Trưởng thành hay chưởng thành, từ điển chỉ ghi một cách viết

«Chưởng thành» vẫn xuất hiện lẻ tẻ trên mạng, thường trong một câu bình luận hay một dòng trạng thái viết vội. Đọc vài lần, người ta bắt đầu phân vân, nhất là khi từ này hay dùng để nói về chính mình. Câu hỏi trưởng thành hay chưởng thành vì thế có đáp án gọn: viết bằng tr, «trưởng thành», nghĩa là lớn lên và chín chắn hơn.

Phần dưới đi từ nghĩa của từ, chỗ dễ nhầm khi phát âm, tới những cặp từ cùng nhóm và cách tra nhanh khi đang gõ dở một câu. Riêng chuyện nghĩa thì phải tách làm ba lớp, vì từ này vừa là một khái niệm tâm lý, vừa là một mốc pháp lý, vừa là cách nói thường ngày trong nhà.

Trưởng thành hay chưởng thành: từ nào đúng?

«Trưởng thành» là mục từ có nghĩa trong Từ điển tiếng Việt, còn «chưởng thành» không có mục nào. Đây là căn cứ đủ để chọn cách viết thứ nhất, không cần suy đoán thêm. Trong các dạng viết chệch, «chưởng thành» sai rõ nhất; hai dạng còn lại là «trưỡng thành» (sai dấu ngã) và «trưởng thàng» (sai âm cuối), đều ít gặp trên các trang báo.

Từ này ghép từ hai tiếng đều mang nghĩa rõ. «Trưởng» là lớn, đứng đầu; «thành» là trở nên, thành ra.^{11 Trưởng thành (Wikipedia)} Ghép lại thành ý lớn lên, trở nên chín chắn, đủ sức tự đứng một mình. Kiểu ghép ấy quen thuộc trong tiếng Việt: một tiếng chỉ hướng, một tiếng chỉ việc đã xảy ra.

Họ từ của «trưởng» chạy đều một mạch nghĩa: trưởng phòng, trưởng nhóm, trưởng lão, trưởng giả, trưởng thượng. Tiếng nào cũng xoay quanh chuyện lớn hơn, nhiều tuổi hơn hoặc đứng đầu một nhóm người. Đem «chưởng» đặt vào vị trí ấy thì cụm từ mất chỗ dựa, vì không tiếng «chưởng» nào mang nghĩa lớn lên khi đứng cạnh «thành».

Cũng nên nói rõ mức độ. Đây không phải lỗi phổ biến đến mức ai cũng mắc; dạng «chưởng thành» chỉ có số lần ghi nhận rải rác, phần lớn trong câu viết vội. Một số dạng sai khác còn chưa qua phép thử nào về ngữ cảnh. Vì thế không nên nói người Việt viết sai từ này liên tục, cũng không nên lấy một dòng bình luận làm thước đo cho cả một từ.

Khi đang gõ mà phân vân, cách nhanh nhất là tra. Ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới nhận một từ rồi trả về cách viết đúng, tiện cho lúc soạn đơn xin việc hay nhắn tin cho khách. Quy tắc phân biệt ch và tr nằm trong bài quy tắc phân biệt ch và tr.

Nghĩa của trưởng thành

Hỏi trưởng thành nghĩa là gì, câu trả lời phải tách làm ba lớp: nghĩa trong tâm lý học, nghĩa pháp lý và cách nói đời thường. Ba lớp ấy không mâu thuẫn, nhưng mỗi lớp đo một thứ khác nhau.

Trong tâm lý học, trưởng thành được hiểu là mức độ hoạt động tâm lý mà một người đạt được, và sau mốc ấy mức độ này không còn tăng nhiều theo tuổi tác nữa.^{11 Trưởng thành (Wikipedia)} Có người ngoài ba mươi vẫn đang lớn dần, có người mới hai mươi đã đứng yên ở một mức khá vững. Dấu hiệu dễ thấy nhất là sự chuyển dịch khỏi chỗ phụ thuộc vào người giám hộ và sự giám sát của người lớn trong việc ra quyết định.¹ Tự chọn nghề, tự trả một khoản nợ nhỏ, tự nhận phần sai của mình trong một việc gia đình: những việc ấy đánh dấu bước chuyển rõ hơn một ngày sinh nhật.

Còn tuổi trưởng thành là ngưỡng tuổi để pháp luật công nhận một người đã đủ trưởng thành; hầu hết các nước quy định mốc này là 18 tuổi.^{22 Tuổi trưởng thành (Wikipedia)} Mốc ấy gắn với giấy tờ, quyền và nghĩa vụ, không đo được mức chín chắn bên trong. Một người vừa tròn 18 tuổi có thể ký hợp đồng lao động, nhưng chuyện kiềm chế cơn nóng giận trong cuộc họp thì vẫn phải học tiếp nhiều năm.

