Nam Hải dị nhân liệt truyện ra đời năm nào, vì sao vui cười

Ngày 27 tháng sáu năm Nhâm Tý, niên hiệu Duy Tân thứ sáu, tức 9-4-1912 dương lịch, Phan Kế Bính ký phần Tựa của Nam Hải dị nhân liệt truyện. Trên trang ấy, ông viết rõ mục đích cuốn sách: giữ lại sự tích người trước cho hậu thế, đồng thời cho giới văn nhân tài tử hôm sau đọc, để thấy đất nước mình từng có những bậc anh tài nào. Sách, theo lời ông, “chẳng những giúp được khi vui cười mà cũng có thể tư ích trí khôn cho người ta”. Mốc ngày ấy còn là điểm neo lịch sử: nó đặt cuốn sách vào giữa thời Duy Tân, khi chữ Quốc ngữ mới được dùng để in sách truyện cho công chúng. Trước đó, những chuyện như thế chỉ nằm trong truyền khẩu và sách chữ Hán của ít người.

Nam Hải dị nhân liệt truyện ra đời năm nào, và vì sao nó được coi là sách vui cười mà bổ ích? Câu trả lời nằm ở hai mốc: bản in chữ Quốc ngữ đầu tiên năm 1909, và bản tái bản năm 1912 do nhà xuất bản Sống Mới thực hiện, nơi Phan Kế Bính đặt phần Tựa nêu lý do biên soạn.

Bước 1: Nam Hải dị nhân liệt truyện ra đời năm nào

Tập truyện được in và xuất bản bằng chữ Quốc ngữ lần đầu tiên vào năm 1909.^{11 Nam Hải dị nhân liệt truyện (Wikipedia)} Tư liệu về lần phát hành đầu ấy ghi rõ sách dày 145 trang, nhưng không nêu tên nhà in hay nơi in. Vì thế, đến nay lần xuất bản đầu tiên vẫn còn nhiều điều chưa rõ.

Ba năm sau, sách được Sống Mới tái bản.^{11 Nam Hải dị nhân liệt truyện (Wikipedia)} Trong bản này Phan Kế Bính thêm phần Tựa và ghi thời điểm năm Duy Tân thứ 6 (1912).¹ Lời Tựa đề ngày 27 tháng sáu năm Nhâm Tý, tức 9-4-1912 dương lịch. Chính trên trang ấy, tác giả lý giải vì sao ông phải viết: sách vở ít ỏi nên sự tích các bậc danh giá nước Nam lưu truyền không rộng. Còn chuyện truyền khẩu thì mỗi người nhớ một khúc, lần lượt làm sai lệch sự thực của người xưa. Cũng theo lời Tựa, nước Nam có hơn 4.000 năm lịch sử với nhiều người tài đức, nhưng sự tích của họ hoặc xa xôi không rõ, hoặc sử sách chép sót nên khó lưu truyền. Hai lý do ấy giải thích vì sao một nhà nho đầu thế kỷ chọn in truyện bằng chữ Quốc ngữ: để chuyện của người xưa đến được với nhiều người đọc mới.

Về tác giả, Phan Kế Bính đậu Cử nhân Hán học năm Bính Ngọ (1906). Ông là nhà nho thuần túy và thuộc số ít cựu học gia nhập làng báo sớm nhất. Một người học chữ Hán đến đậu cử nhân mà chọn in sách Quốc ngữ cho công chúng: điều đó nói lên tinh thần thời Duy Tân trong chính cuốn truyện này. Cũng trong bản tái bản 1912 có ghi nhận sự tham gia hiệu chỉnh của nhà báo Lê Văn Phúc, hiệu Kim Giang.^{11 Nam Hải dị nhân liệt truyện (Wikipedia)}

Đời sau sách tiếp tục được in lại nhiều lần. Năm 1916, sách tái bản lần nữa; theo phần Lời người hiệu chính của Lê Văn Phúc, lần in này là lần thứ tư, sách có dự vào chương trình học thi tú tài. Bản in ấy được hiệu chỉnh và chép thêm các truyện Bắc Bình Vương, Gia Long Đế, Tô Hiến Thành, Đào Duy Từ và Trịnh Hoài Đức.^{11 Nam Hải dị nhân liệt truyện (Wikipedia)} Sau đó, NXB Mặc Lâm tái bản sách năm 1968, NXB Trẻ ra ấn bản khoảng 204 trang năm 2001. Mới nhất, NXB Kim Đồng phát hành toàn quốc một bản in mới.

Một cuốn sách cổ được in lại suốt hơn một thế kỷ, từng nằm trong chương trình thi tú tài. Hỏi nó ra đời năm nào chỉ là mở đầu; đáng nói hơn là nó chưa bao giờ rời khỏi đời đọc của người Việt.

