Sự tích con sư tử, truyện kể hoàng đế hóa thú vì một con nai

Múa sư tử ngày Tết, nhiều đứa trẻ ngước nhìn con vật có bờm rực rỡ như vương miện, dáng đi hùng dũng như một vị vua. Rồi chúng hỏi vì sao loài sư tử lại trông oai vệ đến thế. Truyện cổ tích “Sự tích con sư tử” trả lời câu hỏi ấy bằng một câu chuyện về lời hứa bị phá vỡ.

Các trang sưu tầm tiếng Việt xếp truyện này vào nhóm truyện cổ tích thế giới, thuộc dạng giải thích nguồn gốc loài vật. Cốt truyện ngắn gọn: một hoàng đế học phép thuật, vì sợ hãi mà hóa thành sư tử, rồi vì một lát đói mà không bao giờ trở lại làm người được.

Người phân tích truyện nhận xét đây là một câu chuyện cổ tích nổi tiếng, phản ánh văn hóa của nhiều quốc gia. Nhờ vậy, sự tích con sư tử vừa là truyện kể cho trẻ nghe trước giờ ngủ, vừa là lời nhắc cho người lớn về cách ta giữ điều mình đã hứa.

Hoàng đế lên đường học phép

Nhân vật chính là một hoàng tử mới lên ngôi hoàng đế. Ngai vàng còn mới, việc nước còn nhiều lo toan, ông muốn đi học phép thuật để củng cố đất nước. Vì thế, ông quyết định đi tìm một ông thầy bùa chú nổi tiếng.

Hoàng hậu rất buồn và lo sợ sự chia ly cùng nguy hiểm trên đường đi. Hoàng đế vẫn quyết lên đường, mang theo bốn người tùy tùng.

Đường đi không dễ dàng. Đoàn người vượt những sa mạc rộng lớn, băng qua vùng rừng sâu đầy thú dữ. Sau ba tháng cực khổ, đói và khát, họ mới đến được chỗ vị thầy tu nổi tiếng về phép thuật.

Vị thầy cảm động vì sự dũng cảm của họ nên nhận dạy phép thuật, nhưng đặt ra một điều kiện. Họ phải hứa xử trí đạo đức, không bao giờ giết sinh vật nào. Nếu tay chỉ một lần vấy máu, tất cả phép thuật sẽ biến mất.

Một người mới nhận trọng trách lớn chắc cũng hiểu cảm giác của vị hoàng đế trẻ ấy: muốn tìm thêm bản lĩnh để gánh vác việc khó. Cái giá của bản lĩnh, truyện sẽ cho thấy, đắt hơn ông tưởng. Điều kiện của thầy tu nghe đơn giản, nhưng chính nó sẽ trở thành thử thách lớn nhất của cả chuyến đi. Lời hứa ấy được nói ra lúc mọi người còn no đủ, chưa biết cơn đói sẽ thử họ thế nào.

Đêm lạc rừng và phép biến hình

Học xong phép thuật, đoàn người lên đường trở về cung điện. Đi được một tháng thì chuyện xảy ra: đêm khuya, họ lạc trong một khu rừng dày đặc, không nhận ra đường xưa. Trời tối không còn sao mà nhắm hướng, xung quanh vang lên hàng trăm thứ tiếng thú rừng.

Vì sợ hãi, hoàng đế và các bạn hữu bàn nhau dùng phép thuật biến thành một con thú rất mạnh bạo, to lớn, dữ tợn. Cách biến ấy vừa để tự bảo vệ, vừa để làm khiếp sợ những con thú khác.

Cách biến hình của truyện vừa vui vừa dễ nhớ. Hoàng đế biến thành đầu con vật với bờm tóc như vương miện, ông đại tướng biến thành thân, bốn người tùy tùng biến thành bốn chân. Còn ông thầy địa thì do dự một lúc rồi mới chịu biến thành cái đuôi.

Bảy người ghép lại thành một con vật duy nhất, mỗi người giữ một phần thân. Ghép cả một triều đình vào một con thú, truyện ngầm giải thích dáng sư tử oai vệ như một vị vua thật. Con vật ấy đi lại hùng dũng, nên các con thú rất sợ và không con nào dám tấn công. Họ ở trong hình dạng đó suốt cả đêm dài.

Đây là đoạn truyện nhiều bài kể lại thường bỏ sót, mà lại là đoạn gánh cả ý nghĩa. Khi cả đoàn cùng làm một việc, ranh giới giữa người và thú cũng mờ đi theo.

Đêm săn mồi và lời thề vỡ

Đêm trôi qua, con sư tử đói cả ngày. Gần sáng, một con nai non đi qua; con sư tử chìa vuốt bắt con nai, cắn cổ và xé thịt ăn.

Mõm con vật còn đỏ máu lúc mặt trời thức dậy. Nó muốn biến lại thành người, nhưng chợt nhớ ra mình đã dùng phép thuật giết một con thú vật.

Theo truyện, vì đã vấy máu, hoàng đế không bao giờ trở lại làm người được nữa và phải sống kiếp con sư tử đến tận ngày nay.

Chi tiết mõm dính máu lúc rạng đông là hình ảnh đắt của truyện: cả nhóm chọn trở thành thú dữ để che giấu nỗi sợ, nhưng cái vỏ thú dần chi phối cả bản năng. Gặp con nai non, nó vồ lấy ăn trước khi kịp nghĩ. Sự hung hăng dùng để tự vệ đã trở thành chính con vật ấy.

