Sống & yêu thương
Chọn trò chơi dân gian cho trẻ mầm non và luật chơi từng trò
Chọn trò chơi dân gian cho trẻ mầm non thế nào cho đúng? Tùy độ tuổi mà chọn trò có luật đơn giản, ít dụng cụ, gắn với đồng dao, và cho trẻ thuộc lời đồng dao trước rồi mới chơi.
Trò chơi dân gian là những trò truyền thống lưu truyền rộng rãi trong cộng đồng, vừa để giải trí vừa mang ý nghĩa giáo dục cao. Với trẻ mầm non, các trò này rèn thể chất, phản xạ, phán đoán và tư duy logic. Đồng thời, chúng phát triển ngôn ngữ và kỹ năng giao tiếp với người xung quanh.
Chúng còn giúp trẻ học tuân thủ luật chơi, xử lý cảm xúc và làm việc nhóm. Phần lớn diễn ra ngoài trời nên trẻ được gần thiên nhiên, có nhiều cơ hội quan sát môi trường tự nhiên.
Danh sách trò chơi dân gian cho trẻ mầm non khá dài. Nhóm trò ngồi một chỗ có chi chi chành chành, kéo cưa lừa xẻ, oẳn tù tì, tập tầm vông, nu na nu nống, chơi chuyền. Nhóm trò vận động nhiều hơn có dung dăng dung dẻ, rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê, mèo đuổi chuột, thả đỉa ba ba, cá sấu lên bờ, nhảy bao bố, lộn cầu vồng, kéo co. Đến 4-5 tuổi, trẻ còn chơi được ô ăn quan, cờ lúa ngô, cờ gánh, trồng nụ trồng hoa, ném còn, chơi đu, chơi năm mười, cua cắp.
Giữa hai hoạt động trong ngày, cô giáo chỉ cần xòe một bàn tay là cả lớp mẫu giáo bé đã reo lên theo lời đồng dao. Chẳng tốn một đồng mua đồ chơi nào. Chọn trò nào và tổ chức thế nào cho đúng, những phần dưới trả lời lần lượt.
Chọn trò chơi dân gian cho trẻ 3 4 5 tuổi thế nào
Trước khi chọn một trò chơi dân gian cho trẻ 3-4 tuổi, người dạy mầm non thường đặt ra năm tiêu chí. Luật chơi và cách chơi phải đơn giản, dễ nhớ, dễ hiểu. Đồ dùng phải dễ kiếm, dễ tìm. Trò phải giúp củng cố tư duy, ngôn ngữ, vận động và kỹ năng. Ngoài ra, trò phải gây hứng thú cho trẻ và có sự tham gia của tập thể lớp hoặc nhóm trẻ.
Đủ cả năm điều đó, trò mới đứng vững trong lớp học.
Lứa tuổi quyết định trò nào phù hợp. Với trẻ 24-36 tháng, nên chọn trò có luật đơn giản, có sự lặp lại, kết hợp đồng dao ngắn vui nhộn. Người lớn cần tham gia trực tiếp cùng trẻ ở lứa tuổi này.
Trẻ mẫu giáo bé 3-4 tuổi có khả năng chú ý có chủ định còn kém, nhận thức còn đơn giản. Vì thế, trẻ chỉ chơi được các trò đơn giản như lộn cầu vồng, chi chi chành chành, tập tầm vông, nu na nu nống, dung dăng dung dẻ.
Đến 4-5 tuổi, trẻ đã chơi được những trò đòi hỏi quan sát, tư duy và tính toán các bước đi, ví dụ ô ăn quan, cờ lúa ngô hay cờ gánh.1 Nhóm trò này giúp rèn trí thông minh logic. Trong khi đó, các trò gắn với ca dao, đồng dao và sinh hoạt tập thể lại giúp trẻ phát triển cảm xúc, biết hợp tác với bạn.
Muốn dạy cách chơi ô ăn quan cho trẻ 4-5 tuổi, cô giáo nên đợi đến lúc trẻ đã quen với luật đơn giản, vì trò này đòi hỏi tính toán từng nước đi. Riêng mảng học toán qua trò chơi dân gian còn hai trò hay dùng. Chơi năm mười là dạng trốn tìm từ ba người trở lên, giúp trẻ làm quen số đếm. Còn cua cắp thì trẻ bốc 10 viên sỏi, dùng hai ngón tay cắp từng viên sao cho không chạm viên khác. Trò này rèn phân loại, đếm và so sánh số lượng.
