Trò chơi vận động cho trẻ mầm non dễ tổ chức trong lớp

Trò chơi vận động cho trẻ mầm non: lợi ích lớn từ những trò chơi nhỏ

Giữa lớp học kín và căn nhà chật, nhiều cô giáo và phụ huynh vẫn nghĩ trẻ mầm non khó vận động đầy đủ. Nhưng chỉ cần một tiếng hô và vài vòng tròn phấn, cả lớp đã có một buổi chơi vui và khỏe. Trò chơi vận động cho trẻ mầm non không phải thứ thêm cho đỡ trống thời gian. Nó là cách trẻ phát triển cơ thể, trí óc và tính cách cùng một lúc.

Một trò chơi vận động thô, tức các cử động dùng nhóm cơ lớn như chạy, nhảy, bò, ném, giúp phát triển thể lực và cân bằng, có thể bắt đầu chỉ với hai bàn tay vỗ theo nhịp đồng dao. Điều đáng nói là nhiều người lớn vẫn coi việc này như giải trí. Thực ra trẻ mầm non có tư duy và khả năng tập trung còn hạn chế, cần học qua hoạt động, trải nghiệm và vui chơi thì mới nhớ được điều học. Hiểu được lợi ích thật của trò chơi, cô giáo và phụ huynh sẽ dễ ưu tiên cho trẻ vận động mỗi ngày thay vì để trẻ ngồi yên.

Vận động giúp cơ xương, thể lực và sức bền của trẻ phát triển

Trẻ chơi vận động mỗi ngày thì cơ, xương và khớp được rèn luyện rõ rệt. Chạy đuổi nhau quanh sân, nhảy cóc qua vạch phấn hay bò qua ghế dài đều là những bài tập tự nhiên, giúp sức bền và khả năng phối hợp cơ thể của trẻ tăng lên mà không cần đến thiết bị nào. Cơ thể trẻ càng được dùng, các nhóm cơ càng làm việc nhịp nhàng, chân tay càng dẻo dai.

Ngoài ra, khi trẻ vận động mạnh, tuần hoàn và hô hấp hoạt động tốt hơn, trẻ ăn ngon, ngủ sâu và có trạng thái vui vẻ, thoải mái hơn. Nhu cầu chạy nhảy của trẻ mầm non rất lớn; trò chơi vận động chính là cách thỏa mãn nhu cầu ấy, đồng thời nâng cao nhận thức, phát triển giác quan và tăng cường thể lực cho trẻ. Vận động ngoài trời còn giúp trẻ hít không khí trong lành và tăng vitamin D từ ánh nắng, thứ mà cả ngày ngồi trong phòng điều hòa khó có được.

Một lợi ích ít khi được nhắc đến là việc chơi vận động giúp trẻ bớt dính vào màn hình điện thoại, tivi. Trẻ bận chạy nhảy thì giảm lệ thuộc thiết bị điện tử, nhờ vậy hạn chế nguy cơ béo phì và cận thị khi lớn lên. Khuyến khích trẻ vận động từ nhỏ cũng là cách phòng chống béo phì về sau, khi trẻ bước vào tuổi đến trường và tự chọn cho mình thói quen sinh hoạt.

Chơi vận động là cách trẻ học: phát triển trí tuệ, cảm xúc và kỹ năng xã hội

Trẻ mầm non không học bằng cách ngồi nghe giảng. Trẻ học bằng cả cơ thể: chạy để cảm nhận nhanh chậm, ném bóng để hiểu xa gần, xếp hàng để biết trước sau. Vì thế, trò chơi vận động vừa rèn thể chất vừa kích thích não bộ, giúp trẻ tập trung, ghi nhớ và biết tư duy giải quyết vấn đề. Phát triển vận động còn là con đường trẻ nhận thức thế giới, tích lũy kinh nghiệm và tăng vốn kiến thức của riêng mình.

Trong khi đó, mặt cảm xúc và xã hội của trò chơi cũng không kém phần quan trọng. Vận động giúp trẻ giải phóng năng lượng dư thừa, nhờ đó trẻ bớt cáu gắt, tăng tự tin và lòng tự trọng. Chơi cùng bạn, trẻ học chờ đến lượt, thắng thua sao cho vui, rèn sự chú ý, tính kiên trì cùng tình cảm xã hội và cảm nhận cái đẹp. Nhiều trò chơi còn hình thành tính mục đích, kỷ luật, dũng cảm, đồng thời phát triển ngôn ngữ và tư duy qua tiếng hô hiệu lệnh, lời hát đồng dao.

Nhìn xa hơn, trò chơi vận động là hoạt động giải trí, nhưng cũng là phương tiện giáo dục trẻ toàn diện về trí tuệ, đạo đức và thể chất. Qua từng lần chơi, trẻ trở nên chủ động, tích cực, nắm được kỹ năng phù hợp lứa tuổi và dần hình thành nhân cách. Một trò chơi mầm non tưởng chừng đơn giản như chuyền bóng hay mèo đuổi chuột, vì thế, cho trẻ nhiều hơn những gì người lớn nhìn thấy trên sân chơi.

Chọn trò chơi vận động đúng độ tuổi, đúng không gian và đủ thời lượng

Muốn trẻ chơi mà được lợi, trò ấy phải vừa sức trẻ. Một trò hay ở lớp 5 tuổi có thể khiến lớp 3 tuổi đứng thừa ra vì không hiểu luật; ngược lại, trò quá dễ lại khiến các bé lớn hơn chán ngay. Việc chọn vì thế không nằm ở việc mở danh sách rồi chạy theo thứ tự, mà ở chỗ ghép đúng ba mảnh: lứa tuổi, diện tích sẵn có và thời lượng trong ngày.

Ba mảnh ấy gắn chặt với nhau. Trẻ nhỏ cần luật ngắn và không gian an toàn; trẻ lớn hơn thích trò có phân thắng thua để thi cùng nhau. Phòng học chật thì cô đổi loại trò, chứ không bớt phút chạy nhảy của trẻ. Nắm được cách ghép này, người lớn có thể tự chọn trò chơi vận động cho bé ở bất cứ nơi nào.