Con nai ấy chẳng đe dọa ai. Nó chỉ đi ngang qua lúc gần sáng. Cơn đói một ngày đêm đủ để lời thề nghiêm khắc nhất tan thành mõm máu dính trên răng. Truyện không kết án hoàng đế bằng lời lẽ gay gắt; nó chỉ để hậu quả tự nói.

Lời hứa là điều kiện của sức mạnh

Truyện để lại bài học về sự kiềm chế bản năng và giữ vững lời hứa, nguyên tắc đạo đức.

Nhìn kỹ, lời hứa chính là điều kiện của sức mạnh trong truyện. Vị thầy chỉ truyền phép thuật khi họ hứa không giết sinh vật nào. Muốn giữ sức mạnh thì phải giữ đúng điều đã hứa; buông lỏng một lần, phần con người trong họ cũng mất theo. Phép thuật không biến mất vì họ yếu, mà vì họ mạnh hơn cả điều mình hứa.

Dù đã quyết tâm tu luyện và cam kết không sát sinh, chỉ vì một lát đói mà yếu lòng, hoàng đế mất trắng những gì gây dựng, và hậu quả theo suốt kiếp sau. Truyện nhắc rằng công sức gây dựng bao lâu cũng có thể sụp đổ chỉ sau một cử chỉ không kìm được. Cái giá của lòng tham quyền lực là phải để lý trí khuất phục dục vọng nhất thời.

Điều ấy gần gũi hơn ta nghĩ. Thử hình dung một người kiêng đường nhiều năm vì lý do sức khỏe: chỉ một lần nới lỏng, thói quen cũ rất khó quay lại như trước. Kỷ luật có thể xây mười năm, nhưng vỡ chỉ cần một khoảnh khắc. Lời hứa trong truyện cũng vậy: nó là phần cốt của chính sức mạnh được trao, chứ không phải rào cản đặt ra cho có.

Sư tử trong văn hóa Á Đông

Ngoài truyện cổ tích, hình tượng sư tử gắn bó với đời sống người Á Đông theo một cách khác. Ở Á Đông, sư tử được coi là con vật linh thiêng có khả năng đuổi điều xấu xa, mang lại bình an và phúc lộc.

Tục múa lân - sư - rồng có nguồn gốc từ Trung Quốc, được truyền sang Việt Nam khoảng thế kỷ 17. Sau đó, tục này được điều chỉnh và phát triển thành một nét văn hóa độc đáo của người Việt, thường biểu diễn trong các dịp lễ hội như Tết Nguyên đán hay lễ hội đền Hùng.

Trong khi đó, văn hóa Trung Hoa có truyền thuyết khác về sư tử: chuyện “Khi tượng sư tử đỏ mắt”, coi mắt tượng sư tử đá chuyển màu đỏ là điềm báo họa sắp đến. Truyền thuyết này gắn với chuyện thành Sơn Dương (Cố Ấp thành) ở vịnh Hàng Châu, bị chìm xuống biển vào cuối thời nhà Đường vì đạo đức người dân bại hoại. Những người tin lời cảnh báo dựa vào mắt sư tử đỏ đã thoát nạn.

Câu chuyện ấy kể rằng Địa Tạng Bồ Tát hóa thân thành ông lão ăn mày để tìm người lương thiện trong một làng đã bại hoại đạo đức. Ngài chỉ cho một bà lão tin Phật biết: khi mắt tượng sư tử đá ở cổng làng chuyển màu đỏ là sắp có nạn lụt, phải rời làng lên núi. Bà lão báo cho dân làng nhưng không ai tin, có thanh niên còn cố ý dùng sơn nhuộm đỏ mắt sư tử để chế giễu. Bà lão một mình chạy lên núi, và làng bị lũ nhấn chìm.

Cùng một hình tượng sư tử, truyện cổ tích dùng để giải thích nguồn gốc loài vật, còn truyền thuyết Trung Hoa dùng để thử lòng tin và đạo đức của con người.

Sự tích con sư tử từ đâu mà ra

Người đọc tìm “tác giả” của truyện sẽ thấy các trang ghi nguồn khác nhau. Các nguồn tiếng Việt xếp truyện vào kiểu truyện cổ tích thế giới, dạng giải thích nguồn gốc loài vật. Có trang ghi nguồn là “Truyện cổ tích Tổng hợp”, có trang xếp vào truyện cổ Andersen nhưng cũng không khẳng định.

Không có nguồn nào xác định chắc chắn quốc gia hay dân tộc của truyện. Ngoài truyện này và tục múa lân - sư - rồng gốc Trung Quốc, chưa thấy tư liệu nhắc tới dị bản khác hay một sự tích sư tử riêng trong văn hóa Việt Nam.

Với một câu chuyện được lưu truyền bằng miệng qua nhiều nơi, sự mơ hồ ấy cũng dễ hiểu. Phần cốt truyện và bài học của nó vẫn nguyên vẹn cho người đọc hôm nay: sức mạnh trao cho ai, điều kiện kèm theo cũng trao cho người ấy, và giữ được lời hứa mới giữ được chính mình.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.