Ngày lễ
Tết Trùng Thập 10/10 âm lịch: thần xuống trần, thầy thuốc ăn Tết, làng quê giã bánh dày
Dân gian cho rằng đúng ngày 10 tháng 10 âm lịch, Thiên Đình cử thần Tam Thanh xuống trần gian thị sát rồi về báo Ngọc Hoàng. Cùng lúc, nông dân Việt Nam vừa gặt xong vụ lúa thứ hai sau hơn ba tháng gieo cấy. Hai chuyện ấy gặp nhau, làm nên Tết Trùng Thập, còn gọi Tết Cơm mới.
Ở làng quê, mùng 10 tháng Mười âm lịch là lúc chày giã bánh dày lại kêu, vì gạo vụ vừa gặt đã về kho. Năm nay, ngày ấy rơi vào thứ Tư, 18/11/2026, ứng với ngày 10/10 năm Bính Ngọ. Ngày đó mang can chi Bính Thân, tháng Kỷ Hợi, và có sáu khung giờ hoàng đạo trải từ khuya đến tối: giờ Tý lúc 23h–1h, giờ Sửu lúc 1h–3h, giờ Thìn lúc 7h–9h, giờ Tỵ lúc 9h–11h, giờ Mùi lúc 13h–15h và giờ Tuất lúc 19h–21h. Ai lo việc cúng gia tiên nên chọn khung Thìn hoặc Tỵ buổi sáng để dâng lễ; chi tiết ngày xem thêm ở trang Lịch ngày 18/11.
Nguồn gốc và tên gọi Trùng Thập
Trùng Thập là cách nói của người xưa cho ngày lặp số mười: ngày 10 tháng 10, hai chữ thập đứng cạnh nhau nên còn gọi là Song Thập. Trong văn bản Hán văn, dịp này ghi là Song Thập Tiết, và theo nhiều tư liệu, nó có xuất xứ từ Trung Quốc.1 Còn phong tục ấy du nhập vào đời sống người Việt từ thời điểm nào thì chưa tư liệu nào xác định được, chỉ biết nó có từ rất lâu đời.
Tên gọi của ngày này phong phú hơn hẳn nhiều dịp khác trong năm. Ngoài Trùng Thập và Song Thập, người Việt còn gọi là Tết Thường Tân, Tết Cơm Mới tháng Mười hay Tết của các thầy thuốc.1 Mỗi tên gắn với một tầng ý nghĩa: Thường Tân gợi sự đổi mới theo mùa, Cơm Mới gắn với đồng ruộng, còn tên thầy thuốc thuộc về nghề thuốc, sẽ nói kỹ ở phần sau.
Phần lý giải về ý nghĩa thuộc về quan niệm dân gian. Người xưa cho rằng đúng ngày Trùng Thập, Thiên Đình cử thần Tam Thanh xuống nhân gian thị sát, xem người trần sống thế nào rồi về báo cáo Ngọc Hoàng. Vì có đấng thần linh ghé qua, các gia đình dọn dẹp nhà cửa, làm lễ cúng bằng gạo mới, mong thần ban phúc lành và cho vụ mùa sau thuận lợi, bội thu.
Cách lý giải ấy giải thích được vì sao ngày này mang màu sắc của cả hai miền: một bên là chuyện cúng tế với thần linh, một bên là chuyện đồng ruộng với thóc gạo. Ở quê, nhiều nhà chọn đúng ngày 10/10 làm lễ cúng gạo mới, coi đó là dịp báo cáo với trời đất về một năm trồng trọt.
Trùng Thập hay bị nhầm với Trùng Cửu, vì hai ngày đặt tên theo cùng một kiểu lặp số. Trùng Cửu là mùng 9 tháng 9 âm lịch, gắn với tục lên núi, uống rượu hoa cúc; Trùng Thập là mùng 10 tháng 10, gắn với cơm mới và cây thuốc. Hai ngày cách nhau đúng một tháng, ý nghĩa khác hẳn nhau.
Tết Cơm mới mừng lúa mới
Ở nông thôn, ý nghĩa lớn nhất của ngày 10/10 âm lịch là mừng cơm mới. Nông dân xưa gieo trồng hai vụ lúa mỗi năm: vụ thứ nhất bắt đầu lúc lập xuân, vụ thứ hai vào mùa hạ. Vụ hạ gieo cấy hơn ba tháng, đến khoảng tháng 9 âm lịch thì gặt xong. Vì thế, vào mùng 10 hoặc rằm tháng Mười, người ta tổ chức lễ cúng cơm mới để mừng một vụ mùa bội thu.1
Tết Cơm mới hay Tết Hạ Nguyên được coi là lễ hội quan trọng nhất trong hệ thống lễ hội cổ truyền của các dân tộc Việt Nam. Với người dân tộc thiểu số, dịp này còn quan trọng ngang Tết của người Kinh.
