Chính tả
Bánh chưng hay bánh trưng và tấm băng rôn in sai ở Đền Hùng
Ngày 14-09-2022, từ khóa “bánh chưng” cho 3.260.000 kết quả Google, còn “bánh trưng” 377.000. Năm 2010, băng rôn ở Lễ hội Đền Hùng vẫn in sai “bánh trưng, bánh giày”, nên câu hỏi bánh chưng hay bánh trưng đúng chính tả vẫn được hỏi lại mỗi dịp Tết.
Bánh chưng hay bánh trưng? Cách viết đúng là bánh chưng, với chữ “ch”. Ngày 14-09-2022, từ khóa “bánh chưng” cho 3.260.000 kết quả Google, còn “bánh trưng” chỉ 377.000.
Con số 377.000 ấy cho thấy vẫn không ít người viết nhầm, dù phần đông đã viết đúng. Lỗi chỉ nằm ở một chữ cái đầu, nhưng đủ để tấm biển, tờ thực đơn hay tin nhắn đặt món trông khác hẳn.
Trang này viết “bánh chưng”. Phần dưới giải nghĩa từ, chỉ ra vì sao người viết hay nhầm ch với tr, kèm mẹo nhớ và tám cặp câu đúng sai để bạn đối chiếu ngay trên điện thoại.
Bánh chưng nghĩa là gì
Muốn hiểu bánh chưng nghĩa là gì, hãy tách làm hai tiếng. “Bánh” là món ăn làm từ gạo, bột; “chưng” là từ Hán Việt, gốc nghĩa hơi nóng hoặc hơi nước bốc lên, về sau chỉ việc đun, hấp cho chín. Ghép lại, bánh chưng là món bánh gói lá, nhân đậu xanh và thịt lợn, nấu chín trong nồi lớn.1
Truyền thuyết kể bánh chưng gắn với Lang Liêu, con trai thứ 18 của Hùng Vương thứ 6, mẹ mất sớm. Vua cha ra điều kiện truyền ngôi: ai dâng thức ăn ngon và có ý nghĩa nhất sẽ nối ngôi. Lang Liêu nằm mộng thấy thần nhân chỉ dạy cách làm bánh, bèn lấy gạo nếp gói hình vuông tượng trưng cho đất, giã xôi làm bánh tròn tượng trưng cho trời.1 Lá xanh bọc ngoài, nhân nằm trong ruột, tượng cha mẹ sinh thành đùm bọc con cái.
Truyện này nằm trong Lĩnh Nam chích quái, mục “Truyện bánh chưng” (Chưng bính truyện).1 Tập truyện do Trần Thế Pháp sưu tập vào thế kỷ XIV. Kết truyện, Lang Liêu được truyền ngôi, hai mươi mốt anh em khác chia nhau giữ các phiên trấn.1
Bánh chưng hình vuông tượng đất, bánh giầy hình tròn hơi dẹp tượng trời.1 Bánh được dâng cúng tổ tiên ngày Tết, thể hiện lòng biết ơn trời đất đã cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Trong ẩm thực truyền thống Việt Nam, đây là loại bánh duy nhất còn được sử sách nhắc lại, giữ vị trí riêng trong tâm thức cộng đồng.1
Nguyên liệu gồm gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong.1 Bánh thường được làm vào Mùng 1 Tết Nguyên đán và ngày giỗ Tổ Hùng Vương, mùng 10 tháng 3 âm lịch.1
Giáo sư Trần Quốc Vượng cho rằng bánh chưng nguyên thủy hình tròn dài, giống bánh tày ở Xứ Đoài, Kinh Bắc, Hưng Hóa và bánh tét miền Nam.1 Ở vùng trung du và miền núi phía Bắc, dạng tròn dài ấy còn gọi là “bánh chưng dài” hay “bánh tày”.1 Nhà ngôn ngữ học Trần Chút lại cho rằng “bánh giầy” là biến âm từ tiếng Việt cổ “bánh chì”. Mấy chuyện ấy không đổi cách viết tên bánh: vẫn là bánh chưng.
