cơ quan, doanh nghiệp đều có hoạt động kỷ niệm. Chiều 19/10, Thủ tướng Phạm Minh Chính từng gặp mặt các đại biểu phụ nữ tiêu biểu đại diện các tầng lớp nhân dịp này.1 Hình thức quan tâm phổ biến nhất vẫn là tặng hoa hồng, thiệp kèm lời chúc mừng, cùng các buổi gặp mặt, vinh danh.
Ngày 20/10 còn trùng với nhiều sự kiện lịch sử khác. Ngày 20/10/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt chân trở lại Tổ quốc qua cảng Hải Phòng, sau hơn bốn tháng sang thăm và đấu tranh ngoại giao với Chính phủ Pháp.11 Cùng ngày 20/10 năm 1950, tại thôn Khau Diều, xã Định Biên, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, Báo Quân đội nhân dân xuất bản số đầu tiên trên cơ sở hợp nhất hai ấn phẩm Vệ quốc quân và Quân du kích; tên báo do Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt. Ngày 20/10/1962, Người tiếp đoàn đại biểu Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam do Giáo sư Nguyễn Văn Hiếu làm trưởng đoàn ra thăm miền Bắc, và nói câu “Hình ảnh của miền Nam yêu quý ở trong trái tim tôi”. Ba sự kiện ấy không phải nguồn gốc của ngày lễ, nhưng cùng góp vào dáng dấp một ngày 20/10 nhiều chuyện đáng nhớ.
Quy mô kỷ niệm có năm lớn có năm nhỏ, tùy hoàn cảnh. Năm 2024, tỉnh Đắk Lắk dành cả chuỗi hoạt động cho tròn 94 năm Ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (20/10/1930 - 20/10/2024).5 Năm 2021, trường THPT Chu Văn An cũng tổ chức kỷ niệm 91 năm mốc này. Một năm khác, kỳ lễ rơi vào giữa đợt dịch COVID-19 lần thứ tư, thị trường hoa tươi bớt sôi động, nhưng ngày lễ vẫn được nhớ đến theo cách riêng.
Thị trường quà tặng dịp này qua các năm cũng kể được nhiều chuyện. Dịp 20/10 năm 2020, có khách mua hoa giá 500 nghìn đồng mỗi bó, có khách chi hàng chục triệu đồng cho lẵng hoa nhập khẩu. Năm 2018, thị trường hoa tươi xuất hiện hoa đồng nội nhập từ nước ngoài, mỗi bó giá vài chục triệu đồng. Gần 20/10 năm 2022, chợ hoa Quảng Bá ở Tây Hồ, Hà Nội, tấp nập kẻ mua người bán từ đêm đến sáng. Đến năm 2024, người tiêu dùng chuộng những món quà thiết thực, nhiều loại quà đắt tiền “mất hút” khỏi kệ. Văn hóa đại chúng cũng góp mặt: Nguyễn Thu Hằng, quán quân Sao mai 2015 dòng nhạc dân gian, phát hành MV “Áo anh màu nắng” nhân kỷ niệm 20/10; một năm khác, giá hoa tươi tại TP Hồ Chí Minh dịp này không tăng cao như mọi năm.1
20/10 khác 8/3 thế nào
Nhiều người xem ngày 20/10 như một ngày tôn vinh phụ nữ thứ hai trong năm, giống hệt ngày 8/3. Về cách đón thì hai ngày có nhiều điểm chung: hoa, quà, lời chúc. Nhưng về nguồn gốc thì hai ngày khác nhau rõ.
Ngày 8/3 là Ngày Quốc tế Phụ nữ, ra đời từ phong trào quốc tế và được nhiều nước cùng kỷ niệm. Còn ngày 20/10 gắn với lịch sử tổ chức phụ nữ Việt Nam riêng, từ mốc thành lập Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam năm 1930.7 Một ngày mang tầm quốc tế, một ngày mang dấu ấn dân tộc; đó là điểm phân biệt căn bản.
