Âm lịch
Ngày Quốc tế Phụ nữ là gì: từ 15.000 người diễu hành đến hai loại lịch
Hơn một triệu người đã xuống đường ngày 19/3/1911 ở Áo, Đan Mạch, Đức và Thụy Sĩ để kỷ niệm Ngày Quốc tế Phụ nữ lần đầu tiên, và từ năm 1914, ngày ấy được tổ chức vào đúng 8/3 ở tất cả các quốc gia.
Trước khi trả lời câu hỏi ngày Quốc tế Phụ nữ là gì, hãy lướt qua trang lịch tháng Ba: hoa hồng mọc lên khắp nơi, từ cửa hàng hoa đến bàn làm việc, và câu hỏi đầu tiên của nhiều người là ngày này bắt đầu từ đâu. Câu trả lời nằm ở những cuộc đấu tranh của nữ công nhân ở Mỹ và châu Âu hơn một thế kỷ trước, mà các tài liệu ghi chép không hoàn toàn giống nhau.
Ngày Quốc tế Phụ nữ là ngày 8/3 hằng năm, còn gọi là Ngày Liên Hợp Quốc vì Nữ quyền và Hòa bình Quốc tế, là tâm điểm của phong trào đấu tranh vì quyền phụ nữ, nhắc đến bình đẳng giới, quyền sinh sản và chống bạo lực, lạm dụng đối với phụ nữ.7 Ngày 19/3/1911, hơn một triệu người đã xuống đường ở Áo, Đan Mạch, Đức và Thụy Sĩ để kỷ niệm ngày này lần đầu tiên.7 Phải đến năm 1914, các nước mới thống nhất chọn đúng 8/3.7
Ít ai để ý rằng chính ngày tháng của ngày này cũng từng xê dịch, và lý do lại nằm ở hai loại lịch khác nhau của châu Âu, chuyện sẽ nói kỹ ở phần sau.
Nguồn gốc từ phong trào công nhân
Câu chuyện được xác nhận rõ nhất bắt đầu ở New York. Ngày 8/3/1908, 15.000 phụ nữ diễu hành trên các đường phố New York đòi tăng lương, giảm giờ làm và hủy bỏ việc bắt trẻ em lao động.5 Một năm sau, ngày 28/2/1909, Đảng Xã hội Mỹ tổ chức lễ kỷ niệm Ngày Phụ nữ đầu tiên tại New York, để tưởng niệm cuộc đình công năm 1908 của Hiệp hội Công nhân May mặc Quốc tế.7
Chuyện đổi khác hẳn vào tháng 8/1910, khi Hội nghị Phụ nữ Thế giới họp tại Copenhagen, Đan Mạch.7 Hội nghị có 100 đại biểu phụ nữ từ 17 quốc gia, nhất trí tạo ra một ngày dành cho phụ nữ hằng năm nhằm thúc đẩy quyền bình đẳng, trong đó có quyền bầu cử; Clara Zetkin, người Đức, ủng hộ đề nghị này.7 Nguồn ghi chép về phiên họp ngày 26 và 27/8/1910 của Đại hội phụ nữ quốc tế xã hội chủ nghĩa tại Copenhagen cho biết hội nghị quyết định lấy ngày 8/3 làm ngày quốc tế của phụ nữ, với mục đích đấu tranh đòi các quyền lợi của phụ nữ và trẻ em, kèm các khẩu hiệu “Ngày làm việc 8 giờ”, “Việc làm ngang nhau”, “Bảo vệ người mẹ và trẻ em”. Tuy nhiên, một số nghiên cứu lại cho rằng chính hội nghị Copenhagen khi đó chưa ấn định ngày cụ thể.
Dù ngày chưa cố định, phong trào đã lan nhanh. Năm 1911, ngày dành cho phụ nữ lần đầu được tổ chức vào ngày 19/3 ở Áo, Đan Mạch, Đức và Thụy Sĩ, với hơn triệu người tham gia; riêng đế chế Áo-Hung có 300 cuộc biểu tình. Từ năm 1914, các quốc gia thống nhất chọn đúng ngày 8/3, và ngày ấy được giữ đến nay.7
Một vụ việc thường bị nhầm là nguồn gốc của ngày này cần được tách bạch: vụ hỏa hoạn nhà máy Triangle Shirtwaist Factory ở New York xảy ra ngày 25/3/1911, cướp đi sinh mạng 146 công nhân, hầu hết là phụ nữ nhập cư. Vụ tai nạn đau lòng này xảy ra sau khi Ngày Phụ nữ Quốc tế đầu tiên đã được tổ chức ở châu Âu ngày 19/3/1911, nên không phải nguồn gốc của ngày 8/3.
