Phong tục
Tết Trùng Cửu là gì? Ngày 9/9 âm lịch và tục leo núi, bánh chín tầng
Tết Trùng Cửu là gì mà ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch xưa được người Việt coi là một ngày tết? Đó là tết tiết Trùng Dương, có gốc từ văn hóa Trung Hoa, du nhập vào Việt Nam từ sớm nhưng nay đã mai một dần.
Tết Trùng Cửu là gì mà sách vở cũ chép kỹ, trong khi nhiều người trẻ ngày nay chỉ nhớ Tết Hàn thực ngày 3/3 âm lịch với bánh trôi bánh chay, hay Tết Đoan Ngọ ngày 5/5 âm lịch với cơm rượu, trái cây? Ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch thường trôi qua như một ngày thường, ít ai bận sắm sửa hay nấu cỗ.
Câu trả lời nằm ở tên gọi: Trùng Cửu là tết tiết cổ truyền vào mùng 9 tháng 9 âm lịch, còn gọi là Tết Trùng Dương, có nguồn gốc từ văn hóa Trung Hoa rồi lan sang Việt Nam từ xưa. Ngày nay tết này đã mai một dần, nhưng ở một số chùa chiền, làng xã vẫn còn giữ những nét lễ hội riêng.
Hai số chín và ý nghĩa trường thọ
Cái tên Trùng Cửu xuất phát từ chính ngày tháng của nó. Ngày 9 tháng 9 là sự lặp lại của hai con số 9, mà theo Kinh Dịch, 9 là số dương và là đỉnh cao nhất trong một chu kỳ. Hai số dương gặp nhau, nên người xưa gọi ngày này là Trùng Dương, nghĩa là dương gặp dương.
Trong tiếng Hán, hai chữ cửu cửu lại đồng âm với hai chữ nghĩa là lâu dài, mãi mãi. Vì thế, trùng dương tiết mang ngụ ý cầu sinh mệnh dài lâu, khỏe mạnh, trường thọ. Con số 9 trong ngày này vì thế được xem như biểu tượng của sức khỏe, thịnh vượng và tuổi thọ.
Ngày 9/9 âm lịch còn có một tên gọi khác ít ai ngờ: Từ Thanh, nghĩa là tạm biệt cỏ xanh. Sau ngày này, thời tiết chuyển từ thu sang đông, cây cối mất sức sống, không còn thích hợp để đi chơi ngoại ô.3 Trùng Cửu vì thế được xem như dịp vui chơi cuối cùng trước mùa đông.
Chính ý nghĩa trường thọ khiến ngày này gắn chặt với người già. Ở Trung Quốc, từ năm 1989, ngày 9/9 âm lịch được chính thức xem là tết của người già, con cháu dìu ông bà leo núi, ngắm hoa cúc. Còn từ thời Chiến Quốc, tục leo núi và uống rượu hoa cúc đã hình thành, nên tết này thời cổ đại còn được gọi là tết Đăng Cao, nghĩa là lên cao.
Sang Việt Nam, tết tiết này theo con đường giao thoa văn hóa Việt - Trung. Thời kỳ Lý - Trần, các nho sĩ Việt Nam cũng tổ chức leo núi, uống rượu hoa cúc và gọi đó là thưởng tết Trùng Dương, một thói quen của giới quan lại và văn nhân đương thời.
Bốn điển tích, chưa kết luận gốc
Vì sao một ngày trong tháng Chín lại thành tết?
Sách phong tục cũ ghi lại nhiều điển tích khác nhau, mỗi tích kể một chuyện, và đến nay chưa sử sách nào khẳng định tích nào là nguồn gốc chính xác nhất.
Tích được kể nhiều nhất đời Hậu Hán, khoảng năm 25 đến 250, kể về Hoàng Cảnh người Nhữ Nam. Hoàng Cảnh theo học đạo với thầy Phí Trường Phòng.3 Một hôm thầy báo trước: đến mùng 9 tháng 9, gia đình ông sẽ gặp tai nạn. Thầy dặn đem cả nhà lên núi cao, mỗi người đeo túi đỏ đựng hạt thù du, uống rượu hoa cúc. Cả nhà làm theo. Tối về thì thấy gà, vịt, heo, chó trong nhà chết hết vì dịch, cả gia đình thoát nạn. Từ chuyện ấy, tục bỏ nhà tạm lên núi vào ngày 9/9 thành lệ.