Bước 2: Nhận diện chất vui cười

Sách tập hợp những truyền tích, dã sử nổi tiếng trong giai thoại dân gian Việt Nam, kể về các dị nhân nước Nam.^{11 Nam Hải dị nhân liệt truyện (Wikipedia)} Đó là những người có tên tuổi gắn liền với điều khác thường: hình dáng bất thường, tài lạ hay sự tích huyền bí. Chất “vui cười” không nằm ở chuyện chọc ghẹo, mà ở chất giai thoại dí dỏm len trong từng truyện.

Ví dụ rõ nhất là truyện Trịnh Kiểm. Khi còn hàn vi, nhà nghèo, vì mẹ tính hay ăn thịt gà mà nhà không có, ngày nào Trịnh Kiểm cũng ăn trộm một con gà của láng giềng để nuôi mẹ, đến mức láng giềng ai cũng ghét.

Tình huống nghe vừa tội vừa buồn cười, nhưng đằng sau là đạo hiếu, thứ người xưa đặt lên trên cả tiếng xấu.

Truyện ấy còn kéo theo những chi tiết kỳ lạ mang màu sắc giai thoại. Láng giềng bắt mẹ ông ném xuống vực Tôm. Đêm đó trời nổi mưa gió lớn, rồi đất trong vực bỗng nổi lên thành mộ. Sau có người địa lý Tàu xem, nói ngôi đất này “phát ra không phải Đế, cũng không phải Bá, mà có quyền nhất cả thiên hạ, truyền được tám đời”. Đến khi Trịnh Kiểm theo trại của Nguyễn Kim, chuyện lạ lại tiếp diễn. Một đêm, Nguyễn Kim nhìn xuống trại thấy hai khối tinh đỏ tựa như hai bó đuốc. Hóa ra là Trịnh Kiểm đang ngủ, hào quang từ trong mắt ánh ra. Từ đó ông được yêu mến, cử làm tướng, rồi gả con gái Nguyễn Thị Ngọc Bảo cho.

Kể kiểu ấy, sách vui cười của Phan Kế Bính khác hẳn sách chép sử: người đọc cười vì chuyện gà trộm, nhưng cười xong vẫn nhớ Trịnh Kiểm là ai và đi lên từ đâu. Vui mà vẫn bổ ích, đúng như lời Tựa hứa. Tác giả cũng nói thẳng: những sự quái lạ là lời tục truyền, hoặc có hoặc không, người xem tự lấy nghĩa lý mà đoán. Câu ấy chính là chỗ dựa cho tiếng cười. Không bắt ai tin hết, nên chuyện hoang đường chỉ còn là gia vị.

Bước 3: Giá trị cho trí khôn

Lý do sách Nam Hải được coi là bổ ích nằm ngay trong Lời Tựa. Tác giả kê cứu từ chính sử và các tạp ký, tìm truyện người có danh vọng, có sự tích lạ lùng. Ông chia ra từng môn từng mục rồi mới đặt tên sách. Nghĩa là mỗi truyện không phải chuyện bịa, mà có gốc ở sử sách và ghi chép cũ, kể cả khi ngoài đời có những chi tiết hoang đường.

Phan Kế Bính còn nêu một lý do rất thời cuộc: người nước Nam mà không biết sự tích các bậc danh giá trong nước thì kiến thức của mình sẽ kém. Đọc sách Nam Hải dị nhân có lợi gì, theo lời tác giả thì có hai: giúp khi vui cười, và bổ ích cho trí khôn. Hai lợi ích ấy không tách rời, vì chuyện kể vui chính là con đường dẫn người đọc vào chuyện học.

Bố cục sách chia thành nhiều chương theo nhóm đối tượng: đại anh kiệt, danh thần, danh hiền, văn tài, mãnh tướng, thần linh ứng, tiên thích, người có danh tiếng. Cách chia này khiến cuốn sách gần như một cuốn từ điển giai thoại lịch sử. Muốn tìm chuyện văn tài hay mãnh tướng, mở đúng mục là có, và mỗi mục là một mạch chuyện riêng để đọc dần.

Về phương pháp kể, sách ra đời sau Truyền kỳ mạn lục khoảng bốn thế kỉ, kết hợp hai yếu tố “kì” và “thực”. Trong đó cái “kì” được dùng như đòn bẩy làm nổi bật tài năng của các nhân vật “thực”. Đọc sách, người ta thấy nghĩa khí hào hùng của dân tộc, tấm gương hiếu thảo, tinh thần ham học và cả phong tục tập quán Việt Nam. Đó là phần giáo dục mà lời Tựa hứa. Các lần in lại, kể cả việc sách dự vào chương trình thi tú tài năm 1916, đã xác nhận phần hứa ấy.

Đọc thêm: Cách đọc sách hiệu quả: quy trình SQ3R và mẹo ghi chú của James Clear

Bước 4: Chọn ấn bản phù hợp

Ba ấn bản dễ tìm nhất hiện nay là bản Sống Mới 1912, bản NXB Trẻ 2001 khoảng 204 trang, và bản NXB Kim Đồng. So sánh trước khi mua sẽ đỡ tiền và đúng nhu cầu.