Chọn trò theo độ tuổi: luật càng đơn giản với trẻ càng nhỏ

Nguyên tắc đầu tiên rất đơn giản: độ tuổi càng nhỏ, luật càng ngắn và động tác càng chậm. Trẻ 2-3 tuổi chưa nhớ nổi luật dài, nên hợp với các trò chơi tại chỗ hoặc đi chậm kèm đồng dao ngắn như Nu na nu nống, Chi chi chành chành, Dung dăng dung dẻ hay Lộn cầu vồng. Ở lứa này, câu đồng dao chính là luật chơi; trẻ lặp lại lời ca, làm theo động tác và coi đó là niềm vui.

Bé tập đi còn nhỏ hơn nữa, nhưng vẫn chơi được nếu người lớn chuẩn bị sẵn. Một trò phù hợp là đẩy đồ chơi bằng xe đẩy có tay cầm vững chắc: một người đứng trước gọi bé đi về phía mình, người khác đi phía sau hỗ trợ và cổ vũ. Trò này rèn kỹ năng giữ thăng bằng cho bé đang tập đi.^{11 22 trò chơi vận động cho bé giúp phát triển kỹ năng, thể chất (hellobacsi.com)} Với bé hai tuổi, chỉ cần một quả bóng cao su cỡ lớn vừa tầm, cho bé đẩy hoặc lăn bóng quanh nhà cho tới khi bóng đi hết các phòng là xong một lượt chơi.

Trẻ 3-4 tuổi đã chạy nhảy linh hoạt và bắt đầu hiểu luật chơi đơn giản, nên có thể đưa thêm vai và yếu tố đuổi bắt, miễn là luật ít bước. Mèo đuổi chuột, Rồng rắn lên mây hay Thả đỉa ba ba đều hợp lứa này; riêng Bịt mắt bắt dê nên rút gọn cách chơi cho đỡ phức tạp. Bên cạnh đó, các trò bắt bóng và chuyền bóng cũng bắt đầu vào được lớp 2-3 tuổi. Với bắt bóng, dùng bóng mềm nhẹ, ném thấp và chậm rồi tăng độ khó dần. Còn chuyền bóng, đứng đối diện trẻ, chuyền nhẹ nhàng bằng bóng mềm hoặc bóng bay. Cách này vừa rèn phản xạ, vừa cho bé làm quen với tương tác giữa người với người.

Đến tuổi 4-5, trẻ đủ khả năng phối hợp nhóm và chấp nhận thắng thua, nên các trò thi đua có thể lên sân khấu: kéo co, nhảy bao bố, cướp cờ, ô ăn quan hay nhảy dây. Một số trò ở lứa này cần biết đếm, và chính việc đếm lại là bài học. Sau đó, khi trẻ lên 5-6 tuổi, độ khó có thể tăng thêm: luật nhiều bước hơn, chướng ngại cao hơn, quy mô nhóm lớn hơn. Trò kéo dây với vòng kéo chia hai đầu, trẻ và người lớn mỗi bên kéo một bên, là ví dụ đơn giản mà vẫn thi được ngay trong lớp.

Dù vậy, nguyên tắc chọn theo tuổi không dừng ở con số năm. Cùng một trò, người lớn chỉnh độ khó lên xuống được. Với kéo dây, bé nhỏ thì người lớn nhường tay. Với nhảy qua hộp, bé 18-24 tháng thì xếp hộp carton thành hàng thấp, đặt đồ chơi ở cuối hàng làm mục tiêu cho bé nhảy qua mà không đụng hộp. Điều cần nhớ là trò không được quá khó khiến trẻ nản, cũng không quá dễ khiến trẻ chán; độ khó nên tăng dần theo chủ đề và theo sự tiến bộ của chính trẻ.

Nhà chật, lớp không có sân rộng vẫn chơi được

Nhà chật không cấm được vận động, chỉ bắt người lớn đổi trò. Trong nhà nên chọn các trò ít va chạm, còn sân rộng mới phù hợp cho nhóm lớn chạy nhảy tự do. Cụ thể hơn: phòng cỡ khoảng 4 m² đủ cho Nu na nu nống, Chi chi chành chành, ô ăn quan hay oẳn tù tì có động tác, miễn là dọn góc nhọn và trải thảm. Hành lang khoảng 10 m² hợp với Lộn cầu vồng, Dung dăng dung dẻ hay nhảy lò cò một hàng, với điều kiện trẻ đi một chiều, không chạy ngược. Sân nhỏ cỡ 30 m² đã đủ cho Mèo đuổi chuột hay Rồng rắn lên mây, chỉ cần vạch rõ vùng chơi để trẻ biết giới hạn.

Khi chỗ chơi hẹp, cách bố trí quyết định phần lớn sự an toàn. Góc chơi trong phòng cần dọn hết đồ có cạnh sắc, trải thảm hoặc sàn mềm để trẻ ngã không đau. Ở hành lang, cô đứng một đầu để hướng dòng trẻ đi một chiều, không cho chạy ngược lại. Ngoài sân nhỏ, vạch sẵn ranh giới bằng phấn hay dây để trẻ biết chỗ nào được phép chạy. Đồ dựng cho trò cũng chọn loại nhẹ, tròn cạnh, dễ thu dọn sau mỗi lượt chơi. Trò chơi vận động cho bé vốn không đòi hỏi nhiều dụng cụ, tổ chức được trong nhà hay ngoài trời, sáng hoặc tối, mà không cần lên kế hoạch cầu kỳ.

Trẻ mầm non nên vận động bao lâu mỗi ngày?

Câu hỏi này có con số trả lời khá rõ. Theo hướng dẫn của WHO công bố năm 2019, trẻ 1-2 tuổi cần vận động ít nhất 180 phút mỗi ngày ở mọi cường độ. WHO là Tổ chức Y tế Thế giới, cơ quan ban hành khuyến nghị về hoạt động thể chất cho trẻ nhỏ. Trẻ 3-4 tuổi cũng cần ít nhất 180 phút, trong đó tối thiểu 60 phút ở cường độ vừa đến mạnh. Con số 180 phút nghe có vẻ lớn, nhưng WHO cộng mọi dạng vận động vào hạn mức: bé chạy, leo, nhảy, đẩy, bê, thậm chí chỉ loanh quanh đi bộ cũng được tính. Chỉ một buổi chơi ngoài sân bình thường, phần lớn hạn mức ấy đã gần đầy.