Trẻ 4 tuổi mới vào lớp mẫu giáo bé chưa theo được trò nhiều bước là chuyện rất thường. Vì thế, cô giáo cho chơi nu na nu nống trước. Chờ trẻ quen với nhịp đồng dao và luân phiên trong nhóm, rồi mới chuyển sang trò có đội nhóm nhiều luật hơn.
Chi chi chành chành và kéo cưa lừa xẻ
Hai trò này là lựa chọn đầu tiên khi cô giáo hay cha mẹ muốn bắt đầu. Chi chi chành chành cần từ 3 người trở lên, không cần bất kỳ dụng cụ nào.2 Một người xòe lòng bàn tay, người kia đặt ngón trỏ vào, rồi người xòe tay đọc đồng dao: “Chi chi chành chành / Cái đanh thổi lửa / Con ngựa chết trương / Ba vương ngũ đế / Bắt dế đi tìm / Ú à ú ập”.
Đến chữ “ập”, người xòe nắm tay lại. Trẻ phải rút tay thật nhanh. Rút không kịp, bị nắm trúng, sẽ thay làm quản trò, xòe tay đọc đồng dao cho các bạn chơi tiếp.
Trò này rèn phản xạ nhanh, vận động tinh các ngón tay, phát triển ngôn ngữ qua đồng dao và gắn kết tình cảm giữa các bạn. Lưu ý dành cho người lớn: khi chơi với trẻ nhỏ, nên nắm tay lại nhẹ nhàng để không làm đau hay khiến trẻ giật mình, sợ hãi. Một khi trẻ sợ thì trò vui hóa thành trò né tránh.
Kéo cưa lừa xẻ lại chỉ chơi được hai người, nên đây là trò của mẹ và bé. Hai trẻ, hay mẹ và con, ngồi đối diện cầm chặt tay nhau, vừa hát vừa làm động tác kéo đẩy như đưa cưa khúc gỗ, theo lời đồng dao: “Kéo cưa lừa xẻ / Ông thợ nào khỏe / Về ăn cơm vua / Ông thợ nào thua / Về bú tí mẹ”.
Trò nhẹ nhàng, phù hợp với bé dưới 2 tuổi. Mẹ bế bé trên đùi, cầm hai bàn tay bé vừa hát vừa kéo nhẹ theo nhịp. Bé được tập thể dục và làm quen với nhịp điệu của bài hát mà không cần di chuyển.
Dung dăng dung dẻ và rồng rắn lên mây
Dung dăng dung dẻ là trò đồng dao tập thể phù hợp với trẻ 24-36 tháng. Trò giúp phát triển vận động thô như đi, đứng, ngồi phối hợp, cùng kỹ năng xã hội và cảm thụ nhịp điệu. Nhóm cần từ 3 trẻ trở lên và một không gian rộng.
Trẻ cao nhất đứng giữa, các trẻ khác đứng hai bên nắm tay nhau, hoặc nắm vạt áo thành hàng đi vòng tròn, vừa đi vừa đung đưa theo nhịp đồng dao “Dung dăng dung dẻ / Dắt trẻ đi chơi / Đến ngõ nhà trời / Lạy cậu lạy mợ / Cho cháu về quê / Cho dê đi học / Cho cóc ở nhà / Cho gà bới bếp / Xì xà xì xụp / Ngồi thụp xuống đây”.
Đến câu cuối “Ngồi thụp xuống đây”, cả nhóm cùng ngồi xổm một lát rồi đứng dậy đi tiếp. Trò phù hợp mọi lứa tuổi, chủ yếu là trẻ em, nên cả lớp lớn lớp nhỏ đều chơi được chung.
Rồng rắn lên mây có cấu trúc phức tạp hơn. Một trẻ làm ông chủ ngồi một chỗ, các trẻ khác nối đuôi thành hàng dài, đi vòng quanh vừa đọc đồng dao: “Rồng rắn lên mây / Có cái cây lúc lắc / Có cái nhà điểm binh / Có ông chủ ở nhà không?”. Ông chủ trả lời “có” sẽ có đoạn hỏi đáp “Con lên mấy?” để xin thuốc, kết thúc bằng câu “tha hồ mà đuổi”.
