Chia sẻ hay chia xẻ? Từ đúng chính tả, nghĩa và cách dùng

Câu hỏi “chia sẻ hay chia xẻ” xuất hiện khắp nơi, từ tin nhắn công việc đến bài đăng mạng xã hội, và câu trả lời đã có sẵn: “chia sẻ” là cách viết chuẩn trong hầu hết trường hợp. “Chia xẻ” chỉ hợp khi nói về việc chia tách vật lý, còn “chia sẽ” là sai chính tả.

Vì sao lại có chuyện một cặp từ đơn giản gây tranh luận đến ba phía? Bài này gom bằng chứng từ từ điển, thành ngữ và cách báo chí đang viết, để bạn chọn được cách viết đúng cho từng câu.

Chia sẻ hay chia xẻ: từ nào đúng?

Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (GS Hoàng Phê, 1988), cuốn sách thu thập 36.000 từ và được tái bản 10 lần từ 1998-2005, “chia sẻ” là dạng chuẩn. “Chia xẻ” chỉ còn xuất hiện trong một số từ điển song ngữ và trong ngữ cảnh hẹp. Vì vậy khi người đọc gõ tìm “chia sẻ hay chia xẻ”, phần lớn kết quả chỉ ra “chia sẻ” là đúng chính tả.

“Chia” có nghĩa là tách ra, phân chia; “sẻ” là san sẻ, sẻ bớt một phần cho người khác. Ghép lại, “chia sẻ” mang nghĩa hành động tích cực: giúp đỡ, cùng hưởng, cùng chịu, đồng cảm. Ví dụ: “chia sẻ miếng cơm manh áo với người khó khăn”, “chia sẻ video hướng dẫn”.

“Chia xẻ” gồm “chia” ghép với “xẻ”. “Xẻ” chỉ việc cắt, tách vật thể cứng thành nhiều mảnh, như xẻ gỗ, xẻ viên gạch. Do đó “chia xẻ” dùng khi nói tới việc chia tách vật lý: “chia xẻ lực lượng”, “lãnh thổ bị chia năm xẻ bảy”.

Tranh luận ba phía và quy tắc dùng

PGS.TS. Lê Đức Luận (Đại học Đà Nẵng), qua bài viết của Hoàng Tuấn Công đăng ngày 10/12/2021, cho rằng chỉ có “chia xẻ” đúng, vì “chia mà không xẻ ra thì không chia được”. Ông còn cho rằng “sẻ” là chữ vô nghĩa, và việc miền Bắc dùng “sẻ” thay cho “xẻ” là một lỗi được “mặc nhiên thừa nhận”.

Luận điểm này bị phản bác bởi nhiều nguồn. Thành ngữ “nhường cơm sẻ áo” cho thấy “sẻ” đã mang nghĩa “san sẻ” từ lâu; còn “xẻ áo” chỉ có nghĩa cắt, xé áo ra nhiều mảnh, không liên quan tới việc cho đi. Bằng chứng này đủ để khẳng định “sẻ” không phải là chữ vô nghĩa.

Từ điển Việt-Trung giải thích “sẻ áo nhường cơm” tương đương với một thành ngữ Hán: cởi áo cho người khác mặc, đưa thức ăn cho người khác ăn. Cách giải thích ấy xác nhận “sẻ áo” mang nghĩa cho đi, không phải cắt xé.

Một nhóm nguồn cho cả hai từ đều đúng, chỉ “chia sẽ” là sai. Theo nhóm này, “chia sẻ” thiên về thứ vô hình như cảm xúc, thông tin; còn “chia xẻ” thiên về thứ hữu hình như tài sản, lực lượng. Ví dụ: “chia sẻ niềm vui” đúng, “chia xẻ lực lượng” đúng.

Ngược lại, một số trang lại khẳng định “chia xẻ” không có trong Từ điển tiếng Việt và “chia sẻ” là từ duy nhất đúng. Họ đưa ví dụ “chia sẻ giúp đạt 100k người xem khi livestream” để minh hoạ.

