Bươn chải hay bươn trải, từ điển Viện Ngôn ngữ học chỉ ghi một từ

Bươn chải hay bươn trải, từ nào đúng chính tả? Câu trả lời ngắn: “bươn chải” là cách viết đúng, “bươn trải” là cách viết sai thường gặp. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (NXB Từ điển Bách khoa, 2010) định nghĩa “bươn chải” là “vật lộn một cách khó nhọc, vất vả (thường là để kiếm sống)”.

Các nguồn giải đáp chính tả cũng ghi nhận “bươn chải” là từ đúng, có mặt trong từ điển tiếng Việt. Riêng một nguồn dẫn Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (NXB Đà Nẵng) lại cho rằng chỉ có “bươn trải”, không có “bươn chải”. Chỗ vênh này sẽ nói kỹ ở mục sau.

Người đang cần viết gấp một câu, một dòng trạng thái hay một bài đăng thì cứ dùng “bươn chải”. Theo cách ghi của trang này, đây là cặp viết nhầm chữ cái, nằm trong nhóm lỗi lẫn ch và tr, nên cách sửa cũng giống các cặp cùng nhóm.

Đã từng gõ “bươn trải” trong tin nhắn hay bài đăng thì đừng quá bận tâm: đây là lỗi rất phổ biến, sửa lại một chữ là xong. Câu hỏi thú vị hơn là vì sao một từ đơn giản như vậy lại dễ viết lệch đến thế.

Bươn chải hay bươn trải: nghĩa và so sánh hai từ

Hỏi bươn chải là gì, câu trả lời ngắn là: động từ chỉ việc xoay xở, vật lộn với khó khăn để sống và lo cho cuộc sống, thường gắn với cảnh kiếm sống vất vả. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học ghi nghĩa “vật lộn một cách khó nhọc, vất vả (thường là để kiếm sống)”.

Tách ra từng tiếng, “bươn” ít đứng một mình trong tiếng Việt hiện đại, nhưng khi ghép với “chải” thì thành một từ có nghĩa rõ. Còn “chải” trong tiếng Việt thường dùng cho việc chải tóc, chải chuốt, chải lông; “trải” nghĩa là đi qua, nếm trải, kinh qua.

Đặt hai cách viết cạnh nhau thì thấy khác hẳn về nghĩa. “Bươn chải” là một từ có trong từ điển, chỉ cảnh vật lộn khó nhọc để kiếm sống. “Bươn trải” không phải một từ riêng: “bươn” đứng một mình không rõ nghĩa, còn “trải” là đi qua, nếm trải. Người viết “bươn trải” thường muốn nói cảnh vất vả, nhưng từ họ dùng lại không mang nghĩa ấy trong từ điển.

Bảng dưới đây đặt hai cách viết vào cùng một khung để nhìn cho nhanh.

Sắc thái của “bươn chải” là vất vả, lam lũ, thường dùng cho người lao động, người buôn bán nhỏ, người đi làm xa nhà. Nó không dùng để nói về một chuyến du lịch hay một trải nghiệm thú vị. Vì thế câu “đi du lịch để bươn chải” nghe sai hẳn, còn “bươn chải kiếm sống” thì tự nhiên.

Trong câu, “bươn chải” thường đứng trước động từ chỉ việc kiếm sống: bươn chải kiếm sống, bươn chải mưu sinh, bươn chải nuôi con. Nó cũng có thể đứng một mình: “cuộc sống bươn chải”, “những năm tháng bươn chải”. Từ này gắn với hoàn cảnh khó khăn hơn là với một hành động cụ thể.

Có thể phân biệt nhanh bằng cách hỏi: câu này nói về việc kiếm sống vất vả hay nói về việc đi qua, nếm trải? Nếu là kiếm sống, chọn “bươn chải”. Nếu là đi qua, dùng “trải” trong “trải nghiệm”, “trải qua”. Hai từ khác nghĩa, nên không thay thế cho nhau được.

Vì sao hay viết nhầm

Lý do đầu tiên nằm ở cách phát âm. Nhiều người nói giọng Bắc đọc lẫn ch và tr, nên khi viết dễ nhầm theo thói quen nghe. Giọng Trung hay lẫn hỏi và ngã; giọng Nam lẫn -n và -ng, hỏi và ngã. Mỗi vùng lệch những chữ khác nhau, nhưng cùng một kiểu: viết theo tai nghe hơn là theo mặt chữ.

Lý do thứ hai là thói quen nhìn trên mạng. Trên Facebook, TikTok, hai cách viết cùng xuất hiện dày đặc, nhiều đến mức người đọc khó phân biệt đâu là cách chuẩn. Người ta còn cho rằng chính sự lan truyền ấy khiến nhiều người trẻ nhầm.