Trước khi Liên Hợp Quốc tiếp nhận, ngày này chủ yếu được kỷ niệm ở các nước và phong trào cộng sản: những người cộng sản Trung Quốc tổ chức hằng năm từ năm 1922, cộng sản Tây Ban Nha tổ chức năm 1936.7
Cần nói thẳng rằng phần lịch sử trước năm 1910 vẫn chưa thống nhất giữa các tài liệu. Nguồn này khẳng định không có cuộc đình công nào vào 8/3/1857 và lễ kỷ niệm sớm nhất là 28/2/1909; nguồn khác ghi cuộc đấu tranh đầu tiên của nữ công nhân Mỹ là ngày 8/3/1899 tại Chicago và New York, bắt đầu từ ngành dệt và may rồi lan rộng ra nhiều nước; lại có nguồn chép ngày 8/3/1857 công nhân ngành dệt đứng lên chống điều kiện làm việc tồi tàn tại New York, hai năm sau các nữ công nhân hãng dệt thành lập công đoàn đầu tiên. Không có tài liệu nào khẳng định chắc một mốc duy nhất, nên những con số trước 1910 nên đọc như các ghi chép khác nhau về cùng một phong trào.
Vì sao chọn đúng 8/3
Vấn đề khiến nhiều người thắc mắc là vì sao các tài liệu chép ngày biểu tình của phụ nữ Nga năm 1917 lại khác nhau: có nơi ghi 23/2, có nơi ghi 8/3. Câu trả lời nằm ở hai hệ lịch cùng tồn tại ở châu Âu đầu thế kỷ 20.
Ngày 8/3/1917, phụ nữ Nga tại Saint Petersburg biểu tình đình công đòi bánh mì, đòi chồng con trở về từ chiến trận và chấm dứt chế độ Sa hoàng.7 Theo lịch Julian mà Nga khi đó đang dùng, cuộc biểu tình diễn ra ngày 23/2; chuyển sang lịch Gregory, loại lịch mà phần lớn phương Tây dùng, đúng ra là ngày 8/3. Các nhà nghiên cứu coi sự kiện Petrograd 1917 là căn cứ lịch sử vững chắc nhất cho việc cố định ngày 8/3, và sự lệch ngày tháng giữa các tài liệu xuất phát chính từ hai loại lịch này.
Diễn biến sau đó giải thích vì sao ngày này có sức nặng chính trị lớn. Bảy ngày sau cuộc biểu tình, Sa hoàng Nikolai II thoái vị và Chính phủ lâm thời trao quyền bầu cử cho phụ nữ.7 Sau Cách mạng Tháng Mười, ngày 8/3 trở thành ngày lễ chính thức ở Liên bang Xô viết, và đến ngày 8/5/1965 mới được tuyên bố là ngày nghỉ ở Liên Xô.7
Còn giả thuyết gắn 8/3 với cuộc biểu tình năm 1857 tại New York thì ít được các nhà sử học ủng hộ; một số nhà nghiên cứu tin rằng sự nhầm lẫn về ngày tháng có thể do những người cánh tả châu Âu sau này cố ý tạo ra một “huyền thoại” để tăng cường ý nghĩa đấu tranh.