Xem xét các bằng chứng, vị trí vững nhất là: “chia sẻ” là dạng chuẩn trong hầu hết trường hợp; “chia xẻ” chỉ dùng khi mô tả việc chia tách thực tế, thường mang sắc thái tiêu cực. Quy tắc ngắn gọn: viết “chia sẻ” khi ý bạn là cùng hưởng, cùng chịu; viết “chia xẻ” khi ý bạn là cắt, tách, làm mất tính nguyên vẹn của một chỉnh thể.

Cùng nhóm âm “s” và “x”, cần nhớ thêm cặp “sum suê” đúng, “xum xuê” sai. Nhận ra hai âm này giúp bạn tự tin hơn với các cụm như “chia 5 xẻ 7” (đúng) và “chia 5 sẻ 7” (sai). Bạn có thể xem thêm quy tắc phân biệt s và x trên mục chính tả của trang.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Ví dụ, mẹo nhớ và câu hỏi thường gặp

Tám cặp câu đúng-sai dưới đây lấy từ đời thường: (1) “Anh chia sẻ wifi cho cả phòng” đúng; “Anh chia xẻ wifi cho cả phòng” sai. (2) “Cô giáo khuyến khích học sinh chia sẻ ý kiến” đúng; “chia xẻ ý kiến” sai. (3) “Nhóm chia sẻ video lên nhóm chung” đúng; “chia xẻ video” sai. (4) “Bạn chia sẻ vị trí trên Zalo” đúng; “chia xẻ vị trí” sai. (5) “Công ty chia sẻ lợi nhuận cho nhân viên” đúng; “công ty chia xẻ lợi nhuận” sai vì không có phần nào bị cắt lẻ ra. (6) “Cộng đồng chia sẻ thực phẩm với người khó khăn” đúng; “chia xẻ thực phẩm” sai. (7) “Hai tỉnh chia sẻ nguồn lực y tế” đúng; “chia xẻ nguồn lực y tế” chỉ dùng khi nguồn lực bị tách rời, thường mang nghĩa tiêu cực. (8) “Chia xẻ chiếc bánh thành nhiều phần nhỏ để chia sẻ cho những người mới đến”: vế đầu là cắt bánh, vế sau là san sẻ, hai từ cùng xuất hiện trong một câu nhưng nghĩa khác nhau.

Ba mẹo nhớ sau giúp bạn không nhầm nữa khi gõ nhanh trên điện thoại. Một, “sẻ” trong “chia sẻ” là “san sẻ, san sớt”; không ai viết “xan xẻ”, nên cũng không viết “chia xẻ”. Hai, “xẻ” luôn đi với vật cứng, hình dung được đường cắt: xẻ gỗ, xẻ viên gạch. Ba, chữ S đầu của “share” trong tiếng Anh cũng nhắc bạn rằng “chia sẻ” bắt đầu bằng S.

Hai cặp dễ nhầm khác cùng nhóm: “Sẻ hay sẽ”: “sẻ” là cho đi, “sẽ” là chỉ thời gian; viết “chia sẽ” sai, viết “chia sẻ” đúng. “Sẻ hay xẻ”: “sẻ” là cho đi một phần, “xẻ” là cắt rời; “chia sẻ thông tin” đúng, “chia xẻ thông tin” sai.

Câu hỏi thường gặp: • Chia sẻ hay chia xẻ, từ nào đúng chính tả? “Chia sẻ” là dạng chuẩn; “chia xẻ” chỉ dùng trong ngữ cảnh chia tách vật lý. • Chia sẻ nghĩa là gì? Là hành động chia ra, sẻ bớt một phần để cùng hưởng hoặc cùng chịu, thường mang nghĩa tích cực. • Viết “chia xẻ” có bị coi là sai không? Nhiều nguồn vẫn ghi nhận “chia xẻ” nhưng không dùng cho nghĩa san sẻ; trong báo chí và sách hiện nay “chia sẻ” là từ đúng. • Khi nói về wifi, xe, tài khoản thì viết nào? “Chia sẻ wifi”, “chia sẻ xe”, “chia sẻ tài khoản”. • Làm sao để hết nhầm? Áp dụng ba mẹo trên, đọc lại câu có “s” hoặc “x” trước khi đăng. • Kiểm tra nhanh ở đâu? Dán đoạn vừa viết vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để biết chỗ cần sửa.