Giải trí
Truyện cổ tích cho bé Thỏ và Rùa và bốn lần đua ít ai kể
Vì sao một câu chuyện ngụ ngôn hơn hai nghìn năm tuổi vẫn được cha mẹ kể cho con nghe mỗi tối, ngay khi bé đã xem đủ phim hoạt hình màu mè? Truyện cổ tích cho bé Thỏ và Rùa giữ được chỗ đứng ấy nhờ bài học kiên trì mà đứa trẻ nào cũng cần.
Tháng 3 năm 2021, trong buổi tập huấn “Hoàn thiện để thành công” dành cho sinh viên chương trình DynaGen Initiative, người ta không chọn một giáo trình quản trị nào mà chọn kể lại chuyện Thỏ và Rùa. Bốn lần đua, bốn bài học, từ dám đương đầu thử thách cho tới chậm mà chắc. Ngụ ngôn dành cho trẻ nhỏ, vậy mà người lớn vẫn phải ngồi nghe cho hết bài.
Chuyện ấy giải thích được vì sao truyện cổ tích cho bé Thỏ và Rùa chưa bao giờ cũ.
Câu chuyện ngắn gọn, nhân vật chỉ có hai con vật, ai nghe một lần cũng nhớ. Nhưng điều nó dạy thì đủ sâu để bé mang theo đến tận lúc lớn. Với những gia đình đang tìm truyện cổ tích cho bé Thỏ và Rùa để đọc trước giờ đi ngủ, đây là lựa chọn an toàn cả về nội dung lẫn giá trị.
Nguồn gốc của truyện
Truyện Thỏ và Rùa là ngụ ngôn nổi tiếng của Aesop, nhà kể chuyện Hy Lạp cổ đại sống khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên. Trong danh mục đánh số các ngụ ngôn Aesop của Ben Edwin Perry, câu chuyện này mang số 226.2 Nghĩa là bé nghe mỗi tối đang cầm trên tay một trong những truyện ngụ ngôn lâu đời nhất mà loài người còn giữ được.
Câu chuyện đi rất xa trước khi về đến phòng ngủ của bé. Nhà thơ Pháp Jean de La Fontaine viết lại bằng thơ với nhan đề “Con thỏ và con rùa”, in trong quyển VI tập Ngụ ngôn năm 1668. Phiên bản này dài hơn bản gốc nhưng nội dung hầu như không khác. Cách ngôn “Chậm mà chắc” cũng gắn với truyện, được Otto van Veen giới thiệu trong cuốn Emblemata Amorum năm 1608, kèm bức hình thần Eros chỉ tay vào con thỏ đang say ngủ bị rùa vượt qua và lời đề từ “tính kiên trì chiến thắng”. Sau đó, Samuel Croxall dùng cách ngôn “Dục tốc bất đạt” để khẳng định bài học của truyện.2
Ở Việt Nam, truyện cũng đã vào cả chương trình giáo dục.1 Bé sẽ gặp lại hai nhân vật trong bài Ôn tập và kể chuyện “Rùa và thỏ” của sách Tiếng Việt 1 bộ Chân trời sáng tạo. Lên Ngữ văn lớp 7, con gặp truyện một lần nữa qua bài phân tích đặc điểm nhân vật trong truyện ngụ ngôn. Nhờ vậy, khi truyện xuất hiện trên lớp, con sẽ thấy quen thuộc chứ không bỡ ngỡ.
Dấu ấn hiện đại nhất của truyện cổ tích Thỏ và Rùa ở Việt Nam có lẽ nằm trên màn ảnh. Đạo diễn Huỳnh Vĩnh Sơn đưa chuyện này thành phim hoạt hình 3D “Thỏ và Rùa”, kể tiếp chuyện 500 năm sau: Thỏ Tai Dài và Rùa Mắt Trố trở lại tranh tài ở thành phố Rau Muống. Đoạn kết phim có một nét riêng, khi Thỏ từ bỏ chiến thắng của mình vì thấy Rùa gặp nạn, để rồi hai con cùng về đích và cùng chiến thắng. Phim nhận Bằng khen Cánh diều Vàng 2008 và giải Cánh diều Bạc thể loại phim hoạt hình tại Liên hoan phim Việt Nam thứ XVI cũng năm 2008.3 Hai nghìn năm tuổi mà vẫn đủ sức thành phim đoạt giải, cha mẹ hoàn toàn có thể tự tin kể nó cho con.