Lúc đó, ông chủ chạy ra bắt người cuối hàng, cả nhóm nối đuôi chạy tránh. Bắt được khúc đuôi thì hai bên đổi vai và chơi tiếp.
Dạy trẻ chơi rồng rắn lên mây cần để ý hai điều an toàn. Thứ nhất, nhóm nên có khoảng 6-10 người để quản trò dễ kiểm soát, tránh xô đẩy gây chấn thương.2 Thứ hai, địa điểm phải rộng rãi, thoáng mát, bằng phẳng, không có vật cản dễ gây thương tích như sân chơi, sân bóng hay bãi đất trống.
Trò không cần chuẩn bị dụng cụ nào, nhưng cả quản trò lẫn người chơi đều phải thuộc lòng lời đồng dao. Có thể in sẵn lời đồng dao phòng khi có bạn nhỏ chưa thuộc.2
Đọc thêm: Hơn 20 trò chơi gia đình cho trẻ 3-6 tuổi, ngày 20-30 phút là đủ
Bịt mắt bắt dê và mèo đuổi chuột
Bịt mắt bắt dê rèn cho trẻ khả năng lắng nghe, phán đoán hướng và tiếng động. Trước tiên cả nhóm oẳn tù tì để chọn người bịt mắt. Luật oẳn tù tì đơn giản: hai người cùng nói “oẳn tù tì ra cái gì ra cái này” rồi đồng thời đưa tay ra theo hình búa, kéo hoặc bao, trong đó búa ăn kéo, kéo ăn bao, bao ăn búa. Người được chọn dùng khăn bịt mắt, những bạn khác đứng thành vòng tròn rộng quanh.
Người chơi chạy quanh người bịt mắt cho đến khi người này hô “đứng lại”, mọi người đứng yên tại chỗ. Sau đó, người bịt mắt đi bắt một người bất kỳ, trong khi những người khác cố tạo tiếng động làm mất phương hướng. Bắt được ai, người bịt mắt phải đoán đúng tên người đó; đoán sai thì trò chơi tiếp tục.
Mèo đuổi chuột cần nhóm càng đông càng vui, ít nhất 5-7 bé. Một bé làm mèo, một bé làm chuột, cả nhóm đứng vòng tròn nắm tay giơ cao lên đầu và hát đồng dao. Chuột chui qua các khe tay để chạy, mèo phải chạy đúng đường mà chuột vừa chạy qua; bắt được chuột thì mèo thắng và hai bên đổi vai.
Tuy nhiên, trò này nên cho các bé từ 5 tuổi trở lên chơi để tránh nguy hiểm khi trẻ đuổi bắt nhau. Nhóm 6 trẻ 5 tuổi chạy đuổi nhau trên sân trường, dưới mắt cô, là hình ảnh phù hợp nhất cho trò này. Trẻ nhỏ hơn nên nhường chỗ cho các trò nhẹ nhàng hơn.
Thả đỉa ba ba và cá sấu lên bờ
Thả đỉa ba ba rèn tính nhanh nhẹn và khả năng quan sát. Chuẩn bị chỉ cần vẽ hai đường thẳng song song hoặc một vòng tròn quy định làm sông, hồ hay ruộng, tùy số người mà vẽ rộng hay hẹp. Cả nhóm đứng vòng tròn, chọn người làm đỉa bằng cách đếm đồng dao chỉ vào từng người. Chữ “đỉa” rơi vào ai thì bạn đó làm đỉa, những người khác chạy qua sông.
Đỉa chỉ được đứng dưới sông, đến khi có người hô “nước ngập đỉa ngoi lên” thì đỉa mới được lên bờ đuổi. Đỉa chạm được vào ai thì người đó thua và thay làm đỉa. Vòng tròn phấn vẽ trên sân xi măng, năm trẻ thay nhau làm đỉa cả buổi chiều mà vẫn chưa chán.
Cá sấu lên bờ cũng rèn thể chất, phản xạ nhanh và sự tập trung, nhưng thêm yếu tố nhảy. Người tổ chức vạch hai đường cách nhau từ 3m trở lên tùy độ tuổi; một bé làm cá sấu đứng ngoài hai đường. Các bé còn lại đứng mép vạch, thò chân ra hoặc nhảy ra chọc tức cá sấu, vừa vỗ tay vừa hát “cá sấu, cá sấu lên bờ”.
