Âm lịch
Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 ra đời năm 1982 từ hiến chương quốc tế
Nhiều người vẫn nghĩ 20/11 là ngày do một tổ chức quốc tế đặt ra cho cả thế giới, hay nhầm với Ngày Nhà giáo thế giới 5/10. Thực ra đây là ngày Hiến chương Nhà giáo Việt Nam, do Hội đồng Bộ trưởng chính thức thiết lập năm 1982 trên nền một quyết định quốc tế từ năm 1957.
Mỗi độ cuối thu, khung cảnh trước cổng trường lại giống nhau: giỏ hoa xếp kín lối đi, bảng đen viết dòng chữ chúc thầy cô, còn nhóm phụ huynh đứng bàn nhau xem lớp góp quà thế nào cho phải phép. Giữa không khí ấy, có một câu hỏi cứ lặp lại hằng năm, nhất là ở các nhóm học sinh, sinh viên: ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 có từ bao giờ và vì sao lại chọn đúng ngày này?
Câu trả lời ngắn gọn thế này: 20/11 là ngày Hiến chương Nhà giáo Việt Nam. Đây là ngày lễ do Hội đồng Bộ trưởng, tức Chính phủ ngày nay, thiết lập bằng Quyết định số 167-HĐBT ban hành ngày 28/9/1982.2 Gốc rễ xa hơn nằm ở một hội nghị quốc tế họp tại Warszawa năm 1957, nơi các nước đồng ý lấy 20/11 làm ngày quốc tế tôn vinh nghề dạy học.
Thử hình dung một học sinh lớp mười thấy trường mình nghỉ 20/11, còn bố mẹ vẫn đi làm bình thường, liền thắc mắc vì sao ngày này không nằm trong các ngày nghỉ lễ chung của cả nước. Câu hỏi ấy dẫn đúng vào bản chất của mốc lịch sử này: nó là ngày hội của ngành giáo dục, dành cho thầy cô và học sinh trong các cơ sở giáo dục, chứ không thuộc nhóm ngày nghỉ mà mọi người quen thuộc.
Hiến chương các nhà giáo
Để hiểu 20/11, phải bắt đầu từ một tổ chức có tên viết tắt là FISE, tên đầy đủ là Liên hiệp quốc tế các công đoàn giáo viên, hay tổ chức quốc tế các nhà giáo dục tiến bộ. Tổ chức này ra đời tại Paris, Pháp, ngay sau chiến tranh thế giới thứ hai, với mục tiêu tập hợp những người dạy học tiến bộ trên khắp thế giới.
Thời điểm ra đời của FISE đến nay vẫn chưa thống nhất: một số trường đại học Việt Nam ghi là tháng 1/1946, trong khi Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và cổng thông tin Quảng Ninh ghi là tháng 7/1946. Vì vậy, khi gặp đâu đó con số tháng thành lập chính xác, nên hiểu đó mới là cách ghi của một phía, chưa phải điều đã được thừa nhận chung.
Bản thân cái tên Hiến chương các nhà giáo gắn với một sự kiện rõ ràng hơn. Năm 1949, tại hội nghị ở Warszawa, thủ đô Ba Lan, FISE soạn ra bản Hiến chương các nhà giáo gồm 15 chương.3 Sau đó, từ ngày 9 đến 11/8/1954, cuộc họp thứ XIX của Ủy ban hỗn hợp Liên đoàn quốc tế các nhà giáo tại Moscow nhất trí thông qua bản hiến chương này với trọn 15 chương.
Mười lăm chương ấy xoay quanh mấy mối quan tâm lớn: chống lại nền giáo dục tư sản, phong kiến; đòi một nền giáo dục tiến bộ; giữ gìn quyền lợi chính đáng của nghề dạy học; đề cao trách nhiệm và vị trí của người thầy trong xã hội. Một giáo viên trẻ nếu lần đầu đọc qua, hẳn sẽ nhận ra gần như toàn bộ văn bản đều nói về quyền lợi và vị thế của người cầm phấn, điều mà thời hậu chiến chưa phải nơi nào cũng coi trọng.
Việt Nam bước vào dòng chảy quốc tế này khá sớm. Công đoàn Giáo dục Việt Nam được thành lập ngày 22/7/1951, và chỉ một thời gian ngắn sau đó đã được kết nạp vào FISE.5 Chi tiết được ghi lại cụ thể hơn: năm 1953, Thứ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục Nguyễn Khánh Toàn làm trưởng đoàn dẫn Đoàn Việt Nam sang Viên, thủ đô Áo, dự hội nghị kết nạp công đoàn giáo dục của một số nước. Sau hội nghị ấy, Công đoàn Giáo dục Việt Nam chính thức trở thành thành viên của tổ chức.