Vì sao bánh chưng hay bị viết nhầm
Người Việt, nhất là người miền Bắc, phát âm ch và tr khá giống nhau, khó phân biệt, nên khi viết dễ nhầm. Giọng Nam lại hay đọc lẫn n với nh, nên nhóm phụ âm đầu là chỗ vấp chung của cả nước, mỗi vùng một kiểu. Lỗi phụ âm đầu cũng là lỗi chính tả phổ biến nhất trong tiếng Việt, và nhiều người khắc phục bằng mẹo chính tả thay vì lật từ điển.
Học sinh ở Xín Cái, Hà Giang kể sự tích và nói “bánh trưng” thay vì “bánh chưng”. Các em nói theo thói quen nghe được ở nhà, không ai sửa, lâu dần thành quen tay khi viết.
Trên mạng, một bài viết sai được sao lại nhiều lần, người đọc thấy quen mắt rồi tưởng đúng. Phần lớn người viết nhầm vì nghe mà viết, chưa ai chỉ, nên không nên chê trách ai một câu viết sai. Ai từng hỏi bánh chưng hay bánh trưng từ nào đúng cũng chỉ đang cẩn thận trước khi bấm gửi, chẳng có gì phải ngại.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Chữ chưng gốc Hán Việt
Chữ “chưng” là chữ hội ý mô tả nồi nấu: phía dưới là lửa, tiếp đến đáy nồi, bên trên là nước và nắp đậy. Nghĩa gốc là hơi nóng hoặc hơi nước bốc lên, sau chỉ việc đun, hấp thực phẩm cho chín bằng nước hoặc hơi nước.
Ở Trung Quốc có món “chưng bính”, bánh hấp từ bột gạo, cho thấy “chưng” gắn với cách hấp. Nhìn chữ, nhìn món, đều thấy một cái nồi bốc hơi nóng.
Có điểm các nguồn chưa thống nhất: bánh chưng thực tế được luộc trong nồi lớn, không hấp, nên cách giải thích “chưng là hấp” không khớp hoàn toàn với cách nấu. Cứ ghi nhận như một chỗ còn bàn, chưa cần chốt.
Đọc thêm: Ra dáng hay da dáng, từ nào mới đúng chính tả
Mẹo nhớ và cặp cùng nhóm
Mẹo dễ nhất: tên các món ăn phần lớn viết với ch, nên bánh chưng viết ch, không viết tr. Danh từ chỉ đồ vật thường dùng trong nhà cũng viết ch; tiếng Hán Việt mang thanh nặng và thanh huyền viết tr. Muốn luyện kỹ hơn, bạn xem tiếp quy tắc phân biệt ch và tr.
Cặp đúng là bánh chưng và bánh giầy; các biến thể bánh trưng, bánh giày, bánh dày, bánh dầy đều sai chính tả. GS.TS Nguyễn Đức Dân và Nguyễn Đức Tồn khẳng định chỉ có bánh chưng và bánh giầy là cách viết đúng, không có biến thể thay thế.
Hỏi “trưng hay chưng?” thì phải xem nghĩa: “trưng” là bày ra, như trưng bày; “chưng” là đun, hấp. Một chữ nói việc bày biện, một chữ nói việc nấu nướng, chẳng lẫn vào nhau được.
Không có quy tắc tuyệt đối phân biệt ch và tr, phải đọc nhiều và luyện viết nhiều. Cách chắc ăn là viết xong thì đọc lại thành tiếng, hoặc nhờ người khác đọc giúp những chữ có phụ âm đầu dễ lẫn. Muốn xem thêm cách xử lý các cặp tương tự, bạn đọc Chuyên mục Chính tả.
- Tập trung viết đúng, tập chung viết sai.
- Từ đúng là trau chuốt, viết với tr; dạng viết với ch là sai.
Ví dụ đúng và sai ngoài đời
Năm 2010, tại Lễ hội Đền Hùng, băng rôn in sai “bánh trưng, bánh giày” thay vì “Hội thi gói, nấu bánh chưng, giã bánh giầy”. Một lỗi nhỏ nằm giữa lễ hội lớn, ai đi qua cũng đọc.