Câu chuyện Thỏ và Rùa
Bản kể phổ biến cho bé khá gọn. Thỏ và Rùa vốn là đôi bạn thân trong khu rừng, một ngày tranh cãi xem ai chạy nhanh hơn, thế là quyết định tổ chức cuộc thi chạy để xác định kẻ về đích trước. Tiếng hiệu lệnh vừa dứt, Thỏ phóng đi nhanh như tên bắn, bỏ xa Rùa tít phía sau.
Thấy đối thủ bị bỏ lại quá xa, Thỏ nằm ngủ dưới gốc cây lớn. Còn Rùa vẫn chăm chỉ bước từng bước nặng nhọc, không dừng, không nghỉ. Đến khi trời bắt đầu tối, Thỏ giật mình tỉnh dậy, vội đuổi theo nhưng đã muộn: Rùa về đích trước và giành chiến thắng.
Tuy nhiên, các dị bản của truyện cổ tích Thỏ và Rùa chênh nhau ngay từ đoạn mở đầu. Có bản kể lại khác hẳn: Thỏ kiêu ngạo, hay chê bai Rùa chậm chạp, đến nỗi Rùa phải chủ động thách Thỏ chạy thi trước đông đủ bá thú. Bản ấy còn có chi tiết con Cáo làm trọng tài, hú ba tiếng để mở màn cuộc thi, các loài thú đứng dọc đường cổ vũ; cuối truyện Thỏ thua cuộc, xấu hổ trốn vào rừng.
Còn có dị bản lạ hơn nữa, kể rằng sau khi thắng cuộc, Rùa được coi là loài chạy nhanh nhất khu rừng và được giao nhiệm vụ báo cháy, khiến cả rừng bị thiêu cháy.2 Không nguồn nào khẳng định dị bản nào là “chuẩn”. Khi đọc truyện cổ tích cho bé Thỏ và Rùa, cha mẹ chỉ cần chọn một bản kể mượt mà, giữ đúng hai tình tiết cốt lõi: Thỏ ngủ quên vì chủ quan, Rùa về đích vì không bỏ cuộc.
Bài học về kiên trì
Bài học đầu tiên mà truyện cổ tích cho bé Thỏ và Rùa dạy là sự kiên trì. Rùa chậm, bị chê, nhưng không nản lòng trước lời chế nhạo, cứ bước đi từng bước không dừng lại cho đến khi về đích. Thông điệp cho bé rất rõ: khi làm việc gì đó, dù khó khăn hay chậm hơn bạn bè, cứ cố gắng từng chút một thì sẽ đạt được mục tiêu.
Mặt đối diện là bài học về sự kiêu ngạo. Thỏ tuy nhanh nhưng cười chê Rùa, quá tự tin vào khả năng của mình mà không tôn trọng đối thủ. Dù giỏi đến đâu, đừng coi thường người khác; khiêm tốn và tôn trọng mọi người là điều bé cần học từ chính lỗi của Thỏ.
Bài học thứ ba về sự chủ quan: Thỏ có lợi thế lớn nhất cuộc đua, vậy mà ngủ quên giữa đường và thua cuộc. Đừng bao giờ nghĩ mình thắng chắc; hãy cẩn thận và cố gắng hết sức cho đến khi hoàn thành công việc.