Sách Phong Thổ Ký chép một tích khác, xa hơn nữa. Cuối đời nhà Hạ, khoảng năm 2205 đến 1818 trước công nguyên, vua Kiệt tàn ác, Thượng Đế giáng trận đại hồng thủy nhằm đúng ngày mùng 9 tháng 9. Nhân dân lo sợ, hằng năm đến ngày này già trẻ gái trai đua nhau quảy thức ăn lên núi cao lánh nạn.3 Lâu dần, việc lánh nạn ấy thành tục lệ.
Còn một tích gắn với cung vua. Đời Hán Văn Đế, khoảng năm 176 đến 156 trước công nguyên, nhà vua cho dựng trong cung một đài cao 30 trượng. Mỗi năm đến mùng 9 tháng 9, vua cùng hoàng hậu, vương tử, cung phi lên đài ở cho qua hết ngày ấy.3 Ý niệm lên cao trong ngày Trùng Cửu từ đấy đã rõ.
Một cách lý giải khác mang màu sắc nông nghiệp. Năm 221 trước công nguyên, sau khi thống nhất Trung Hoa, nhà Tần tổ chức cúng tế vào tháng 9 âm lịch hằng năm để chúc mừng mùa màng bội thu.3 Người xưa nhân đấy coi ngày 9/9 là ngày lành, và tết Trùng Cửu có lẽ ra đời từ đó, mang ý nghĩa mừng mùa vàng.
Nhà Đường, từ năm 618 đến 907, mới chính thức lấy ngày 9/9 làm ngày tết, đặt tên Trùng Cửu.3 Thi sĩ bỏ hẳn ý lánh nạn xưa, mang bầu rượu lên núi ngâm vịnh cả ngày, biến ngày 9/9 thành dịp thưởng ngoạn của văn chương.
Leo núi, hoa cúc và bánh chín tầng
Mỗi việc người xưa làm trong ngày Trùng Cửu đều có lý riêng. Việc leo núi, hay đăng cao, ngoài ý tránh nạn trong điển tích, còn giúp rèn luyện thể trạng trước mùa đông khắc nghiệt sắp tới. Uống trà hay rượu hoa cúc, đeo cành thù du cũng vậy.3 Theo cách lý giải của người xưa, những thứ này có tác dụng tương tự uống rượu hùng hoàng, đeo cành xương bồ ngày Đoan Ngọ: phòng trừ bệnh tật và côn trùng.
Hoa cúc gắn với ngày này còn qua một tích về ẩn sĩ Đào Uyên Minh, người lui về Giang Tây trồng hoa cúc. Ngày mùng 9 tháng 9 âm lịch năm ấy, ông không có rượu, chỉ nhai cánh hoa cúc làm mồi. Thứ sử Giang Châu là Vương Hoằng mang rượu tới tặng, ông uống say rồi ngâm thơ. Các văn sĩ sau đó chọn ngày 9/9 làm ngày uống rượu ngâm thơ. Hoa cúc cũng trở thành hương liệu làm thứ rượu được gọi là rượu trường thọ.
Dấu ấn Trùng Cửu cũng hiện rõ trong thơ Việt. Thiền sư Huyền Quang, vị tổ Trúc Lâm thứ ba thời Trần, có câu: “Năm ngoái giữa rừng không có lịch, nhìn hoa cúc nở biết trùng dương”. Câu thơ gắn với núi Yên Tử, nơi phát tích dòng thiền Trúc Lâm. Nhờ câu thơ ấy, người đời sau biết ngày 9/9 âm lịch từng có mặt trong đời sống văn chương Việt ngay từ thời Trần.