Cách nói đời thường rộng hơn hai nghĩa trên. Theo chuyên viên trị liệu Katrina Rozga, nỗi buồn là phần cần thiết để con trẻ trưởng thành khỏe mạnh. Nghiên cứu của Học viện Nhi khoa Mỹ cũng phân biệt trầm cảm với buồn bã: buồn bã là phản ứng bình thường và góp phần giúp một người lớn lên. Tác giả Nguyễn Phương Dung kể lại quãng tám năm sống ở Nhật, phải nỗ lực gấp ba đến năm lần người bản xứ, và gọi đó là trải nghiệm để mình trưởng thành. Ở nghĩa này, từ vừa là động từ (đang lớn dần), vừa là tính từ (một người trưởng thành), vừa đứng trong cụm danh từ (tuổi trưởng thành).

Chuyện học đường cho một ví dụ khác. Lễ tốt nghiệp khóa 2 của VinUni vinh danh thế hệ trưởng thành từ đại dịch COVID-19; 55% sinh viên khóa ấy có việc làm trước khi tốt nghiệp. Trong số đó, sinh viên Nguyễn Thu Hà Anh nhận thư mời vào chương trình MBA 2+2 của Harvard. Mấy năm học gián đoạn vì dịch là quãng thời gian nhiều người trẻ phải tự xoay cách học, và cái thu được sau đó còn nhiều hơn tấm bằng.

Trong gia đình, câu hỏi trưởng thành là gì thường được trả lời bằng một câu chuyện cụ thể hơn là một định nghĩa. Chương trình «Mùa xuân cho em» đến với 200 trẻ mồ côi có ba câu chuyện đáng nhớ. Bé Nguyễn Thanh Minh Châu mồ côi mẹ, sống với cha là thợ hồ, tự giác học tập và phụ giúp việc nhà. Bà Dương Thị Cúc nuôi cháu ruột Dương Tấn Phát mồ côi cha mẹ đến ngày trưởng thành. Ông Trần Viết Khải nuôi hai cháu nội mồ côi cha bằng lương hưu hơn 7 triệu đồng mỗi tháng. Ba hoàn cảnh, ba kiểu lớn lên, cùng một chữ.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Cặp chưởng thành hay trưởng thành nằm trong nhóm lỗi chính tả phổ biến nhất của tiếng Việt, cùng với s và x, r với d và gi, n với ng, l với n. Chúng khác nhau ở chỗ đặt lưỡi, nhưng khi nói nhanh thì tai gần như không phân biệt được.

Cách phát âm từng vùng làm việc ấy khó thêm. Người Hà Nội không phân biệt tr và ch, s và x khi nói, nên lúc viết dễ nhầm lẫn. Một người cả đời đọc «trưởng» thành «chưởng» trong câu nói thường ngày sẽ thấy mặt chữ «chưởng thành» chẳng có gì lạ, dù nó không nằm trong từ điển nào.

Thói quen trên mạng góp một phần nhỏ. Một dòng viết sai được sao chép nhanh hơn một lần tra từ điển, và người đọc lướt qua nhiều lần thì dễ nhớ mặt chữ sai hơn mặt chữ đúng. Cách sửa vẫn là đọc chậm một nhịp ở đúng từ ấy, nhất là khi câu sắp gửi đi cho người khác đọc.

Đọc thêm: Ra dáng hay da dáng, từ nào mới đúng chính tả

Những cặp tr và ch hay viết lẫn

Ba cặp từ cùng kiểu nhầm đã có kết luận rõ, đem đặt cạnh nhau thì dễ nhớ hơn một mình từ đang xét. «Khai trương» là từ đúng, «khai chương» sai. «Chán chường» là từ láy có nghĩa và đúng chính tả, «chán trường» là cách đọc chệch. «Chướng bụng» được từ điển ghi nhận, còn «trướng bụng» là từ sai chính tả.

Điểm chung của ba cặp này cũng là điểm chung của cặp đang xét: từ đúng là từ có nghĩa, được từ điển ghi nhận; từ sai là âm đọc chệch đi rồi được chép nguyên vào bài viết. Cách nhớ không cần thuộc lòng từng cặp, chỉ cần nhớ từ nào có nghĩa.

Câu hỏi trưởng thành hay chưởng thành đúng chính tả có cùng cách trả lời với ba cặp kia. Với những cặp tương tự, cách kiểm tra cũng giống nhau: đặt từ vào một câu cụ thể rồi đọc lên. Nếu câu mất nghĩa hoặc phải cố hiểu mới ra, khả năng cao là đã viết sai. Chuyên mục Chính tả có thêm nhiều cặp cùng kiểu để đối chiếu.

Câu đúng, câu sai

Đặt từ vào câu là cách thử nhanh nhất, vì câu nào cũng phải có nghĩa thì người đọc mới hiểu. Tám cặp dưới đây lấy từ những tình huống quen thuộc: chuyện gia đình, chuyện đi làm, mùa Tết, chuyện học hành. Cùng một câu, viết «trưởng» thì đọc xuôi; đổi sang «chưởng» là mất nghĩa ngay.