Khoảng năm 1967, ngày này được các nhà nữ quyền làn sóng thứ hai áp dụng, nổi lên như ngày của chủ nghĩa hoạt động.7 Trong thập niên 1970-1980, các nhóm phụ nữ kêu gọi trả lương bình đẳng, cơ hội kinh tế bình đẳng, quyền hợp pháp, quyền sinh sản, trợ cấp cho việc nuôi con và việc ngừng bạo lực nhắm vào phụ nữ.7
Liên Hợp Quốc và ba thập kỷ Bắc Kinh
Liên Hợp Quốc chính thức hóa ngày này vào năm 1975, khi tổ chức Năm Quốc tế Phụ nữ đầu tiên.7 Đến năm 1977, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết mời các quốc gia thành viên công bố “Ngày Liên Hợp Quốc về Quyền Phụ nữ và Hòa bình Quốc tế”, và hầu hết các nước chọn ngày 8/3.7
Ba thập kỷ sau, khung hành động toàn cầu về quyền phụ nữ vẫn là Tuyên bố và Cương lĩnh hành động Bắc Kinh, được 189 chính phủ thông qua tại Hội nghị Thế giới về Phụ nữ lần thứ tư năm 1995, và năm 2025 đánh dấu tròn 30 năm văn kiện này. Nhân dịp kỷ niệm, chương trình của Liên Hợp Quốc về phụ nữ chọn chủ đề “Vì tất cả phụ nữ và trẻ em gái: Quyền. Bình đẳng. Trao quyền.”, kêu gọi hành động mở khóa quyền bình đẳng, quyền lực và cơ hội cho mọi người, hướng tới tương lai không ai bị bỏ lại phía sau.
Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Guterres cho rằng vào dịp này, thế giới phải cam kết làm tốt hơn, đấu tranh vì cuộc sống và quyền của phụ nữ và các bé gái ở khắp mọi nơi.3 Ông cũng nêu một con số đáng suy ngẫm: trên toàn thế giới, phụ nữ chỉ nắm giữ 64% các quyền pháp lý mà nam giới được hưởng, và phân biệt đối xử về pháp lý có thể ảnh hưởng mọi khía cạnh cuộc sống của phụ nữ.4
Đọc thêm: Ngày Quốc tế Nam giới 19/11 lan từ Trinidad đến hơn 170 nước
Ngày Quốc tế Phụ nữ được kỷ niệm thế nào
Cùng một ngày, mỗi nước có cách đón riêng. Ở Italy, phái mạnh mua hoa mimosa màu vàng tặng phụ nữ, ý tưởng do chính trị gia Terasa Mattei khởi xướng; ở Nga, hoa mimosa vàng và chocolate là hai món quà phổ biến nhất. Tại Bồ Đào Nha, phụ nữ tụ tập mở tiệc chào mừng vào đêm 8/3, chỉ gồm những người phụ nữ với nhau.5 Trung Quốc tuyên bố từ ngày 23/12/1949 rằng 8/3 là ngày lễ chính thức, phụ nữ được nghỉ nửa ngày; ở Nga và Romania, đây là ngày lễ chính thức, riêng Romania coi ngày này tương đương Ngày của Mẹ.7 Trong khi đó, tại Mỹ, 8/3 không được công nhận là ngày lễ chính thức, nhưng phụ nữ vẫn xuống đường biểu tình đòi bình đẳng nhân dịp này.5
Ở Việt Nam, 8/3 là dịp phái mạnh bày tỏ tình cảm với người phụ nữ của mình; cơ quan, đoàn thể tôn vinh phụ nữ, giới trẻ cũng nhân ngày này để bày tỏ tình cảm.5 Công đoàn và Hội Liên hiệp Phụ nữ các địa phương họp mặt, trao quà, tôn vinh nữ cán bộ, công nhân, người lao động.1 Dịp này, hoa hồng là mặt hàng tăng giá mạnh nhất.1 Chương trình “Lan tỏa yêu thương” do Đoàn Thanh niên Đài Truyền hình Việt Nam phối hợp tổ chức đã trao hơn 200 phần quà chăm sóc sức khỏe cho nữ nhà báo trẻ, cán bộ Đoàn, nhân viên y tế và bệnh nhân tại Hà Nội, tổng trị giá khoảng 280 triệu đồng.
Cần phân biệt ngày này với Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, kỷ niệm mốc thành lập Hội Phụ nữ phản đế Việt Nam ngày 20/10/1930, về sau đổi tên thành Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam; nhiều người cũng coi 20/10 là ngày tôn vinh phụ nữ giống 8/3. Như vậy, chỉ trong một năm, người Việt có hai dịp tôn vinh phụ nữ với nguồn gốc khác hẳn nhau: một ngày đến từ phong trào quốc tế, một ngày gắn với tổ chức phụ nữ trong nước.