Trong những năm kháng chiến chống Pháp, việc ngồi chung bàn với FISE mang ý nghĩa thực tế: Công đoàn Giáo dục Việt Nam liên hệ với tổ chức này để tố cáo âm mưu của đế quốc xâm lược, sự đàn áp giáo viên và học sinh. Nhân đó, phía Việt Nam giới thiệu thành tích của nền giáo dục cách mạng, tranh thủ sự ủng hộ của giới giáo viên khắp thế giới.6 Nghề dạy học lúc ấy là cả một mặt trận, không dừng lại trong lớp học.
Vì sao rơi vào 20/11
Câu hỏi vì sao chọn ngày 20/11 là điều nhiều người tò mò nhất, và câu trả lời trung thực có phần ngắn hơn người ta mong đợi. Từ ngày 26 đến 30/8/1957, hội nghị FISE được tổ chức tại Warszawa với sự tham dự của đại diện 57 nước, trong đó có Công đoàn Giáo dục Việt Nam. Hội nghị này quyết định lấy ngày 20/11/1958 làm ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo.3
Vì sao hội nghị chọn đúng ngày 20/11, chứ không phải một ngày khác trong năm, đến nay vẫn là điều chưa rõ. Những lời giải thích lưu truyền sau này, gắn ngày này với sự kiện hay nhân vật nào đó, đều không tìm được chỗ dựa trong các tài liệu của trường đại học hay bảo tàng. Ai muốn kể cho con cháu nghe, cứ nói thẳng: đây là quyết định của hội nghị, còn lý do đằng sau con số thì chưa được ghi lại.
Nghị quyết của hội nghị năm 1957 được phổ biến nhanh đến tất cả các trường học, các cơ quan quản lý giáo dục miền Bắc, và đến cả đồng bào, giáo giới, học sinh miền Nam. Với giáo giới Việt Nam lúc bấy giờ, việc một ngày quốc tế dành riêng cho nghề dạy học được công nhận trên 57 nước là điều có sức nặng, nhất là khi chính họ đang phải dạy học trong gian khó.
Việt Nam cũng không tiếp nhận ngày này một cách thụ động. Công đoàn Giáo dục Việt Nam từ năm 1953 đã là thành viên FISE, nên đại biểu Việt Nam có mặt tại hội nghị quyết định lịch sử ấy.3 Sau đó, chính người Việt là những người tổ chức ngày này đều đặn, bền bỉ hơn cả chính nơi khởi xướng.
Từ quốc tế thành ngày của Việt Nam
Ngày 20/11/1958, lần đầu tiên ngày Quốc tế Hiến chương các nhà giáo được tổ chức trên toàn miền Bắc Việt Nam.2 Những năm sau đó, ngày này lan sang nhiều vùng giải phóng ở miền Nam, tổ chức ở quy mô nhỏ hơn nhưng vẫn đủ để giáo giới nhớ nhau trong hoàn cảnh chiến tranh.
Trong những năm kháng chiến, cơ quan Tiểu ban Giáo dục có lệ mỗi độ 20/11 xuất bản, phát hành một số tập san đặc biệt. Ấn phẩm ấy nhằm cổ vũ tinh thần đấu tranh của giáo giới trong vùng tạm chiếm và động viên anh chị em giáo viên kháng chiến đang chịu đựng gian khổ. Một ngày lễ mà người ta phải in tập san để tiếp sức cho nhau giữa chiến tranh, nghĩ lại mới thấy nó có sức thật, không chuyện lễ lạt hình thức.
Sự phân chia miền Bắc và miền Nam lúc bấy giờ cũng lý giải vì sao ngày này chưa thể là ngày của cả nước. Phải đến năm 1975, khi đất nước thống nhất sau ngày 30/4/1975, 20/11 mới được tiến hành trong cả nước, và dần khắc sâu vào trí nhớ, tình cảm của mọi người, trở thành hành động tự giác của các tầng lớp nhân dân. Điều thú vị là trên thế giới, Ngày quốc tế Hiến chương các nhà giáo từ lâu đã không còn được tổ chức, riêng Việt Nam vẫn giữ và làm ngày này năm này qua năm khác.
Mốc chính thức đến ngày 28/9/1982, khi Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 167-HĐBT, thiết lập ngày 20/11 hằng năm là ngày lễ mang tên Ngày Nhà giáo Việt Nam.3 Quyết định này xuất phát từ đề nghị của ngành Giáo dục. Như ngành ghi lại, nó dựa trên cơ sở thực tế của những ngày 20/11 đã được tổ chức từ trước, phù hợp với nguyện vọng của các nhà giáo.
Ngày 20/11/1982, lễ kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam đầu tiên được tổ chức trọng thể tại Hội trường Ba Đình, Hà Nội.5 Kể từ đó, ngày hội của giáo giới có tên gọi riêng, và cũng từ năm 1982, 20/11 trở thành ngày hội lớn của ngành giáo dục và của toàn xã hội, tôn vinh những người thầy, người cô cống hiến cho sự nghiệp trồng người.