Còn bánh cao là cách thay thế tinh tế cho việc leo núi. Ở những vùng đồng bằng không có núi, người ta làm bánh bằng bột gạo xay nước ngào đường đỏ, hấp chín, đổ thành chín tầng như bảo tháp, điểm thêm hai con dê nhỏ biểu tượng cho trùng dương. Chữ cao chỉ bánh đọc trùng với chữ cao trong đăng cao, nên người xưa cho rằng ăn bánh là có thể thay thế việc lên núi. Ở đồng bằng Trung Quốc, người ta còn làm bánh kế hoa từ gạo nếp, kê, táo đỏ, cắm trên bánh lá cờ năm màu.3 Bánh Trùng Cửu chín tầng vì thế tượng trưng cho sự trường thọ.
Người Việt nay giữ gì ngày 9/9
Hỏi Tết Trùng Cửu là gì thì dễ, nhưng hỏi hôm nay ai còn làm gì trong ngày ấy thì câu trả lời khá mờ nhạt. So với Tết Hàn thực 3/3 hay Tết Đoan Ngọ 5/5 vẫn còn nhiều gia đình nấu cỗ, ngày 9/9 âm lịch đã lùi xa trong ký ức, không còn phổ biến như các tết tiết lớn.
Trên thực tế, người Việt ngày nay thường chỉ thắp nén hương tưởng nhớ ông bà, tổ tiên trong ngày này, chứ không làm cỗ cúng linh đình như các ngày lễ lớn.1 Phần phong tục đáng giữ nhất nằm ở chữ hiếu: con cháu nấu món ngon dâng ông bà, cha mẹ, dành thời gian ở bên họ; có gia đình tặng tiền để tỏ lòng biết ơn, đúng ý trùng dương tiết vốn là tết của người cao tuổi.
Còn mua vàng ngày Trùng Cửu với mong muốn mang lại tài lộc, hay ném quả cam vàng ra trước cửa để xua điều xui xẻo, đó là phần quan niệm dân gian, ai tin thì giữ, không ai ép ai. Với quả cam, cách làm có nhiều biến thể. Có nơi viết lời nguyện cầu lên quả cam rồi ném ra trước cửa.1 Có nơi để quả cam ghi lời cầu lên đầu giường hay bàn làm việc, với ý xua đuổi vận xui, đón vượng khí. Những việc này không tốn kém nhiều, nhưng cũng không phải việc bắt buộc của ngày lễ. Nếu biến thành lệ sắm sửa đắt tiền thì đã lệch khỏi ý hiếu kính vốn là gốc của tết tiết này.
Trùng Cửu trong lễ hội và xứ khác
Ở Việt Nam, có hai nơi vẫn giữ nếp Trùng Dương mỗi năm. Tại chùa Ba Vàng, tỉnh Quảng Ninh, Lễ hội Hoa Cúc - Tết Trùng Dương là lễ hội truyền thống của chùa.2 Lễ gắn với hình tượng hoa cúc, biểu tượng văn hóa đời Trần và thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, với các nghi thức rước nước Giếng Thần, châm lửa, nấu trà cúng Phật.
Trên đảo Long Sơn, TP Vũng Tàu, lễ hội Trùng Cửu tổ chức ba ngày 7, 8 và 9 tháng 9 âm lịch tại Nhà Lớn, tưởng nhớ công đức ông Lê Văn Mưu, người khai phá lập làng. Lễ hội được duy trì hơn trăm năm, thuộc tín ngưỡng dân gian gọi là đạo ông Trần, mộc mạc với nghi thức cúng giỗ và hoạt động xin chữ từ các ông đồ.
Lễ hội ở Long Sơn tuy mộc mạc nhưng không hề qua loa. Từ đầu tháng 8 âm lịch, Nhà lớn đã huy động hàng trăm nhân công chuẩn bị nơi ăn nghỉ, thực phẩm và đồ cúng tế, để đến ba ngày lễ hội mọi việc diễn ra chu đáo, trang nghiêm. Một tết tiết ít người còn nhớ, vậy mà vẫn có cộng đồng giữ trọn nếp xưa như vậy.