Một chi tiết nhỏ cho thấy ngày này đã sống trong đời thường thế nào: có năm, Ngày Phụ nữ Việt Nam trùng với rằm tháng Chín âm lịch, nhiều người trong đó có giới trẻ đã tới chùa Hà cầu bình an và tình duyên.1 Hai dịp gặp nhau trên cùng một ngày, mỗi dịp một ý nghĩa.
Một chỗ chưa thống nhất đáng lưu ý: một số nguồn ghi tổ chức ngày nay “đổi tên là Hội Phụ nữ Việt Nam”, trong khi TTXVN, HTV, Báo Thanh Hóa gọi là “Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam”. Hiện tổ chức này do bà Lê Thị Thủy làm Chủ tịch nhiệm kỳ 2022-2027, và tháng 6/2026 bà tái đắc cử Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam khóa XIV với 100% phiếu của Ủy viên Ban Chấp hành có mặt tại hội nghị.
Dấu tích còn thấy hôm nay
Ai muốn chạm vào lịch sử ngày 20/10 bằng mắt bằng tay, Hà Nội có một địa chỉ: Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Bảo tàng được thành lập năm 1987, trực thuộc Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam; ngày 20/10/1995, tòa nhà diện tích 4.500 m2 chính thức khánh thành, mở cửa phục vụ công chúng. Nơi đây vừa là trung tâm nghiên cứu về phụ nữ, vừa giữ gìn tài liệu, hiện vật thể hiện vai trò của chị em trong tiến trình lịch sử, văn hóa dân tộc.11 Cuối năm 2010, sau khi nâng cấp, bảo tàng mở cửa trở lại với ba chủ đề trưng bày: Phụ nữ trong gia đình, Phụ nữ trong lịch sử và Thời trang nữ.
Ở Thái Nguyên cũng có một dấu tích. Ngày 20/10/2017, công trình tôn tạo Di tích Đoàn Phụ nữ cứu quốc được khánh thành tại xã Điềm Mặc, huyện Định Hóa, do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam phối hợp Ban Quản lý Khu di tích lịch sử, sinh thái ATK Định Hóa thực hiện, đúng dịp kỷ niệm Ngày Phụ nữ Việt Nam. Ngoài ra, năm 2007, nhân ngày 20/10, Trung tâm Truyền hình cáp HTVC ra mắt kênh HTVC Phụ nữ, kênh truyền hình đầu tiên dành riêng cho nữ giới tại Việt Nam.7
Câu chuyện về cái tên “Đại hội Phụ nữ chống phát xít” để lại một thói quen đáng giá: một mốc lịch sử chỉ đáng tin khi có nguồn rõ ràng nói ra nó. Với ngày 20/10, mọi nguồn chính thống cùng chỉ về một mốc, 20/10/1930, và đó là câu trả lời chắc chắn nhất cho nguồn gốc của ngày lễ này.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10 (vtv.vn) ↩a ↩b ↩c
- Ngày phụ nữ việt nam : Quà tặng 20/10: Bật mí những món quà khiến chị em thích mê (cafef.vn)
- Đồng chí Lê Thị Thủy được bầu giữ chức Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (nhandan.vn)
- Bà Lê Thị Thủy tái đắc cử Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam khóa XIV (chinhsachcuocsong.vnanet.vn)
- Gặp mặt kỷ niệm 94 năm Ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam - Chi tiết tin (daklak.gov.vn) ↩
- Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Ngày Phụ nữ Việt Nam (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c
- Ngày Quốc tế Phụ nữ (Wikipedia)
- NewZgraphic: Nguồn gốc và ý nghĩa Ngày Phụ nữ Việt Nam (20/10) (htv.vn)
- Ý nghĩa lịch sử ngày thành lập hội Liên hiệp phụ nữ Việt nam ( 20/10/1930 (mongcai.gov.vn) ↩a ↩b ↩c
- Ngày này năm xưa (20/10): Ngày thành lập Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam (vhds.baothanhhoa.vn) ↩a ↩b ↩c