Bản của NXB Kim Đồng có 288 trang, khổ 24x32 cm, bìa cứng, in màu toàn bộ, phát hành toàn quốc từ ngày 22-4-2022. Bản in này nằm trong chuỗi tác phẩm kỷ niệm 65 năm thành lập nhà xuất bản, tính từ 17-6-1957. Họa sĩ Tạ Huy Long vẽ gần 200 tranh màu cho sách. Bộ tranh dẫn dắt người đọc vào dòng chảy mĩ thuật cổ Việt Nam mà vẫn mang đậm hơi thở hiện đại. Đây là tiêu chí chọn theo hình ảnh mà hai bản kia không có. Tranh của Tạ Huy Long vừa giữ chất cổ, vừa đủ hiện đại để người đọc trẻ không thấy xa cách. Nội dung thì bản in này giữ nguyên văn, chỉ bỏ 5 truyện Lê Văn Phúc thêm năm 1916 cho sách gọn nhẹ. Giá bán tại NetaBooks là 450.000 đồng, tiết kiệm 50.000 đồng so với mức 500.000 đồng.

Ai muốn gặp họa sĩ trực tiếp thì nên nhớ một sự kiện: ngày 23-4-2022 tại Hà Nội, NXB Kim Đồng ra mắt sách kèm giao lưu với hai họa sĩ minh họa. Người sưu tập muốn tìm tranh ký có thể theo dõi các đợt ra mắt tương tự của NXB Kim Đồng.

Người muốn đọc nguyên bản thì tìm bản Sống Mới 1912 với phần Tựa gốc và sự hiệu chỉnh của Lê Văn Phúc.^{11 Nam Hải dị nhân liệt truyện (Wikipedia)} Người chỉ cần nội dung chữ, đọc cho nhẹ túi tiền, thì bản NXB Trẻ 2001 khoảng 204 trang là lựa chọn vừa phải. Còn tiêu chí chọn theo hình ảnh thì rõ ràng nghiêng về bản Kim Đồng. Gần hai trăm bức tranh màu in trên khổ lớn khiến cuốn sách nặng tay hơn, nhưng cũng đáng giữ trên kệ hơn.

Bước 5: Đọc sao có lợi

Cuốn sách phát huy được cả hai giá trị, giải trí và giáo dục, khi có người đọc cùng. Bố cục chia chương theo nhóm đối tượng chính là công cụ sẵn có để chia nhóm. Mỗi nhóm học sinh nhận một môn mục, từ đại anh kiệt, danh thần, danh hiền đến văn tài, mãnh tướng, thần linh ứng, tiên thích và người có danh tiếng, đọc xong kể lại cho cả lớp. Một lớp học lịch sử có thể giao mỗi học sinh một chương, sau đó thảo luận những điểm hài hước và bài học rút ra. Cách làm này biến từng giai thoại thành đề tài nói chuyện chung.

Khi thảo luận, truyện Trịnh Kiểm là đề tài tốt. Chuyện trộm gà nuôi mẹ gắn với tấm gương hiếu thảo mà sách truyền tải. Chi tiết hào quang mắt phát ra ban đêm khiến Nguyễn Kim nhận Trịnh Kiểm làm tướng, gắn với nghĩa khí hào hùng dân tộc. Người dẫn nhóm nên đặt đúng chỗ hai lớp chuyện: lớp hiếu thảo có gốc ở đạo đức truyền thống, còn lớp hào quang và mộ nổi lên từ vực thì thuộc về giai thoại. Đối chiếu với lời tác giả nhắc “hoặc có hoặc không, người xem tự lấy nghĩa lý mà đoán”, nhóm sẽ tự phân biệt được phần lịch sử và phần truyền thuyết. Đó chính là bài học tư duy mà cuốn sách âm thầm dạy.

Trong gia đình, việc đọc cùng trẻ hợp với bản Kim Đồng, vì tranh màu của Tạ Huy Long giúp trẻ hình dung nhân vật trước khi biết tên đời vua nào. Người lớn đọc để học lịch sử thì nên mở theo từng môn mục của sách, đồng thời ghi riêng những chi tiết hoang đường ra một trang để sau này đối chiếu khi đọc sử chính thức. Cách làm ấy biến việc đọc giải trí thành thói quen tra cứu.

Còn nếu chỉ bắt đầu bằng một câu hỏi ngắn, thì câu hỏi đọc sách Nam Hải dị nhân có lợi gì đã có lời đáp ngay từ trang Tựa. Nam Hải dị nhân liệt truyện ra đời năm 1909, được Phan Kế Bính hoàn thiện phần Tựa năm 1912, và người biên soạn đã hứa trước rằng nó giúp được khi vui cười, cũng bổ ích cho trí khôn. Một thế kỷ sau, gần 200 tranh màu của họa sĩ Tạ Huy Long trong bản Kim Đồng cho thấy lời hứa ấy vẫn còn hiệu lực.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.