Lễ cúng cơm mới không phải bữa ăn đơn thuần. Người dân dùng thóc lúa mới thu hoạch để cúng tiến, như một bản báo cáo gửi tổ tiên về thành quả của năm, đồng thời tưởng nhớ Tiên Nông, vị thần của đồng ruộng, và cầu mong mùa sau tiếp tục thuận lợi.
Ngày này, nhà nào ở thôn quê cũng bận rộn với gạo mới. Bánh bột lọc, bánh giầy, bánh dẻo cùng xôi chè đều làm từ thóc gạo vừa về kho, đến giờ hoàng đạo thì dâng cúng gia tiên, thần linh và thổ địa. Ở đồng bằng sông Hồng, hình ảnh quen thuộc là một nhà vừa gặt xong đem gạo mới làm bánh dày, thổi cơm, luộc gà, bày mâm dâng thần linh và tổ tiên. Cúng xong, bánh được gói lại mang biếu bạn bè, người thân, bà con chòm xóm.
Mức độ ăn Tết còn tùy vào mùa màng. Mùa nào tươi tốt thì Tết ăn càng to, có khi vui chơi kéo dài đến tận lúc xuống giống vụ sau. Cái Tết này vì thế sống cùng nhịp của đồng ruộng, chứ không bó trong một ngày.
Ngày tổ chức cũng không cứng nhắc ở khắp nơi. Một số địa phương gộp Tết Cơm mới tháng Mười vào ngày rằm tháng Mười hoặc thậm chí 31/10 dương lịch, để nhớ công của Tiên Nông và ăn mừng việc gặt hái đã xong.1 Điều đó cho thấy trọng tâm của lễ nằm ở vụ mùa, chứ không phải con số ngày.
Tết của thầy thuốc và ông Đồng
Nét riêng ít người biết của Trùng Thập là nó đồng thời là Tết của các thầy thuốc. Theo sách Dược lễ, ngày 10 tháng 10 âm lịch là thời điểm cây thuốc quý hội tụ khí âm dương, kết được sắc của cả bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông nên cho dược liệu tốt nhất trong năm.1 Lý giải theo thời tiết, tháng 10 âm lịch là lúc chuyển giao rõ rệt từ mùa nóng sang mùa lạnh, thuận lợi cho cây thuốc sinh trưởng.
Từ xa xưa, ngày này các dược đồng lên núi hái thuốc, sau khi hái về thì tổ chức tiệc ăn mừng. Các nhà thầy thuốc ăn Tết Trùng Thập một là để cung cấp dược liệu, hai là để khoản đãi đệ tử và bạn hàng; người từng được chữa lành bệnh và những ai tin tử vi, bói toán thường làm lễ rất to.
Riêng các ông Đồng, bà Cốt, tức những người theo quan niệm dân gian được thần linh hay hồn người chết mượn thể xác để giao tiếp với người sống, đây là ngày lễ lớn. Họ làm cỗ bàn linh đình, vừa để cúng, vừa thiết đãi đệ tử và bạn hàng. Ngày nay, các nhà có truyền thống Đông y lâu đời vẫn giữ thói quen làm cơm, cỗ linh đình mời anh em, bạn bè và khách hàng lâu năm, coi đó là cách vun đắp các mối quan hệ.
Nhà nghiên cứu Phan Kế Bính ghi lại rằng ngày 10/10 âm lịch phần nhiều chỉ các nhà đồng cốt và nhà thầy thuốc mới ăn, nhưng nhà quê cũng nhiều nơi ăn, có nơi ăn to lắm, như vùng phủ Hoài. Vùng phủ Hoài ấy chính là phủ Hoài Đức. Năm Gia Long thứ 4 (1805), vua Gia Long đổi tên phủ Phụng Thiên của Thăng Long thành phủ Hoài Đức. Đến năm 1831, vua Minh Mạng lập tỉnh Hà Nội thì phủ Hoài Đức là một trong bốn phủ của tỉnh này, cùng Ứng Hòa, Thường Tín và Lý Nhân. Nói cách khác, vùng đất nay thuộc Hà Nội cũ từng là nơi ăn Tết Trùng Thập rất rộn ràng.
Đọc thêm: Ý nghĩa và nguồn gốc ngày Valentine trắng 14/3 từ Nhật Bản
Tết Hạ Nguyên với đạo Phật
Trong hệ thống ngày lễ theo lịch âm, có Thượng Nguyên là rằm tháng Giêng thì có Hạ Nguyên, rơi vào mùng 10 hoặc rằm tháng Mười. Với đạo Phật, Hạ Nguyên là dịp Phật tử tưởng niệm công đức chư Phật Bồ Tát.