CDC (Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, nguồn khuyến nghị về vui chơi thể chất hằng ngày của trẻ) cũng khuyến nghị trẻ mẫu giáo 3-5 tuổi vui chơi thể chất mỗi ngày qua nhiều hoạt động đa dạng.^{22 Mẹo thu hút trẻ em tham gia hoạt động thể chất (giaoducthoidai.vn)} Còn về màn hình, AAP (Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ, tổ chức ban hành khuyến nghị về thời gian xem màn hình của trẻ nhỏ) cho rằng trẻ 2-5 tuổi nên giới hạn ở mức 1 giờ mỗi ngày hoặc ít hơn. Riêng với trẻ dưới 1 tuổi, WHO khuyến nghị không nên gò bó bé quá 1 giờ mỗi lần trong xe đẩy hay ghế cao.

Chia nhỏ vào thực tế, mỗi lần cho bé chơi vận động nên kéo dài từ 15-30 phút, bắt đầu với 20-30 phút mỗi buổi rồi tăng dần. Một lịch gợi ý cho ngày ở nhà: sáng 10-15 phút vận động nhẹ, chiều 20-30 phút trò chơi vận động. Ở trường mầm non, khung 9h-9h40 thường dành cho hoạt động ngoài trời gồm chơi tự do và trò chơi vận động; phần giờ học có chủ đích chỉ chiếm khoảng 10-15% thời gian trẻ ở trường, phần còn lại là chơi, ăn và ngủ.

Lồng trò chơi vào chủ đề để trẻ hứng thú cả tuần

Cô giáo nào từng tổ chức cùng một trò năm ngày liền đều biết cái nhìn chán nản của trẻ vào buổi thứ tư. Muốn giữ lửa, cô không nhất thiết phải sưu tầm thêm trăm trò mới, chỉ cần xếp trò theo chủ đề tuần, chủ đề tháng. Chủ đề Thế giới động vật có sẵn Gà trong vườn rau, Cáo và thỏ, Mèo và chim sẻ, Cho thỏ ăn hay Tìm chuồng. Chủ đề Luật lệ và phương tiện giao thông có Đua xe bò, Nhảy ngựa. Chủ đề hiện tượng tự nhiên có Đếm sao. Xếp trò chơi phù hợp theo từng chủ đề giúp trẻ hứng thú, tích cực và vận động thoải mái hơn hẳn so với chọn trò tùy hứng từng ngày.

Việc chuẩn bị này nên làm trước, không đợi đến buổi học. Giáo viên sưu tầm, phân loại trò chơi dân gian theo từng nhóm rồi xếp vào mỗi chủ đề, lưu trữ thành hệ thống theo trình tự cường độ tăng dần: trò nhẹ đầu giờ, trò mạnh hơn giữa giờ. Chuẩn bị sẵn như vậy, cô có thể vận dụng linh hoạt vào bất cứ giờ học nào, lồng trò vào các tiết học để trẻ say sưa, sảng khoái sau giờ học thay vì ngồi mệt mỏi.

Một tiết học vận động cũng có thể được kể thành một câu chuyện theo chủ đề. Tiết bật chụm tách chân vào 7 ô cho lớp 5 tuổi, chẳng hạn, có thể thiết kế theo dạng lễ hội mùa xuân. Phần khởi động là trẻ lên chuyến tàu đi dự lễ hội, luyện đi thường, đi nhanh, đi chậm, đi bằng gót chân rồi mũi chân. Bài tập phát triển chung lấy hình ảnh chiếc đu quay, dùng gậy làm đạo cụ; phần bật vào ô chơi qua mục thi tài bật chuẩn để trẻ không chán. Trước giờ học, cho trẻ mô phỏng hoạt động của người lao động để tạo hứng khởi. Với chủ đề Nghề nghiệp, cô có thể cho trẻ thi dọn kho hàng trong 2 phút theo hiệu lệnh. Còn với chủ đề Thế giới động vật, trẻ bắt chước dáng đi các con vật rồi mới vào bài.

Âm nhạc và thơ ca là hai chất xúc tác ít tốn công sức nhất. Mọi tiết học thể dục nên có âm nhạc phụ họa để trẻ vận động sáng tạo và tự nhiên hơn; thơ, đồng dao, ca dao khi tổ chức giúp trẻ tự nguyện vào trò, không cần cô liên tục nhắc luật. Chính câu đồng dao quen thuộc, lặp lại tuần này sang tuần khác theo chủ đề mới, là thứ khiến trẻ nhớ trò, nhớ lớp và chờ được đến lượt mình chơi.

Những trò chơi vận động cho trẻ mầm non dễ tổ chức trong lớp và ở nhà

Một lớp mười lăm đứa trẻ, một phòng học chật hẹp, thậm chí cả phòng khách nhà mình, vẫn đủ để trẻ chạy nhảy vui cả buổi. Chỉ cần một trò phù hợp với lứa tuổi và một người lớn biết làm quản trò, không cần sân rộng hay đồ chơi đắt tiền.

Trò chơi vận động cho trẻ mầm non có thể chia theo bốn nhóm. Nhóm tại chỗ chỉ cần tiếng hô hay bài đồng dao. Nhóm trò chơi với vòng tròn và đuổi bắt. Nhóm dân gian thi đua ngoài trời. Nhóm kết hợp học chữ số cùng rèn tay khéo. Mỗi nhóm có cách chuẩn bị riêng, nhưng cả bốn đều làm được với dụng cụ tối giản.