Sai chính tả còn là chuyện mặt mũi chung. Tấm biển ấy được chụp lại, lan trên mạng, thành ví dụ cho người viết sau. Tám cặp câu dưới đây để bạn đối chiếu nhanh, câu trước là cách viết đúng, câu sau là cách viết sai.
- Đúng: “Mẹ gói mấy chục chiếc bánh chưng để cúng ông bà.”, Sai: “Mẹ gói mấy chục chiếc bánh trưng để cúng ông bà.”
- Đúng: “Cả nhà quây quần bên nồi bánh chưng đêm ba mươi.”, Sai: “Cả nhà quây quần bên nồi bánh trưng đêm ba mươi.”
- Đúng: “Em mang bánh chưng đến lớp để kể chuyện Lang Liêu.”, Sai: “Em mang bánh trưng đến lớp để kể chuyện Lang Liêu.”
- Đúng: “Sếp đặt hai chục bánh chưng tặng khách quen dịp Tết.”, Sai: “Sếp đặt hai chục bánh trưng tặng khách quen dịp Tết.”
- Đúng: “Chị bán hàng ghi vào sổ: bánh chưng, dưa hành, giò lụa.”, Sai: “Chị bán hàng ghi vào sổ: bánh trưng, dưa hành, giò lụa.”
- Đúng: “Tờ lịch ghi ngày 27 tháng Chạp là ngày gói bánh chưng.”, Sai: “Tờ lịch ghi ngày 27 tháng Chạp là ngày gói bánh trưng.”
- Đúng: “Bài văn tả mâm cỗ Tết có nhắc đến bánh chưng xanh.”, Sai: “Bài văn tả mâm cỗ Tết có nhắc đến bánh trưng xanh.”
- Đúng: “Nhóm lớp đặt bánh chưng cho buổi liên hoan cuối năm.”, Sai: “Nhóm lớp đặt bánh trưng cho buổi liên hoan cuối năm.”
Đọc thêm: Bắt chước hay bắt trước mới đúng chính tả tiếng Việt
Viết đúng khi gói bánh Tết
Phong tục gói bánh chưng vào ngày 27-28 âm lịch. Tập quán gói bánh và ngồi canh nồi bánh trên bếp lửa đã thành nét văn hóa sống trong các gia đình mỗi dịp xuân về.1
Khâu chuẩn bị cũng có nghề. Lạt buộc thường dùng lạt giang làm từ ống cây giang, có thể ngâm nước muối hoặc hấp cho mềm trước khi gói.1 Gạo nếp thường chọn vụ mùa vì hạt to, tròn, dẻo đều và thơm hơn; nhiều người chọn nếp cái hoa vàng hoặc nếp nương.1 Đậu xanh tốt nhất là loại trồng ở vùng đồi trung du.1
Tùy vùng miền và điều kiện, lá gói và hình dạng bánh có thể khác nhau.1 Có nơi gói vuông bằng lá dong, có nơi gói dài như bánh tày; nhưng tên bánh trong thực đơn, trong thiệp, trong tin nhắn hỏi nhau mua mấy chiếc thì vẫn viết “bánh chưng”.
Khi chuẩn bị mâm Tết, có thể dùng Bếp Tết để tính món theo số người ăn, đổi món, gộp nguyên liệu đi chợ và chia việc bếp. Bánh chín thì vớt ra ép cho ráo, cắt chéo bằng chính lạt gói bánh, ăn kèm dưa hành, nước mắm hoặc xì dầu; sau Tết có thể rán vàng.
Bánh chưng còn được làm ngày giỗ Tổ Hùng Vương, mùng 10 tháng 3 âm lịch.1 Từ trong sách đến ngoài chợ, từ mâm cúng đến câu hỏi bánh chưng hay bánh trưng mà người viết tự đặt ra trước khi bấm nút đăng, tên bánh vẫn viết đúng một chữ “chưng”. Còn phân vân chữ nào, bạn dán câu văn vào ô Kiểm tra chính tả là có lời giải ngay.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.