Lễ Hạ Nguyên được tổ chức tại chùa, không rầm rộ cầu kỳ nhưng vẫn giữ trọn sự thành kính với đạo và Phật. Dịp này, Phật tử đến chùa dâng lễ và tạ ơn vì một vụ mùa bội thu; nghi lễ xong, mỗi nhà lại đem bánh chia cho người thân quen, bạn bè và hàng xóm.
Phong tục dân gian cho phép làm Tết Hạ Nguyên vào mùng 1, mùng 10 hoặc rằm tháng 10 âm lịch. Ai muốn giữ đúng tục cũ thì chọn mùng 10 tháng Mười để ra chùa.
Sang Trung Quốc, dịp này thường được tổ chức vào ngày 15 tháng 10 âm lịch hằng năm.1 Điểm khác ấy cũng giải thích vì sao quanh dịp này, có nhà cúng sớm, có nhà cúng muộn, đều không sai lệch với tục cũ.
Mỗi vùng mừng một nếp
Cách đón Tết Cơm mới thay đổi theo từng vùng đất. Xuống đồng bằng Cửu Long, người ta làm bánh dày và bánh tét mừng vụ mùa bội thu, một truyền thống lưu truyền từ xa xưa đến nay.
Việt Bắc và Tây Nguyên có nếp riêng. Lễ mừng lúa mới nơi đây là phong tục lâu đời, mang ý nghĩa tôn vinh hạt thóc của Giàng, vị linh thần của rừng núi mà người dân tôn thờ. Năm thu hoạch nhiều thì làm lễ to, năm ít thì lễ nhỏ. Sau khi cúng thần, hồn lúa và tổ tiên, cả bản tập trung đánh chiêng, trống, ca hát, nhảy múa. Nhà nào có đông khách tới dự thì thấy vinh dự trước hàng xóm láng giềng.
Người Mạ có phong tục giết trâu để mừng lễ cơm mới. Người Ê Đê tổ chức riêng theo từng hộ, đàn bà lo bếp núc, đàn ông lo rượu cần và chuẩn bị heo, gà. Còn lễ mừng lúa mới của người Jrai và Bahnar kéo dài từ tháng 11 dương lịch đến hết tháng Giêng năm sau. Ở các tỉnh Tây Bắc, Tết cơm mới có nơi kéo dài suốt cả tháng, đến khi bắt đầu có mưa thì mọi người mới bắt tay vào vụ trồng trọt mới.
Đọc thêm: Tết Trùng Cửu là gì? Ngày 9/9 âm lịch và tục leo núi, bánh chín tầng
Sắm lễ vừa sức, biếu bề trên
Mâm lễ của dịp này theo phong tục cổ không xa xỉ. Nhà nhà nấu xôi bằng gạo mới, sắm hương, hoa, đèn nến cùng một mâm lễ chay thơm ngon tinh khiết để cúng tổ tiên. Nhiều nơi làm bánh giầy, nấu chè kho cúng gia tiên rồi mang biếu người thân thuộc.1
Việc biếu tặng cũng là một phần của lễ. Tục sêu tết vào dịp Tết Cơm mới thường là biếu nhau gạo đầu mùa, chim ngói và hồng chín.1 Nhân Tết Hạ Nguyên, người ta mua quà cùng gạo nếp mới, các đặc sản của lúc giao mùa thu đông để biếu ông bà, cha mẹ và những bậc tôn kính, tỏ lòng hiếu thuận. Một người con ở thành phố dịp này chỉ cần một bao gạo nếp mới và vài hộp đặc sản mùa thu đông mang về quê là đã giữ trọn ý của tục xưa.
Lưu ý khi cúng ở chung cư
Ở chung cư, dịp cúng rằm tháng Mười hay Tết Hạ Nguyên có vài điều cần tránh. Thứ nhất, không đốt vàng mã trong căn hộ; Nghị định 106/2025/NĐ-CP ngày 15/5/2025 đã tăng mức xử phạt hành vi đốt vàng mã không đúng nơi quy định, có hiệu lực từ 1/7/2025. Thứ hai, không đặt mâm cúng ở hành lang hoặc thang bộ, vì đó là lối thoát hiểm chung của cả tòa nhà.
Mâm cúng gọn đặt trong bếp hoặc trước bàn thờ gia đình là đủ ý; vàng mã nếu có thì mang xuống khu vực đốt theo quy định của tòa nhà. Ngày lễ trong năm còn nhiều dịp khác để cả nhà cùng chuẩn bị, nhưng riêng ngày 10 tháng Mười, một mâm cơm gạo mới và câu hỏi thăm ông bà qua điện thoại đã là cách đón đúng nghĩa của Tết Cơm mới.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Tết Song thập (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h
- Hoài Đức (huyện) (Wikipedia)
- Tết Trung thu (Wikipedia)
- Cửu Trùng Tử (Wikipedia)