Trò chơi tại chỗ, không cần dụng cụ: hiệu lệnh, đồng dao và tạo dáng

Đồng dao là bài thơ, câu hát dân gian ngắn gọn, vui tai thường được đọc kèm theo trò chơi trẻ em. Vì vậy, nhiều trò chỉ cần cô hô một câu là cả lớp chơi được ngay, không cần chuẩn bị gì trước. Trò làm theo hiệu lệnh kiểu này tổ chức được cho 5 đến 30 trẻ cùng lúc, phù hợp cả phòng nhỏ lẫn sân trường.

Trời nắng trời mưa là ví dụ điển hình. Khi hô trời nắng, trẻ chạy nhảy thoải mái; hô trời mưa, trẻ co người lại hoặc chạy nhanh về khu nhà đã quy định trước. Luật càng đơn giản, phản xạ càng được rèn tự nhiên, vì trẻ phải lắng nghe rồi đổi động tác trong một nhịp ngắn.

Chi chi chành chành dành cho trẻ từ 3 tuổi, không đòi hỏi sân chơi. Người chủ đọc đồng dao, các bạn xòe tay ra, đến từ ập thì chủ trò nắm tay, người khác rút ngón tay cho kịp. Trò rèn phản xạ thần kinh, phối hợp tai với tay và trí nhớ đồng dao. Cùng kiểu đó, Nu na nu nống xếp bé ngồi thành hàng, duỗi chân ra, người quản trò đập nhẹ vào chân theo từng từ của bài đồng dao. Bé nào bị đập trúng vào chân khi đọc đến từ trống thì co chân đó lại; ai co hết hai chân trước là về nhất. Trước khi chơi, nên dạy bé đọc thuộc bài đồng dao để trẻ tập trung vào động tác thay vì lúng túng lời.

Bắt chước tạo dáng lại nhắm vào sự linh hoạt của cơ thể. Quản trò hô to và làm dáng như chim bay, nhảy như ếch, cả lớp quan sát rồi làm theo y hệt. Nên cho trẻ thay phiên nhau làm quản trò, vì việc tự nghĩ ra một dáng mới khuyến khích trẻ sáng tạo hơn nhiều so với luôn đứng nghe lệnh. Bắt chước động tác của con vật cũng chơi theo cách này: cô hoặc một bạn hô tên gà, thỏ, voi, cả lớp mô phỏng cách di chuyển đặc trưng của con vật đó. Trò không giới hạn số người, không cần dụng cụ, mà rèn khả năng quan sát và mô phỏng.

Nhạc dừng thì đứng im, luật quen thuộc này có mặt ở hai trò. Giả thành tượng cho trẻ di chuyển theo nhạc, khi nhạc tắt thì tạo dáng ngay tại chỗ. Vũ điệu đóng băng cũng vậy: trẻ nhảy theo nhạc, nhạc dừng phải đứng im, bạn nào không đứng im được phải ra khỏi một lượt chơi. Cả hai đều chơi được trong phòng, chỉ cần một bản nhạc từ điện thoại.

Một số trò thêm yếu tố quan sát và phân vai. Lá và gió: cô làm gió, trẻ làm lá bay theo chiều gió, gió ngừng thì lá dừng. Thả chó: một bạn làm ông chủ xòe bàn tay, các bạn đặt ngón tay vào, nghe tiếng ù a ù ịch thì rút tay thật nhanh. Trò đèn tín hiệu dùng đèn ba màu, giơ đèn đỏ thì trẻ dừng, đèn xanh thì chạy, đèn vàng thì đi chậm. Khi trẻ đã nắm cách chơi, cho trẻ tự điều khiển để tăng hứng thú. Trò đèn xanh đèn đỏ tương tự, cần ba tấm thẻ đỏ, xanh, vàng và một sân rộng bằng phẳng.

Thêm vào đó, một số trò giúp trẻ làm quen với hàng ngũ và thăng bằng ngay trong phòng. Trò Di chuyển thành hàng dán ruy băng màu lên sàn thành đường thẳng, bé đi chân sau nối gót chân trước, rèn cân bằng khi đi bộ. Đi trong đường hẹp dùng băng dính kẻ sàn, trẻ đi trên vạch mà không bước ra ngoài. Cua bò ngang cho trẻ bò ngang như cua qua đường thẳng, phát triển cơ tay chân. Trò Con thỏ ăn cỏ thì quản trò ra hiệu lệnh, bé làm ký hiệu cơ thể đúng theo lệnh, sai bị loại. Cô tăng dần tốc độ và thỉnh thoảng làm giả hiệu lệnh để rèn sự tập trung.

Cuối nhóm này là những trò mang tính giao tiếp nhẹ. Truyền tin cho trẻ thì thầm truyền lời rồi chạy về, rèn kỹ năng nói và nghe. Dung dăng dung dẻ cho trẻ đi vòng tròn vừa đọc đồng dao, giúp trẻ làm quen với hoạt động tập thể. Tìm người nhà phát cho mỗi bé một hình tròn hoặc tam giác, cô hô bắt đầu thì trẻ chạy tìm nhóm cùng khối hình. Muốn tăng độ khó, cô bịt mắt bé và cho tìm nhóm bằng tiếng vỗ tay hay lời gọi của nhóm bạn. Trò Ô sao bé không lắc cho trẻ đứng thành vòng tròn, làm theo từng lời bài hát. Tất cả các trò trên đều thuộc dạng dễ nhất trong các trò chơi vận động cho bé, cô giáo hay phụ huynh nào cũng có thể bắt đầu từ đây.

Trò chơi nhóm, vòng tròn và đuổi bắt: chuyền bóng, mèo đuổi chuột, bịt mắt bắt dê

Khi lớp đông hơn và sân rộng hơn, các trò chơi mầm non theo nhóm sẽ phát huy hết sức hấp dẫn. Vòng tròn là đội hình quen thuộc nhất, vì mọi trẻ đều thấy được nhau, cô cũng dễ bao quát cả lớp. Từ chuyền bóng đến mèo đuổi chuột, mỗi trò có luật riêng nhưng đều xoay quanh đội hình này.

Điểm chung của nhóm trò này là có người thắng, có lượt chơi, nên trẻ chơi rất hăng. Tuy nhiên, cô cần nắm rõ số lượng trẻ, dụng cụ và cách biến đổi luật để trò không gây ồn ào mất kiểm soát.