Lý do thứ ba là nghĩa gần nhau. “Trải” mang nghĩa đi qua, nếm trải, nên “bươn trải” nghe như một từ ghép có lý. Cảm giác này rất dễ chịu, nhưng không đủ để tạo ra một từ mới. Cách viết đúng vẫn là cách đã được ghi trong từ điển.

Cần nói rõ: không phải ai viết “bươn trải” cũng sai hoàn toàn trong mọi trường hợp. Trong khẩu ngữ, người nghe vẫn hiểu. Nhưng khi đã đưa lên văn bản, nhất là văn bản hành chính, báo chí, học thuật, thì nên dùng cách viết chuẩn. Biến thể viết lệch có thể chấp nhận trong lời nói, nhưng cần tránh trong văn bản trang trọng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Bươn chải hay bươn trải: hai từ điển, hai cách ghi

Câu hỏi bươn chải hay bươn trải đúng chính tả có một điểm thú vị: các nguồn không hoàn toàn thống nhất. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (NXB Từ điển Bách khoa, 2010) ghi nhận “bươn chải”. Một nguồn khác dẫn Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (NXB Đà Nẵng) cho rằng từ điển này chỉ ghi “bươn trải”.

Cùng nguồn ấy còn nói văn học chính thống chỉ ghi nhận “bươn trải”. Nói như vậy không có nghĩa là “bươn chải” sai, chỉ là các nguồn ghi khác nhau.

Chỗ cần dè dặt là chưa ai kiểm tra được bản gốc Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê ghi mục từ nào, nhận định về văn học chính thống cũng vậy. Vì thế, tốt nhất là nói rõ: các nguồn ghi khác nhau, còn trang này chọn “bươn chải”.

Các nguồn giải đáp chính tả khác đều nghiêng về “bươn chải”. Có ý kiến còn cho rằng “bươn trải” sai vì sai cấu tạo từ và không có trong từ điển chính thống. Như vậy, phần lớn nguồn hiện có chọn “bươn chải”; ý kiến ngược lại chỉ đến từ một nguồn dẫn từ điển Hoàng Phê.

Người đọc phổ thông có cách xử lý thực tế: dùng “bươn chải” trong văn bản cần chuẩn, và biết rằng có ý kiến khác. Gặp “bươn trải” trong một bài viết cũ thì có thể hiểu đó là cách viết theo vùng miền hoặc theo thói quen, không hẳn là dấu hiệu người viết kém.

Các nhà ngôn ngữ cũng từng đề xuất cần có chuẩn chính tả tiếng Việt để giảm những trường hợp mỗi nơi viết một kiểu. Có chuẩn, người viết sẽ không phải phân vân mỗi lần gõ, và câu chuyện của hai từ này là một ví dụ nhỏ.

Đọc thêm: Ra dáng hay da dáng, từ nào mới đúng chính tả

Câu đúng và câu sai

Báo chí đã dùng “bươn chải” trong nhiều ngữ cảnh đời thường. Có bài viết về doanh nghiệp vận tải bươn chải để tồn tại, bài về doanh nghiệp xuất khẩu bươn chải thị trường xa.^{22 Doanh nghiệp vận tải bươn chải để tồn tại (kinhtedothi.vn)} Hay tin về bà Tư Ù của phim Đất phương Nam tuổi xế chiều bệnh tật, bươn chải kiếm sống.^{44 Bà Tư Ù 'Đất phương Nam': Tuổi xế chiều bệnh tật, bươn chải kiếm sống (thanhnien.vn)} Từ này gắn với cảnh khó khăn, xoay xở.

Dưới đây là tám cặp câu tự viết, một đúng một sai, để bạn đối chiếu nhanh. Mỗi cặp chỉ khác nhau ở một chữ, nên rất dễ nhìn ra chỗ cần sửa.

Mẹ tôi bươn chải nuôi ba anh em ăn học. / Mẹ tôi bươn trải nuôi ba anh em ăn học. (sai: bươn trải)

Anh ấy bươn chải kiếm sống từ năm mười tám tuổi. / Anh ấy bươn trải kiếm sống từ năm mười tám tuổi. (dòng sau sai)

Những người bán hàng rong bươn chải cả ngày ngoài chợ. / Những người bán hàng rong bươn trải cả ngày ngoài chợ. (bươn trải sai)

Gia đình tôi bươn chải để có một cái Tết đủ đầy. / Gia đình tôi bươn trải để có một cái Tết đủ đầy. (câu dưới sai)

Sinh viên xa nhà phải bươn chải đủ nghề để trang trải học phí. / Sinh viên xa nhà phải bươn trải đủ nghề để trang trải học phí. (sai ở tiếng thứ hai)

Cô ấy bươn chải mưu sinh ở thành phố đã bảy năm. / Cô ấy bươn trải mưu sinh ở thành phố đã bảy năm. (dòng dưới sai)

Cuộc sống bươn chải dạy người ta biết quý đồng tiền. / Cuộc sống bươn trải dạy người ta biết quý đồng tiền. (bươn trải sai)

Ông ấy bươn chải khắp nơi để lo cho con cái. / Ông ấy bươn trải khắp nơi để lo cho con cái. (câu sau sai)

Các câu đúng đều dùng “bươn chải”, còn câu sai thay bằng “bươn trải”. Cách sửa rất đơn giản: đổi “tr” thành “ch” ở tiếng thứ hai. Nhưng để nhớ lâu, cần một mẹo rõ ràng hơn là sửa từng câu.