Trong sách Ngữ văn lớp 7, Rùa được phân tích là tượng trưng cho người bình thường không có lợi thế tự nhiên nhưng dũng cảm, kiên trì, “chậm mà chắc”, luôn tin vào bản thân; còn Thỏ tượng trưng cho tài năng thiên bẩm nhưng tự phụ, chủ quan, “dục tốc bất đạt”. Hai cách ngôn ấy chính là hai mặt của cùng một tấm gương mà bé có thể nhớ lâu.
Cách đọc ấy không phải của người hiện đại. Một nguồn Hy Lạp cổ đại dẫn giải truyện: nhiều người có tài năng thiên bẩm bị hủy hoại bởi sự lười nhác, còn điềm tĩnh, nhiệt huyết và bền chí có thể chiến thắng lười biếng.2 Đặt cạnh câu chuyện thì khớp từng chi tiết: Thỏ có tài mà thua vì lười và chủ quan, Rùa chậm mà thắng nhờ bền chí.
Bài học ấy gắn với những tình huống rất đời thường. Thử hình dung bé làm bài tập toán, thấy bạn trong lớp giải nhanh hơn liền gấp vở bỏ cuộc. Cha mẹ không cần giảng dài, chỉ cần nhắc: con Rùa cũng bị bỏ lại tít phía sau đấy, nhưng nó không dừng bước giữa đường. Một hình ảnh duy nhất như vậy thấm hơn nhiều câu khuyên.
Đọc thêm: Bộ truyện cổ tích Việt Nam chọn lọc nên có những truyện nào
Bốn lần đua mở rộng
Ít người kể cho bé phần tiếp theo, nhưng chính phần này khiến truyện Thỏ và Rùa được dùng cả để tập huấn sinh viên. Chuyện không dừng ở lần đua đầu tiên: hai con thi nhau nhiều lần, mỗi lần một bài học mới.
Lần đua thứ hai, Thỏ chạy một mạch về đích và thắng, vì lần này nó không còn chủ quan. Bài học: nhanh và vững chắc sẽ thắng cái chậm và ổn định.
Lần đua thứ ba, Rùa yêu cầu chạy theo đường của mình, vạch đích nằm bên kia con suối nhỏ.1 Thỏ lao đi như vũ bão, đến ven suối thì dừng lại không qua được, còn Rùa bơi qua và cán đích trước. Bài học: cần xác định ưu thế của mình và biết chọn sân chơi phù hợp. Có bản kể vạch đích nằm bên kia sông, Rùa lội xuống bơi qua và thắng cuộc, ý nghĩa vẫn vậy. Bài học mở rộng còn nêu rõ: chậm và chắc là tốt, nhưng nhanh và đáng tin cậy là tốt hơn.
Lần đua cuối cùng, hai con hợp tác: Thỏ cõng Rùa chạy trên đường bằng, Rùa giúp Thỏ băng qua suối, cả hai cùng về đích trong thời gian sớm nhất.1 Bài học ở đây là giữ tinh thần hợp tác, chia sẻ thế mạnh của từng người để phát huy sức mạnh tập thể. Khi làm việc nhóm, nên chọn người có ưu thế về lĩnh vực đó làm trưởng nhóm trong từng trường hợp cụ thể.
Điều đáng quý là qua các phần tiếp nối, cả Thỏ và Rùa đều không đầu hàng hay nản chí sau thất bại: một bên quyết tâm cố gắng hơn, một bên chủ động thay đổi chiến lược. Khi đối mặt thất bại, có lúc cần nỗ lực hơn, có lúc cần thay đổi chiến lược và thử giải pháp khác.
Chính chuỗi các lần đua này, với bài học dám đương đầu thử thách, chậm mà chắc và tinh thần làm việc nhóm, đã được dùng trong buổi tập huấn tháng 3/2021 cho sinh viên DynaGen Initiative. Đây là chương trình do Quỹ Vì Tầm Vóc Việt phối hợp với báo Giáo dục và Thời đại và Trung tâm phát triển Sinh viên Việt Nam triển khai.1 Ngụ ngôn cho trẻ nhỏ mà đủ sức làm bài giảng cho người sắp bước vào đời.