• Trò chuyền bóng cần bóng mềm và 5 đến 15 trẻ ngồi thành vòng tròn, lần lượt chuyền bóng cho bạn bên cạnh theo hiệu lệnh. Nhắc trẻ chuyền tay nhẹ nhàng thay vì ném mạnh, vì bóng ném mạnh dễ làm bạn bên cạnh giật mình hoặc đau. Bản nhạc là công cụ tạo nhịp: nhạc dừng ở tay ai thì người đó nhảy hoặc hát một câu, đội nào hết bóng trước trong một bản nhạc là đội chiến thắng, chơi 2-3 lần là vừa đủ hưng phấn.
• Với lớp đông, cứ 10 trẻ chuẩn bị một quả bóng, tổng cộng 2-3 quả là đủ để chia nhóm chơi song song. Trò dành cho trẻ từ 3 tuổi trở lên. Muốn nâng độ khó, cho chuyền bằng chân hoặc chuyền qua đầu. Nhờ vậy, cùng một trò có thể chơi suốt cả năm mà trẻ không chán. Lợi ích của chuyền bóng nằm ở sự khéo léo, phối hợp tay với mắt, khả năng tập trung và tinh thần đồng đội.
• Tung bóng là biến thể gần gũi: 5-7 trẻ một nhóm, mỗi nhóm một quả bóng, đứng thành vòng tròn ném và bắt bằng hai tay. Ai làm rơi bóng hai lần phải ra ngoài một lượt chơi. Luật này hơi khắc nghiệt với trẻ nhút nhát, nên cô có thể nới lỏng cho lần đầu.
• Không ai biết mèo đuổi chuột ra đời khi nào và do ai nghĩ ra, nhưng trò này vẫn được trẻ chơi say mê qua nhiều thế hệ. Cần khoảng 15-20 trẻ, càng đông càng vui, trên nền sân bằng phẳng, sạch sẽ, đủ cho cả nhóm chạy vòng tròn. Mỗi lượt chọn 2 trẻ đóng vai mèo và chuột. Hai trẻ này đứng giữa vòng tròn, các trẻ còn lại nắm tay giơ cao thành vòng, tạo lối chạy cho chuột luồn lách.
• Người điều khiển ra hiệu lệnh, chuột chạy trước, mèo đuổi theo đúng hướng chuột đã chạy. Khi chạy, chuột kêu chít chít, mèo kêu meo meo, các trẻ trong vòng vừa nắm tay vừa hát đồng dao. Mèo bắt được chuột là thắng cuộc, trò tiếp tục với hai trẻ khác. Nên chơi 3-4 lượt mỗi buổi. Trò rèn sự nhanh nhẹn, khéo léo, còn giúp trẻ phát âm rõ và đọc đúng lời đồng dao. Trò phù hợp tổ chức trong giờ ra chơi, sinh hoạt thiếu nhi hay lớp mẫu giáo.
• Bịt mắt bắt dê: rèn thính giác và định hướng
• Bịt mắt bắt dê phù hợp với trẻ 3-4 tuổi. Chọn người làm dê bằng oẳn tù tì, một trẻ bịt khăn đứng giữa, xoay vài vòng rồi bắt các bạn xung quanh; người bị bắt kêu để dẫn hướng. Trò phát triển thính giác, định hướng không gian và phản xạ. Yêu cầu quan trọng nhất là không gian chơi phải rộng, an toàn, không có chướng ngại vật, vì trẻ bịt mắt không nhìn thấy đường.
• Cáo và thỏ, ếch ở dưới ao và các trò hiệu lệnh biến thể
• Cáo và thỏ dùng phấn vẽ chuồng thỏ trên sân, phù hợp 10-25 trẻ. Luật chia như sau: một trẻ làm cáo, cứ một trẻ làm thỏ thì hai trẻ làm chuồng, xếp thành vòng tròn. Thỏ nhảy ra kiếm ăn, nghe tiếng cáo thì chạy về đúng chuồng của mình. Thỏ chậm chân hoặc nhầm hang bị cáo bắt và ra ngoài một lượt. Số hang thỏ vẽ ít hơn số trẻ đóng vai thỏ để tạo kịch tính, còn thời điểm cáo xuất hiện luôn thay đổi để trẻ tập phản xạ nhanh.
• Ếch ở dưới ao cho trẻ nhảy trong vòng tròn, nghe hô trời mưa phải bật nhảy ra khỏi vòng, rèn sức bật đôi chân và kỹ năng phản ứng với hiệu lệnh. Ô tô vào bến dành cho trẻ từ 2 tuổi: trẻ cầm vô lăng chạy tự do, nghe hiệu lệnh thì tìm vòng tròn bến xe đứng vào. Số bến ít hơn số trẻ một cái để tạo cạnh tranh, cô ra hiệu lệnh khoảng 30 giây một lần. Chuẩn bị 4-5 lá cờ màu khác nhau tương ứng các bến, trò rèn phản xạ, nhận biết màu sắc và định hướng không gian.
• Ô tô và chim sẻ dùng 1-2 vòng tròn nhỏ đường kính khoảng 20 cm. Khi chơi, cô phải kêu bim bim to và chạy chậm để trẻ không luống cuống; ô tô nên xuất hiện sau khi trẻ nhảy khoảng 30 giây. Thuyền vào bến cho trẻ cầm thuyền màu, nghe hiệu lệnh trời sắp có bão to thì đưa thuyền về bến cùng màu. Nên đổi chỗ các bến và cho bé đổi thuyền cho nhau để tránh nhàm chán. Trò trời mưa cũng theo kiểu này: khi có hiệu lệnh, trẻ chạy trốn vào gốc cây được đánh dấu bằng thẻ bài, số gốc cây ít hơn số trẻ.
• Tàu hỏa, hái quả và các trò nhóm nhẹ nhàng
• Tàu hỏa cho trẻ xếp hàng dọc, tay đặt lên vai người trước, đầu tàu dẫn đoàn di chuyển theo hiệu lệnh. Cô nên đổi lệnh nhanh chậm hợp lý để trò chơi vui mà hàng ngũ không lộn xộn. Hai lệnh thú vị là tàu lên dốc đi bằng gót chân và tàu xuống dốc đi bằng mũi chân. Trò giúp trẻ học lắng nghe hiệu lệnh và điều chỉnh tốc độ, hướng đi theo tập thể.
• Hái quả dành cho trẻ từ 1,5 tuổi, chơi liên tục 10-15 phút. Quả bìa được treo trên dây cao, trẻ nhảy bật lên hái quả rồi chạy về bỏ vào giỏ. Trò này dễ lồng ghép dạy trẻ về màu sắc và đếm số lượng. Khiêu vũ với bóng thì hai trẻ ép bóng bằng bụng, cầm tay nhau, nhảy theo nhịp nhạc mà không làm rơi bóng. Dắt bạn đi dạo cho hai bé nắm tay nhau cùng đi theo đường thẳng hoặc vòng tròn, có thể đặt chướng ngại vật nhỏ để tăng độ khó; chơi từ 2 trẻ trở lên, không cần dụng cụ, rèn sự phối hợp và tinh thần đồng đội.
• Chuyền bóng bằng lưng đòi hỏi khéo léo cao hơn: 4 trẻ trở lên chia hai đội, đứng nối đuôi chuyền bóng cho nhau mà không được dùng tay. Cả lớp cười rần rần mỗi khi bóng tuột, nhưng chính lúc đó trẻ học cách phối hợp nhịp nhàng với bạn.