8/3 và Hai Bà Trưng
Ở Việt Nam, dịp 8/3 thường gắn với hình ảnh Hai Bà Trưng. Ngày 8/3/1952, vừa kỷ niệm Ngày Quốc tế Phụ nữ, vừa tưởng nhớ cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư động viên phụ nữ Việt Nam đang trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong thư, Người viết: “Hai Bà Trưng để lại cho phụ nữ Việt Nam một truyền thống vẻ vang, là dũng cảm kháng chiến... Non sông gấm vóc Việt Nam do phụ nữ ta, trẻ cũng như già, ra sức dệt thêu mà nên”.
Tuy nhiên, có một chi tiết ít bài nào nói rõ: trong nhiều tài liệu phổ biến tại Việt Nam, cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng thường được nhắc tới vào dịp 8/3 như biểu tượng truyền thống đấu tranh của phụ nữ, dù các nguồn sử liệu cổ chưa rõ ràng về ngày khởi nghĩa có trùng với ngày 8/3 theo dương lịch hiện nay hay không. Nói cách khác, việc ghép hai sự kiện này vào một ngày mang ý nghĩa tưởng nhớ và tôn vinh nhiều hơn là một mốc thời gian đã được sử liệu xác nhận.
Đọc thêm: Lời chúc 20/10 mẹ viết sao cho chân thành, không sáo rỗng
Ý nghĩa hôm nay
Sau hơn một thế kỷ, ngày này vẫn là lúc thế giới dừng lại đo tiến độ bình đẳng giới. Năm 2024, 612 triệu phụ nữ và trẻ em gái sống giữa thực tế của xung đột vũ trang, tăng 50% chỉ trong một thập kỷ. Nhân dịp kỷ niệm, Chủ tịch Ủy ban Liên minh châu Phi Mahmoud Ali Youssouf kêu gọi các quốc gia châu Phi tăng cường hành động thúc đẩy bình đẳng giới, coi bạo lực nhắm vào phụ nữ và trẻ em gái là vấn đề nhân quyền phổ biến nhất tại châu Phi.
Một số quốc gia đang đẩy các bước đi cụ thể. Nhật Bản dự kiến thành lập “Cơ quan Bình đẳng giới” trực thuộc chính phủ, đóng vai trò trung tâm cấp quốc gia về bình đẳng giới; hiện nước này đã có khoảng 350 trung tâm thúc đẩy bình đẳng giới.
Hàng chục nghìn người đã tuần hành tại nhiều nơi trên thế giới nhân dịp này: ở Paris, người biểu tình kêu gọi bảo vệ quyền phụ nữ, thúc đẩy kinh tế và chấm dứt bạo lực; ở Hàn Quốc, người tham gia mặc trang phục màu tím, biểu tượng của phong trào đấu tranh vì quyền bầu cử của phụ nữ. Từ cuộc diễu hành của hơn một triệu người năm 1911 đến những con số hôm nay, ngày 8/3 vẫn giữ đúng vai trò ban đầu: một ngày để nhớ rằng những quyền đang có mặt trong đời thường từng phải giành lấy.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- ngày quốc tế phụ nữ - Tin tuc CẬP NHẬT , ngay quoc te phu nu - Báo điện tử Tuổi Trẻ (tuoitre.vn) ↩a ↩b
- Lan tỏa yêu thương nhân ngày Quốc tế Phụ nữ (dantocphattrien.vietnamnet.vn)
- Quyền của Phụ nữ (vietnamplus.vn) ↩
- Kêu gọi bảo đảm quyền của phụ nữ (nhandan.vn) ↩
- Các nước trên thế giới đón Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 như thế nào? (infonet.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3: Nhiều quốc gia thúc đẩy tiến trình bình đẳng giới (nhandan.vn)
- Ngày Quốc tế Phụ nữ (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k ↩l ↩m ↩n ↩o ↩p
- Ngày Phụ nữ Việt Nam (Wikipedia)
- Ngày Quốc tế Phụ nữ 8.3 (baovanhoa.vn)