Chuyện Tết
Màu trắng vừa là tang vừa là Tết trong kiêng kỵ ngày Tết các nước
Người Việt, người Hoa, người Mông Cổ đều né quét nhà, cãi vã và lời xui ngày đầu năm vì tin ngày ấy báo trước cả năm. Kiêng kỵ ngày Tết các nước châu Á khác nhau ở chỗ cùng một dấu hiệu, như màu trắng hay số bốn, lại được đọc thành hai nghĩa trái ngược.
Trong cuốn Việt Nam phong tục in năm 1915, Phan Kế Bính chép tục ngày đầu năm: rác vun vào xó, đợi ba hôm làm lễ động thổ mới đem đổ. Cách giữ ấy không riêng người Việt. Kiêng kỵ ngày Tết các nước châu Á phần nhiều mọc lên từ một niềm tin chung: ngày đầu năm báo trước vận may cả năm.
Đọc kỹ thì mỗi nơi cầm một dấu hiệu khác nhau, có khi trái ngược hẳn. Nói điều xui xẻo ngày Tết, người Việt tin vận may cả năm sẽ bị kéo xuống. Người Hoa né cả cái chổi lẫn việc giặt giũ ngày đầu năm vì sợ hao tiền của.3 Dịp Tsagaan Sar, người Mông Cổ không mắng mỏ ai.3
Trước ngày ấy là cả một quãng chuẩn bị. Những ngày cận Tết, nghề làm đẹp bonsai và chăm sóc kiểng chạy nước rút, người trồng tỉa từng chậu quất, chậu mai cho kịp ra hoa đúng dịp. Không khí ấy cho thấy phần lớn việc kiêng cữ ngày đầu năm chỉ đứng vững khi mọi thứ đã xong từ trước: nhà đã dọn, cây đã sửa, rác đã đem đi.
Kiêng kỵ ngày Tết: quét nhà và hòa khí
Mùng 1, cái chổi nằm im trong góc. Việc dọn dẹp, giặt chăn màn, lau bàn thờ đã xong từ trước đêm giao thừa. Sang ngày đầu năm, người Việt kiêng quét nhà, kiêng đổ rác, sợ quét mất tài lộc, đuổi Thần Tài ra cửa. Có nhà giữ tục suốt ba ngày: rác nhóm lại một chỗ, chờ hết mùng 3 mới đem đổ.
Cách giữ ấy đã có từ lâu. Theo Phan Kế Bính, người Việt ngày đầu năm vun rác vào xó, đợi ba hôm làm lễ động thổ mới đem đổ.5 Đọc lại đoạn ấy mới thấy nếp cũ không cấm cái chổi, chỉ hoãn việc đem rác ra khỏi nhà vài hôm.
Ở đại lục, người Hoa cũng né chổi ngày đầu năm. Họ kiêng thêm cả giặt giũ lẫn đổ rác, cùng một lý do: sợ hao tiền của. Khác người Việt ở chỗ cả việc giặt quần áo cũng bị hoãn sang ngày khác, còn người Việt chủ yếu kiêng quét nhà và đổ rác.
Phần hòa khí thì rộng hơn, và đây là chỗ kiêng kỵ ngày Tết các nước gần nhau nhất. Cãi vã, to tiếng ngày đầu năm bị né, người xưa cho rằng cả năm sẽ bất hòa, gặp chuyện không may. Nói tục, nói điều xui cũng bị tránh vì sợ vận may cả năm bị kéo xuống. Sang Mông Cổ, tục ấy vẫn vậy: dịp Tsagaan Sar không ai mắng mỏ người khác.3
Có một chỗ người Việt tính xa hơn. Sáng mùng 1, ai không được chọn làm người xông đất thì không ghé nhà nào, vì người bước vào trước được tin là mang may rủi cho cả năm của nhà ấy. Chính vì thế mà nhiều gia đình hẹn sẵn người xông đất từ trước, hoặc chọn giờ đẹp rồi mới mở cửa chào khách đầu năm. Cửa nhà dịp Tết cũng ít khi đóng kín, vì người ta tin Ngọc Hoàng và chư tiên xuống thăm, đóng cửa bị coi là bất kính.1
Những điều người Việt giữ trong ba ngày ấy, từ chuyện cho lửa đến chuyện về nhà ngoại, gom ở bài Điều kiêng kỵ ngày Tết; còn đếm ngược tới giao thừa thì xem ở trang Còn bao nhiêu ngày đến Tết.