Trò chơi dân gian và trò thi đua ngoài trời: kéo co, nhảy bao bố, vượt chướng ngại

Trò chơi dân gian là hình thức sinh hoạt văn hóa do nhân dân sáng tạo và lưu truyền tự nhiên qua nhiều thế hệ, thường đi kèm đồng dao. Ngày nay các trò này đang mai một vì trẻ dành nhiều thời gian cho trò chơi điện tử, khiến trẻ thụ động và khả năng vận động hạn chế. Đưa kéo co, nhảy lò cò hay nhảy sạp trở lại sân trường là cách vừa giữ nét văn hóa, vừa cho trẻ vận động mạnh.

Nhóm trò thi đua ngoài trời cần chuẩn bị kỹ hơn về dụng cụ và sân bãi, nhưng phần thưởng là những tiếng cười lớn nhất. Dưới đây là các trò đã được nhiều trường tổ chức quen thuộc.

• Kéo co và nhảy bao bố: hai trò mở màn sân chơi
• Kéo co chia hai đội đứng hai bên vạch, cùng kéo một sợi dây thừng mềm có khăn đánh dấu theo hiệu lệnh; đội nào bị kéo vượt vạch là thua. Với trẻ mầm non, chia mỗi đội khoảng 5-7 trẻ, hai đội nên có số người và vóc dáng tương đồng để cân sức. Chỉ yêu cầu trẻ kéo nhẹ vừa sức, giáo viên đứng sát từng trẻ để đỡ phòng khi dây giật đột ngột.
• Nhảy bao bố cho trẻ xỏ chân vào bao bố đã vệ sinh sạch, nhảy từ vạch xuất phát về đích theo đội, rèn cân bằng và sức bật. Trò nhảy sạp cần một số thanh tre đã vệ sinh sạch sẽ: một đội gõ thanh tre theo nhịp, đội kia nhảy sao cho không chạm thanh tre. Trò rèn sự phối hợp nhịp điệu rất tốt, nhưng cần người lớn canh chừng vì thanh tre gần chân trẻ.
• Nhảy lò cò chỉ cần phấn vẽ ô vuông ghi số từ 1 đến 10 trên nền bằng phẳng. Người chơi thảy một vật dáng như đồng xu vào ô, rồi nhảy bằng một chân qua các ô theo thứ tự. Ai đạp trúng vạch hoặc thảy vật vào nhầm ô thì mất lượt chơi. Trò phát triển khả năng giữ thăng bằng, sức mạnh đôi chân và ý thức tuân thủ luật chơi. Nên tổ chức nhóm nhỏ 3-5 trẻ chơi lần lượt để đảm bảo an toàn. Biến thể cho lớp học: vẽ ô trên sàn ghi số hoặc chữ cái, cô chỉ ô nào bé nhảy vào ô đó, nhờ vậy trẻ vừa nhảy vừa làm quen chữ, số.
• Tiếp sức, cướp cờ và rồng rắn lên mây
• Chạy tiếp sức cho trẻ cầm gậy chạy về đích, quay lại trao gậy cho bạn kế tiếp, các đội chạy luân phiên; có thể thêm chướng ngại vật cho lớp lớn. Chuyền cờ tiếp sức tương tự nhưng thay gậy bằng lá cờ, rèn sự phối hợp, tinh thần đồng đội và ý thức trách nhiệm. Cướp cờ phù hợp nhóm 10-20 trẻ chia hai đội đối kháng, mỗi đội 5-6 bạn được đánh số thứ tự. Khi cầm cờ mà bị bạn vỗ vào người là thua; mang cờ về vạch xuất phát mà không bị vỗ là thắng. Điểm hay của luật là khi có nguy cơ bị vỗ, người chơi được phép bỏ cờ xuống đất để tránh thua, nên trò có nhiều tình huống bất ngờ.
• Rồng rắn lên mây cho trẻ xếp hàng làm thân rồng, chơi bắt ông chủ theo đồng dao. Thả đỉa ba ba cho một trẻ làm đỉa, các trẻ khác trong vòng tròn tránh bị chạm. Đánh trống cướp cờ cho trẻ chạy lấy cờ khi nghe tiếng trống, kết hợp tai nghe với chân chạy.
• Vượt chướng ngại vật và các trò thi đua theo nhóm
• Vượt chướng ngại vật là trò tổng hợp nhiều kỹ năng: trẻ chạy, bật qua suối, bò chui qua hầm, nhảy lấy vòng, ném vòng vào cổ chai. Dụng cụ gồm vòng nhựa, cọc mềm, ghế nhựa thấp, dây mềm; sắp xếp khoảng cách hợp lý và tránh mọi đồ có góc cạnh. Chia nhóm tối đa 5 trẻ, chơi liên tục khoảng 15 phút, không hạn chế số lần chơi.
• Bé làm thợ xây và Thi hái dừa cùng chia nhóm tối đa 5 trẻ. Bé làm thợ xây cho trẻ chạy dích dắc qua chướng ngại vật, nhảy tách chân rồi khép chân, mang khối gỗ về xếp mô hình rồi chạy về. Mỗi trẻ chỉ cầm một khối gỗ, xếp một chi tiết, trẻ sau xuất phát khi trẻ trước đến bảng ô. Thi hái dừa cho trẻ bật qua chướng ngại vật, bò chui qua hầm, hái dừa bỏ vào sọt rồi về xếp cuối hàng; chơi liên tục 15 phút. Nhảy qua suối nhỏ vẽ suối rộng 30-40 cm, chuẩn bị bông hoa nhựa: nghe hiệu lệnh nước lũ tràn về, trẻ nhảy qua suối về nhà, ai hái nhiều hoa thắng. Ai nhanh hơn chia nhóm tối đa 5 trẻ, chơi liên tục khoảng 15 phút. Tất cả các trò chơi vận động cho trẻ mầm non dạng thi đua này đều nên có cô đứng ở vạch đích và vạch xuất phát để canh trẻ.