Mẹo nhớ và các cặp dễ nhầm

Mẹo thứ nhất: nhớ hình ảnh người mẹ bươn chải ngoài chợ trời mưa. Chữ “chải” gợi bàn tay ướt, lấm lem, còn chữ “trải” gợi tấm chiếu phẳng, không dính gì đến mồ hôi. Hình ảnh ấy bám vào câu chuyện kiếm sống, nên khi viết về cảnh mưu sinh là nhớ ngay.

Mẹo thứ hai: nhớ cặp “trải nghiệm” và “trãi nghiệm”. “Trãi nghiệm” là sai, “trải nghiệm” mới đúng. Cùng một kiểu nhầm tr và ch, cùng một cách sửa. Khi đã quen mắt với “trải nghiệm”, sẽ dễ nhận ra “bươn chải” không đi với “trải”.

Mẹo thứ ba: đọc thành tiếng theo giọng chuẩn, hoặc tra nhanh bằng ô kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới trước khi đăng bài. Công cụ này giúp soát lỗi ch và tr nói riêng, và các lỗi dấu nói chung.

Các cặp dễ nhầm cùng nhóm: “chải” và “trải” (chải tóc, trải qua); “bươn chải” và “bươn trải” (đúng và sai). Ngoài ra, quy tắc phân biệt ch và tr đã được ghi thành bài riêng của trang, đọc một lần là đỡ sai cả nhóm.

Muốn kiểm tra nhanh một từ khác cùng nhóm, vào chuyên mục Chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để tra các cặp đã giải đáp. Soát trước khi đăng giúp khỏi sửa lại sau, nhất là với bài đăng bán hàng hay tin nhắn gửi khách.

Đọc thêm: Chếnh choáng hay chuếnh choáng, viết đúng chuẩn chính tả nào?

Dùng từ theo từng văn cảnh

Trong email gửi khách, hợp đồng hay báo cáo, nên thống nhất một cách viết là “bươn chải”, theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học. Một câu như “Chúng tôi hiểu khách hàng đã bươn chải cả năm qua” vừa đúng chính tả, vừa hợp giọng chia sẻ trong thư ngỏ.

Với caption bán hàng, dòng trạng thái hay tin nhắn chăm sóc khách, từ này cũng dùng được nếu câu nói về cảnh mưu sinh. Điều cần tránh là đổi sang “bươn trải” giữa một bài đã thống nhất cách viết, vì người đọc quen chuẩn sẽ thấy lệch.

Người làm văn phòng dùng đúng từ trong email, hợp đồng, báo cáo thì khỏi chỉnh sửa lại nhiều vòng. Người buôn bán, nội trợ hay học sinh chỉ cần nhớ một điều: viết về cảnh kiếm sống thì chọn “bươn chải”; viết về một chuyến đi hay một bài học thì dùng “trải nghiệm”.

Còn băn khoăn thì mở ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới, gõ từ cần soát, công cụ chỉ ra chỗ sai ngay. Lưu lại cách viết đúng cho lần sau là khỏi lăn tăn nữa.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Viết “bươn chải” trong đơn xin việc hay email cho khách có ổn không?

Ổn, vì đây là cách viết có trong từ điển và hợp với văn bản trang trọng. Cùng một văn bản thì giữ một cách viết từ đầu đến cuối, đừng đổi sang cách khác ở giữa bài.

Bươn trải hay bươn chải, nếu lỡ viết sai trong bài đã đăng thì sửa thế nào?

Trong cặp bươn chải hay bươn trải, chữ đúng là “bươn chải”, nên chỉ cần sửa một chữ theo mẹo ở mục trên, không phải viết lại cả câu. Với bài đã lên trang, sửa được thì sửa, còn không thì ghi chú lại để lần sau soát trước khi đăng.

Dùng từ viết sai trong văn nói có bị coi là lỗi nghiêm trọng không?

Không nghiêm trọng, vì người nghe vẫn hiểu ý. Nhưng khi câu đó được gõ lên bài đăng, hồ sơ hay email thì nên viết đúng, vì người đọc không nghe được giọng nói để đoán.