Khi cá sấu quay lại, các bé phải nhảy lên bờ; ai không kịp bị bắt và thay làm cá sấu. Nếu cá sấu bắt được hai người cùng lúc, hai bên oẳn tù tì để phân định thắng thua, rồi trò chơi lại tiếp tục.
Tổ chức ở lớp và ở nhà
Trò chơi dân gian cho trẻ mầm non ở trường không diễn ra suốt cả một hoạt động. Chúng được lồng ghép, tích hợp vào các hoạt động trong ngày của trẻ, vì thời gian cho trẻ chơi rất hạn hẹp. Mỗi loại hoạt động hợp với một nhóm trò. Hoạt động ngoài trời tận dụng không gian rộng và thoáng để tổ chức trò vận động như kéo co, dung dăng dung dẻ. Hoạt động góc trong không gian hẹp hợp trò nhóm nhỏ như chơi chuyền, kéo cưa lừa xẻ. Hoạt động chung và hoạt động chiều trong phòng nhóm hợp các trò tĩnh như tập tầm vông.
Trò chơi dân gian ở lớp mầm non còn gắn theo chủ đề.2 Chủ đề thế giới động vật có thể tổ chức bịt mắt bắt dê. Chủ đề thế giới thực vật cho trẻ chơi trồng nụ trồng hoa. Chủ đề Tết và mùa xuân giới thiệu các trò truyền thống dịp lễ như ném còn, chơi đu.
Có một biện pháp tưởng đơn giản nhưng thay đổi hẳn chất lượng buổi chơi: cho trẻ làm quen và thuộc lời đồng dao trước, ở hoạt động chiều hay hoạt động ngoài trời, rồi mới tổ chức chơi. Ở một lớp mẫu giáo bé 25 trẻ áp dụng cách này, tỷ lệ trẻ ham thích, thuộc lời đồng dao, biết chơi đúng luật và mạnh dạn tự tin đều tăng từ 32-36% lên 100%. Cô giáo dạy lời đồng dao rồng rắn trong hoạt động ngoài trời hôm trước, hôm sau cả lớp chơi rượt đuổi hào hứng là minh họa rõ nhất cho biện pháp ấy.
Ở nhà, cha mẹ không cần tổ chức ồn ào. Các trò đơn giản như kéo cưa lừa xẻ, chi chi chành chành đủ để chơi cùng con mỗi tối.
Cha mẹ cũng nên nhớ: trẻ dễ nhập cuộc chơi nhưng cũng nhanh chóng tự rút ra nếu không còn hứng thú. Vì thế, người lớn cần linh hoạt, đổi trò khi thấy cả nhóm chán, và khuyến khích tất cả trẻ tham gia càng đông càng vui.
Đồng dao có nhiều biến thể
Nhiều cô giáo và cha mẹ lo tìm “bản chuẩn” của đồng dao chi chi chành chành, nhưng chuyện này không tồn tại. Các nguồn ghi lời đồng dao khác nhau: có bản “con ngựa chết trương”, có bản “con ngựa chết chương”, lại có bản “con ngựa đứt cương”. Đồng dao dân gian vốn lưu truyền bằng miệng nên có biến thể theo vùng, không có bản chuẩn nào được công nhận.
Lớp này đọc “con ngựa đứt cương”, lớp kia đọc “con ngựa chết trương”, cả hai đều chơi vui như nhau. Cách chọn người làm đỉa trong thả đỉa ba ba cũng có hai cách, hoặc oẳn tù tì hoặc đếm đồng dao chỉ vào từng người; cô giáo và cha mẹ cứ chọn cách phù hợp với nhóm trẻ của mình.
Điều quan trọng không nằm ở lời đọc đúng từng chữ, mà ở trẻ được chơi, được thuộc lời và được cười cùng bạn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- TOP 3 TRÒ CHƠI DÂN GIAN CHO TRẺ 4-5 TUỔI GIÚP PHÁT TRIỂN IQ, EQ (binggo.edu.vn) ↩
- TRÒ CHƠI DÂN GIAN RỒNG RẮN LÊN MÂY - CHUẨN BỊ VÀ LUẬT CHƠI CHUẨN NHẤT (binggo.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d