Vừa chơi vừa học: trò vận động kết hợp chữ số và trò vận động tinh tại nhà

Vận động tinh là các cử động khéo léo của bàn tay, ngón tay như gắp, xâu, cắt, giúp trẻ rèn sự khéo léo và phối hợp tay mắt. Nhóm trò này không cần sân rộng, phù hợp góc chơi ở nhà hoặc góc học tập trong lớp, và thường lồng được bài học chữ, số vào chính luật chơi.

Với trẻ mầm non, nhóm trò này đáng giá ở chỗ trẻ học mà không biết mình đang học. Trò gắp bóng bằng thìa dùng bóng nhựa nhỏ và thìa múc canh, trẻ gắp bóng chuyển sang chén khác, tay mắt dần khớp nhau. Trò xếp cốc dùng cốc nhựa nhiều màu, trẻ xếp chồng, phân loại theo màu, vừa rèn ngón tay vừa làm quen với tư duy không gian. Trẻ chạy, gắp, xếp xong là kỹ năng cũng nằm trong tay rồi.

Tổ chức an toàn, tránh sai lầm và giúp trẻ nhút nhát mạnh dạn

Chuẩn bị kỹ trước khi chơi quyết định buổi chơi có suôn sẻ hay không. Trước khi bật nhạc và tập trẻ vào vòng tròn, người lớn cần có sẵn một trình tự quen thuộc: kiểm tra sân, chuẩn bị đồ dùng, khởi động, làm mẫu rồi mới chơi thật. Bởi một trò chơi hay có thể hỏng chỉ vì nền nhà trơn, vì cô quên khởi động hoặc vì đứa trẻ mệt mà vẫn bị kéo vào chơi. Trình tự ấy không tốn quá vài phút, nhưng nó là ranh giới giữa một buổi chơi vui và một buổi phải dừng giữa chừng để lo trẻ ngã chảy máu.

Trình tự ấy cũng giúp cô giữ được tâm thế chủ động. Khi mọi việc đã xếp sẵn, cô chỉ việc quan sát, sửa kịp thời và khen đúng lúc, thay vì vừa điều khiển vừa chạy đi tìm băng cá nhân hay cầm nước cho trẻ.

Quy trình tổ chức an toàn: từ kiểm tra sân chơi, khởi động đến làm mẫu

Việc đầu tiên là đi một vòng quanh chỗ chơi. Sân phải bằng phẳng, sạch sẽ, không có vật sắc nhọn, cành khô hay chướng ngại khiến trẻ dễ vấp ngã; phòng tập thì cần thoáng mát. Nếu chơi ngoài trời, chọn lúc nắng dịu, tránh giờ nắng gắt và trời mưa. Băng cá nhân cùng bình nước nên để sẵn ở góc lớp, mong không bao giờ phải dùng, nhưng có sẵn mới yên tâm. Đồ dùng của trò chơi không cần mua đắt, nhiều thứ tận dụng được từ vật liệu sẵn có, miễn là an toàn, vệ sinh, không cạnh sắc, không chi tiết dễ bung, và số lượng đủ cho cả nhóm.

Chia nhóm nhỏ từ năm đến mười trẻ giúp người lớn bao quát dễ hơn. Với trò chạy nhảy hay vượt chướng ngại, trẻ cần khởi động nhẹ trước: đi vòng tròn kết hợp đi thường, đi kiễng gót, đi nhanh đi chậm, rồi xoay tay chân, vươn vai tại chỗ. Cơ tay và cơ lưng bụng tập hai lần tám nhịp, cơ chân khuỵu gối một lần tám nhịp là vừa đủ cho trẻ mầm non. Chơi xong, dành vài phút đi bộ chậm, hít thở để cơ thể trẻ hạ nhiệt, giảm nguy cơ chuột rút.

Cách giới thiệu trò chơi cũng có trình tự riêng. Cô nêu tên trò, nói cách chơi và luật chơi, yêu cầu kỷ luật, nói rõ thắng thua được đánh giá thế nào và điểm nào cần chú ý để không bị thương. Với trò dân gian, cô chuẩn bị sẵn vật liệu, đồ dùng, địa điểm, thời gian và bài đồng dao trước. Nhờ vậy, khi trẻ vào chơi không phải dừng lại tìm đồ.