Cùng ngày 9/9 âm lịch, các nước láng giềng cũng có cách đón riêng. Hàn Quốc gọi ngày này là Jungyangjeol, người dân leo núi, dã ngoại, cắm hoa cúc và ăn bánh hoa cúc để tăng cường sức khỏe. Nhật Bản gọi là Chōyō, tức Lễ hội hoa cúc, nhưng ngày nay tổ chức vào ngày 9/9 dương lịch chứ không theo âm lịch. Trung Quốc còn có tục tảo mộ, dọn mồ mả tổ tiên để tỏ lòng hiếu thảo, cùng tục phơi hoa màu khắp mái nhà, cửa sổ vào mùa thu ở làng quê. Nếp mỗi nơi một khác, nhưng điểm chung đều là chăm lo sức khỏe và nhớ về người đi trước.
Ngày Trùng Cửu tốt hay xấu
Nhiều người đọc muốn biết ngày 9/9 âm lịch là ngày gì trên lịch vạn niên, tốt hay xấu để xuất hành. Lấy một năm làm ví dụ: Trùng Cửu năm 2024, tức ngày 9/9 âm lịch năm Giáp Thìn, rơi vào thứ Sáu ngày 11 tháng 10 dương lịch, đúng tiết Hàn Lộ, được ghi là ngày Kim Quỹ hoàng đạo, trực Khai. Năm khác ngày này sẽ rơi vào dương lịch khác, nên muốn tra chính xác, người đọc có thể xem mục Lịch vạn niên hay Xem ngày tốt trước khi tính chuyện quan trọng.
Ai cần tra nhanh giờ tốt trong ngày Trùng Cửu, có thể lưu sẵn theo cách ghi của lịch vạn niên: giờ hoàng đạo gồm các giờ Tý, Sửu, Thìn, Tỵ, Mùi, Tuất; giờ hắc đạo gồm Dần, Mão, Ngọ, Thân, Dậu, Hợi. Danh sách giờ tốt này chỉ đúng cho ngày Giáp Thìn nói trên; sang năm khác, ngày khác thì giờ tốt cũng đổi theo.
Riêng năm 2024, chuyên gia phong thủy Nguyễn Song Hà nêu các giờ đẹp của ngày Trùng Cửu như sau: giờ Bính Thìn từ 7h đến 9h thuộc Kim Quỹ, giờ Đinh Tị từ 9h đến 11h thuộc Bảo Quang, giờ Kỷ Mùi từ 13h đến 15h thuộc Ngọc Đường, giờ Nhâm Tuất từ 19h đến 21h thuộc Tư Mệnh. Hướng xuất hành đón Hỷ Thần là Đông Nam, đón Tài Thần là hướng Bắc.1 Đây đều là quan niệm dân gian để tham khảo, không phải điều bắt buộc; điều đáng nhớ của ngày này vẫn là hiếu kính với người già và tưởng nhớ tổ tiên.
Cách giữ nếp gọn cho nhà phố
Tết Trùng Cửu làm gì khi ở nhà phố, chung cư, hay xa quê không về được? Cách làm gọn nhất nằm đúng ở ý nghĩa gốc của ngày này. Một bữa cơm ngon nấu dâng ông bà, cha mẹ, một nén hương tưởng nhớ tổ tiên trước bàn thờ, thế là đủ giữ nếp ngày 9/9, không cần cỗ lớn, không cần leo núi xa.
Người xa quê có thể gọi video hỏi thăm cha mẹ, kèm một chén trà hoa cúc hay cắm vài cành cúc vàng trên bàn thờ gia tiên. Người muốn tham khảo thêm các tết tiết khác trong năm có thể xem mục Ngày lễ trong năm. Một chén trà dâng lên người già, theo cái nghĩa sâu nhất của Trùng Cửu, cũng là cách con cháu hôm nay tự “đăng cao” trong lòng hiếu kính.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Điều đặc biệt cần làm vào ngày Tết Trùng Cửu đầu tiên trong đại vận 9 để mang lại may mắn (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Lễ hội Hoa Cúc - Tết Trùng Dương ở chùa Ba Vàng (Quảng Ninh) (doanhnghieptiepthi.vn) ↩
- Tết Trùng cửu (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h
- Tết Trùng Cửu Trung Quốc: Nguồn Gốc, Phong Tục Và Ý Nghĩa (wanyu.edu.vn)
- Cửu Trùng Tử (Wikipedia)
- Cửu Trùng Đài (Cao Đài) (Wikipedia)