Đọc thêm: Lời chúc 20/10 mẹ viết sao cho chân thành, không sáo rỗng
Ý nghĩa tôn sư trọng đạo
Ý nghĩa ngày 20/11 nằm ở ba tầng.1 Tầng đầu tiên là tôn vinh những người cống hiến cho sự nghiệp giáo dục, tri ân công lao các thầy cô đã truyền đạt kiến thức và uốn nắn nhân cách cho từng thế hệ học sinh, sinh viên. Tầng thứ hai, ngày này thể hiện truyền thống tôn sư trọng đạo của dân tộc, một nếp đã có từ lâu và được tiếp nối bằng một ngày lễ hiện đại.
Dịp này cũng không chấm dứt ở những người đứng trên bục giảng. 20/11 còn là lúc tri ân cả những người có đóng góp cho ngành giáo dục Việt Nam, từ cán bộ quản lý đến những người làm công tác hậu phương nghề dạy học, bởi sự nghiệp trồng người cần đến rất nhiều bàn tay ngoài lớp học.
Ngoài tri ân, 20/11 còn là dịp ngành Giáo dục nhìn lại, đánh giá hiệu quả các hoạt động giáo dục và lập phương hướng cải tiến cho việc dạy và học. Nghĩa là vào đúng ngày hội của mình, ngành tự soi lại công việc, chứ không dừng ở việc nhận hoa.
Sự tôn vinh ấy còn được Nhà nước cụ thể hóa bằng những danh hiệu cao quý. Ngày 30/5/1985, Chủ tịch Hội đồng Nhà nước ký lệnh công bố pháp lệnh quy định vinh dự nhà nước Nhà giáo Nhân dân, Nhà giáo Ưu tú, tặng các cô nuôi dạy trẻ, giáo viên các cấp và cán bộ giảng dạy đại học, cao đẳng có thành tích xuất sắc.6
Ở một lễ kỷ niệm gần đây, Chủ tịch nước Lương Cường từng nhấn mạnh: muốn trồng người, trước hết lo cho nhân cách, kiến thức và kỹ năng theo sau.1 Câu nói ấy gói lại đúng tinh thần mà ngày này muốn nhắc: dạy học trước hết là làm người, rồi mới đến truyền chữ.
Ngày nay tri ân thế nào
Vậy ngày Nhà giáo Việt Nam là ngày nào trong hệ thống ngày nghỉ của cả nước? Theo Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, đây không thuộc nhóm ngày nghỉ lễ chung, mà chỉ là ngày nghỉ cho cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh, sinh viên trong các cơ sở giáo dục. Đó là lý do bố mẹ vẫn đi làm trong khi con được nghỉ học, và cũng là lý do những lời chúc, món quà thường được gửi trước hoặc gửi đúng ngày qua tin nhắn, điện thoại.
Cách tri ân qua các năm về cơ bản không đổi. Hằng năm vào dịp này, học sinh bày tỏ lòng biết ơn với thầy cô bằng hoa, thiệp, quà, báo tường, và phổ biến không kém là việc đến thăm thầy cô cũ, ngồi lại với người từng dạy mình sau nhiều năm rời ghế nhà trường. Một lớp học góp nhau vẽ báo tường, viết thiệp chúc cô chủ nhiệm vẫn là hình ảnh quen thuộc nhất của dịp này, đơn giản nhưng để lại ấn tượng lâu hơn nhiều món quà đắt tiền.
Với người đọc cần tra cứu hay so sánh với các nước khác, khi nói tiếng Anh, ngày 20/11 được gọi là ngày của nhà giáo, cách gọi chung mà nhiều nước dùng cho ngày lễ tôn vinh nghề dạy học của mình.
Còn một mốc dễ nhầm cần phân biệt: Ngày Nhà giáo thế giới, do UNESCO đề xướng năm 1994, được tổ chức hằng năm vào ngày 5/10, khác hoàn toàn với ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Người Việt vì thế có hai dịp liên quan đến nghề dạy học, nhưng dịp mà cả nước cùng nhớ, cùng chuẩn bị hoa và thiệp, vẫn là 20/11.
Một ngày quốc tế mà thế giới đã bỏ, Việt Nam giữ lại, đặt cho cái tên riêng và biến thành ngày hội của toàn dân. Đó có lẽ là chi tiết nói rõ nhất về chỗ đứng của nghề dạy học trong lòng người Việt.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Chào mừng Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2025 (vietnamnet.vn) ↩a ↩b
- Chào mừng ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. (thanhchuong.nghean.gov.vn) ↩a ↩b
- Ngày Nhà giáo Việt Nam (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Ngày Nhà giáo Thế giới (Wikipedia)
- Học viện Kỹ thuật mật mã (actvn.edu.vn) ↩a ↩b
- Lịch Sử Ngày quốc tế hiến chương các Nhà giáo và Ngày Nhà giáo Việt Nam (uel.edu.vn) ↩a ↩b