Làm mẫu là khâu quyết định trẻ hiểu hay hiểu lầm luật. Cô làm mẫu ba lần: lần đầu không giải thích, lần hai vừa làm vừa giải thích từng động tác với giọng to rõ và khơi gợi trẻ nhắc lại cách làm, lần ba cho trẻ quan sát lại. Để cả lớp vào chơi, cô có thể gọi một hai trẻ bật thử trước, xem kỹ năng của nhóm đang ở đâu. Trong lúc chơi, cô đứng ở vị trí bao quát, theo dõi diễn biến, sửa lỗi kịp thời, chỉnh cách làm cho đúng và nhắc nhở trẻ vi phạm. Chơi gần thang leo hay dụng cụ cao thì cô luôn có mặt cạnh đó để giúp đỡ.

Bốn lỗi khiến buổi chơi mất vui và mất an toàn

Lỗi đầu tiên hay gặp là chọn trò quá khó so với lứa tuổi, khiến trẻ làm không được, chán nản hoặc làm liều rồi ngã. Đổi lại, trò quá dễ cũng khiến trẻ mất hứng nhanh. Người lớn cần cân lại độ khó theo từng nhóm trẻ trong lớp thay vì dùng một luật cho tất cả.

An toàn nơi chơi thường bị bỏ qua vì tưởng trò đơn giản thì không sao. Mèo đuổi chuột tuyệt đối không chơi trên nền trơn trượt; khi chơi bắt vịt, trẻ hay nắm tay vịt con quá mạnh khiến bạn bị đau; chơi lá và gió cần nhắc trẻ không chen lấn, xô đẩy. Trẻ gồng tay quá mạnh khi nắm vòng tròn cũng là chi tiết nhỏ nhưng gây tổn thương thật. Ngoài ra, không cho trẻ chơi gần đường phố, và dạy trẻ biết dừng lại khi thấy mệt thay vì cố chạy cho bằng bạn bằng bè.

Có điều người lớn dễ sa vào nhất là quá tập trung thắng thua. Khi người lớn hô to, đếm điểm gay gắt và chỉ khen đội thắng, trò chơi biến thành cuộc thi. Trẻ yếu sẽ sợ, rồi tìm cách rút lui. Thay vào đó, chỉ khuyến khích và động viên để trẻ tham gia vui vẻ. Ép một trẻ đang mệt hay đang sợ vào chơi cũng vậy: trẻ có thể chơi được một lần, nhưng lần sau sẽ trốn.

Với đồ chơi nhỏ, sự cẩn thận nằm ở chi tiết. Hạt nhỏ dễ nuốt, dễ gây hóc, không dùng cho trẻ hai tuổi trở xuống khi xâu hạt. Đất nặn cần chọn loại ghi rõ độ tuổi và luôn giám sát nếu trẻ hay đưa đồ vào miệng. Hộp thủy tinh hay nắp quá chặt không phù hợp cho trò mở đóng hộp. Thổi bóng quá to hoặc để bóng chạm mắt làm trẻ cay mắt. Trẻ nhỏ chơi bất kỳ đồ gì cũng cần người lớn quan sát trực tiếp, đứng gần, chứ không liếc chung chung từ xa.

Giúp trẻ nhút nhát mạnh dạn và giữ hứng thú chơi lâu dài

Trong mỗi lớp luôn có vài trẻ đứng nép vào tường, nhìn bạn chơi chứ không dám bước vào vòng tròn. Với trẻ như vậy, cách hữu hiệu nhất là cho trẻ làm việc dễ trước. Đặt câu hỏi đơn giản, khen ngay trước lớp khi trẻ chịu tham gia dù chỉ một động tác. Rồi tăng dần độ khó và để trẻ nói, làm nhiều hơn. Khi trẻ vấp lỗi, sửa kịp thời bằng giọng nhẹ thay vì nhắc trước cả lớp. Trò bịt mắt bắt dê vốn phù hợp với trẻ nhút nhát, vì bịt mắt khiến trẻ không phải chịu ánh nhìn của bạn, dần dần trẻ mạnh dạn hơn mà không nhận ra. Trò kết bạn vòng tròn cũng theo hướng đó: cả lớp đứng thành vòng, vừa hát vừa chuyền bóng theo nhịp. Nhạc dừng thì ai cầm bóng giới thiệu tên mình và nói một điều khiến mình tự hào. Trẻ tập nói trước đám đông mà không thấy áp lực.

Ở nhà, bố mẹ tham gia chơi cùng con là cách khích lệ mạnh nhất: khen đúng lúc, làm gương vận động và dành thời gian nhất định mỗi ngày vui chơi cùng trẻ. Nhiều phụ huynh còn phối hợp với giáo viên ôn lại trò ở nhà, ủng hộ nguyên vật liệu cho lớp. Nhờ thế, trẻ thấy trò quen thuộc ở cả hai nơi và tự tin hơn khi chơi cùng bạn.

Giữ hứng thú lâu dài là chuyện khác, khó hơn cả việc khởi động trò mới. Nhiều lớp mầm non vẫn xoay quanh vài trò quen thuộc, lặp lại nhiều mà ít biến đổi, nên trẻ chán là chuyện dễ hiểu. Khắc phục bằng cách nâng yêu cầu trên chính trò cũ. Chẳng hạn, mèo đuổi chuột có thể chia lớp thành năm đội với năm ô vuông cho mèo và chuột chạy qua. Hình thức thưởng phạt cũng do trẻ tự nghĩ ra, từ nhảy lò cò đổi sang hát một bài.

Luân chuyển vai chơi sau mỗi lần chơi, hoặc ngay khi thấy trẻ có dấu hiệu mệt mỏi, nhàm chán. Mỗi buổi, để trẻ tự chọn vai và nhóm; nếu trẻ không chọn được, cô gợi ý giúp. Cô theo dõi khả năng của từng trẻ để phân vai hợp lý, đứa nào cũng có lúc làm mèo, làm chuột, làm người chuyền bóng. Muốn tăng hay giảm lượng vận động, chỉ cần đổi vai trò, thay số lượng trẻ, rút ngắn thời gian, cho nghỉ giải lao hoặc thu hẹp sân chơi. Cuối cùng, đừng ngại lớp ồn ào khi trẻ vận động: tiếng cười và tiếng reo chính là dấu hiệu trò chơi đang làm đúng việc của nó, việc của cô chỉ là bao quát và xử lý linh hoạt khi có tình huống.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.