Trong một bài phỏng vấn, Thanh Mai kể rằng trải nghiệm thực tế giúp mình trưởng thành, với câu cô tự nhủ «Cứ làm đi, biết đâu được thì sao». Mai là sinh viên Báo Truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, từng đoạt Á quân 2 cuộc thi MC và từng nhận Huy hiệu Hồ Chí Minh tại Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ ấy nằm đúng chỗ trong câu nói của một người thật, không cần thêm gì để chứng minh.

• Đúng: “Sau một năm đi làm xa, cậu ấy trưởng thành hơn nhiều.”, Sai: “Sau một năm đi làm xa, cậu ấy chưởng thành hơn nhiều.”
• Đúng: “Tuổi trưởng thành theo pháp luật là 18.”, Sai: “Tuổi chưởng thành theo pháp luật là 18.”
• Đúng: “Nỗi buồn cũng góp phần làm con trẻ trưởng thành.”, Sai: “Nỗi buồn cũng góp phần làm con trẻ chưởng thành.”
• Đúng: “Con cái khi trưởng thành thường dọn ra ở riêng.”, Sai: “Con cái khi chưởng thành thường dọn ra ở riêng.”
• Đúng: “Anh ấy được đánh giá là người trưởng thành trong công việc.”, Sai: “Anh ấy được đánh giá là người chưởng thành trong công việc.”
• Đúng: “Trưởng thành là một quá trình, không phải một dấu mốc.”, Sai: “Chưởng thành là một quá trình, không phải một dấu mốc.”
• Đúng: “Mùa Tết, người trưởng thành trong nhà lo liệu mâm cơm cúng.”, Sai: “Mùa Tết, người chưởng thành trong nhà lo liệu mâm cơm cúng.”
• Đúng: “Cô giáo dặn cả lớp viết đúng từ trưởng thành.”, Sai: “Cô giáo dặn cả lớp viết đúng từ chưởng thành.”

Đọc thêm: Chia sẻ, chia sẽ hay chia xẻ? Từ đúng chính tả, nghĩa và cách dùng

Mẹo nhớ và cách tra nhanh

Muốn nhớ lâu thì bám vào nghĩa: trưởng là lớn, nên từ này chỉ đi với những tiếng cùng chỉ sự lớn hơn hay đứng đầu. Nhớ cụm «trưởng thành, trưởng phòng, trưởng lão» thì tay sẽ tự gõ tr ở mọi chỗ cùng họ.

Hỏi ngược cũng ra: «chưởng» một mình nghĩa là gì? Không có câu trả lời nào hợp với ý lớn lên, nên cụm ấy không đứng được. Khi câu trả lời không có, chữ cần viết là tr.

Với dạng «trưởng thàng», lỗi nằm ở âm cuối chứ không phải âm đầu. «Thành» viết bằng -nh, còn «thàng» là âm đọc chệch của người phát âm không phân biệt -n và -nh. Đọc to câu có chữ ấy một lần, tai sẽ tự nghe ra chỗ sai.

Khi đang gõ dở, tra ngay ở ô Kiểm tra chính tả.

Giấy tờ ghi một ngày, còn phần lớn lên thì tính bằng những lần tự quyết định và tự chịu phần sai của mình.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Câu hỏi thường gặp

Trưởng hay chưởng? Chỉ «trưởng» mới đúng khi nói về sự lớn lên. «Chưởng» không mang nghĩa ấy, nên đứng riêng hay đứng cạnh «thành» đều không thành từ.

Thành hay thàng? Viết «thành» với -nh. «Thàng» là âm đọc chệch, không có nghĩa trong tiếng Việt khi ghép với «trưởng». Cặp này khác cặp ch và tr: lỗi nằm ở âm cuối.

Trưởng thành hay chưởng thành? Cách nào đúng? Cách thứ nhất đúng. Từ này có mục từ trong Từ điển tiếng Việt, còn «chưởng thành» không có mục nào.

Viết «chưởng thành» có bị coi là sai chính tả không? Có. Đây là lỗi nhầm phụ âm đầu ch và tr, cùng nhóm với s và x, r với d và gi. Người đọc vẫn hiểu ý, nhưng bài viết mất điểm ở đúng chỗ dễ sửa nhất.

«trưởng thành» dùng trong hoàn cảnh nào? Ba cảnh thường gặp: nói về quá trình lớn lên của một người, nói về mốc pháp lý 18 tuổi, và nói về mức chín chắn trong công việc. Cả ba đều dùng được ở dạng động từ, tính từ và danh từ.

Có cách nào để không nhầm «trưởng thành» với «chưởng thành» nữa không? Nhớ nghĩa của «trưởng» là lớn, rồi tra khi phân vân. Hai thao tác ấy đủ cho hầu hết trường hợp, kể cả lúc viết vội trên điện thoại.