Trong khi đó, có bản nhại theo bóng đá: Rùa cán đích sớm nhất vòng 38, nhưng không được phép nâng Cúp. Bản này gắn với chuyện thật năm 2010, khi đề xuất play-off chọn đội hạng 4 dự Champions League của giải Ngoại hạng Anh không được 20 câu lạc bộ thông qua. Bài học ở bản này là ai cũng có cơ hội sửa sai, nhưng cơ hội đó có thể gây bất công cho người khác.
Đọc thêm: Truyện cổ tích sự tích cây vú sữa và ba lần ăn trái
Kể truyện cổ tích cho bé Thỏ và Rùa sao cho sinh động
Kể truyện Thỏ và Rùa cho bé hay nhất là khi bé được tham gia vào câu chuyện chứ không ngồi nghe thụ động. Cha mẹ có thể dùng các mô hình búp bê, xe hơi hay động vật nhựa để tái hiện cuộc đua, rồi để bé tự kể lại bằng cách sắp xếp và đóng vai các nhân vật. Cách làm này giúp phát triển ngôn ngữ, kích thích trí tưởng tượng và khả năng xử lý tình huống của trẻ.
Các giáo viên kể chuyện sáng tạo cho trẻ mầm non thường dùng hình rối tay, rối ngón, rối que và khung mô hình bối cảnh; trẻ bị thu hút bởi nhân vật rối ngộ nghĩnh, màu sắc tươi sáng, và tự nghĩ ra tên cùng tính cách cho từng nhân vật. Ở nhà, bố mẹ cũng in được các mẫu mặt nạ động vật để bé hóa trang nhập vai, kể bằng giọng điệu và cử chỉ giống nhân vật, nhờ đó bé tăng sự tự tin và khả năng biểu đạt cảm xúc. Một cách khác là cho bé xem đoạn phim hoạt hình không lời thoại rồi khuyến khích con lồng tiếng cho từng nhân vật, vừa luyện phát âm, ngữ điệu, vừa học kiểm soát hơi thở và giọng nói.
Kết quả của lối kể này đã được ghi nhận rõ. Sau các tiết học kể chuyện sáng tạo, trẻ tiến bộ thấy rõ về phát triển ngôn ngữ, giọng điệu, từ ngữ, sự thể hiện cảm xúc, trí tưởng tượng và khả năng xử lý tình huống. Nghĩa là mỗi tối ngồi kể chuyện Thỏ và Rùa vừa là giờ vui của con, vừa là một bài rèn ngôn ngữ và cảm xúc có thật.
Sau khi kể hết bản gốc, cha mẹ có thể mở cuộc đua thứ năm bằng một câu hỏi: “Con nghĩ nếu Thỏ không ngủ thì chuyện gì xảy ra?”. Trẻ được gợi mở như vậy sẽ tự nghĩ ra tình tiết riêng, thậm chí tạo ra câu chuyện độc đáo của mình, giống hệt cách các cô giáo hỏi “nếu con mèo gặp con khủng long thì chuyện gì xảy ra” để bé tưởng tượng.
Đọc truyện cho con mỗi ngày còn mang lại điều ít ai để ý: trẻ càng nghe nhiều, khả năng ghi nhớ và cảm thụ cái hay, cái đẹp trong lời văn càng cao, và qua các nhân vật, bé học cách cảm thông, yêu thương, nhận biết các giá trị như trung thực, dũng cảm, biết chia sẻ. Khoảnh khắc hai mẹ con ngồi cạnh nhau trước giờ ngủ, một cầm sách một ôm gối, chính là sợi dây gắn kết tình thân mà không ứng dụng nào thay được.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Bốn bài học về tinh thần làm việc nhóm qua truyện Thỏ và Rùa (tienphong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Rùa và Thỏ (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Thỏ và Rùa (phim) (Wikipedia) ↩