Dao kéo, tóc và đồ dễ vỡ
Cái kéo và cái lược nằm ngoài tầm với suốt ba ngày. Người Trung Quốc kiêng gội đầu và cắt tóc ngày đầu năm. Lý do nằm ở tiếng Hán: chữ tóc đồng âm với chữ phát nghĩa là thịnh vượng, nên gội hay cắt bị coi là cắt luôn may mắn, gột rửa hết phúc lộc của cả năm.3
Nước ta cũng giữ nếp tương tự. Cắt tóc, cắt móng tay ngày đầu năm bị coi như cắt đứt một phần cơ thể, làm suy giảm sức khỏe và tài lộc. Móng tay cho trẻ con thường được cắt xong từ hôm 30, để mấy ngày Tết khỏi phải động đến cái kéo.
Dao kéo thì mỗi nước một lý do. Động dao kéo mùng 1 bị người Việt né vì sợ năm mới khó tránh chuyện thị phi.1 Sang Nhật Bản, dao ngày đầu năm cũng bị tránh, cả khi nấu lẫn khi ăn, vì sợ cắt tay và liên tưởng đến cắt duyên.
Đồ dễ vỡ cũng vậy. Ba ngày Tết, bát đĩa và gương được giữ cẩn thận vì tiếng vỡ gợi chia cắt, mất mát; nơi khác lại nghe tiếng bát rơi như điềm hao tài. Dù là chia lìa hay mất của, người ta đều muốn tránh âm thanh ấy trong những ngày đầu năm.
Đêm giao thừa, người Hàn tránh ngủ vì sợ bạc trắng lông mi và đầu óc kém minh mẫn khi thức dậy.3 Đèn vì thế thức suốt đêm ở không ít nhà. Ba nước, ba lý do, chung một ý: đừng để vật sắc và tiếng vỡ mở đầu năm.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mâm cơm ngày đầu năm
Cháo là món đầu tiên bị đẩy ra khỏi mâm sáng mùng 1. Người Việt không đưa cháo vào bữa đầu tiên của năm, cho rằng món ấy gợi cảnh nghèo khó, còn cơm nóng mới thể hiện lòng tôn kính. Bên Trung Quốc, bữa sáng mùng 1 cũng tránh cháo và thịt: cháo gắn với nghèo khổ, thịt bị hạn chế để tôn trọng Phật giáo.
Mâm cỗ Việt kiêng thêm vài món. Thịt vịt bị né vì dáng đi lạch bạch, mực và bạch tuộc vì màu đen, tôm càng vì cong gù lưng, cua vì càng kẹp và đi lùi, trứng vịt lộn vì con vật chết trước khi ra đời. Những món ấy không cấm ai ăn quanh năm, chỉ dời ra khỏi mấy ngày đầu.
Danh mục món né khỏi mâm cỗ đầu năm của người Việt gồm thịt vịt, mực, tôm càng, cua và trứng vịt lộn, áp dụng chung chứ không riêng miền nào. Mỗi món gắn một lý do riêng, từ dáng đi lạch bạch của vịt đến càng kẹp, đi lùi của cua. Người Philippines thì để gà và cá ra khỏi mâm đêm giao thừa, vì hai món ấy gợi sự thiếu thốn, khan hiếm lương thực.
Cách ăn cũng có phép. Ăn sủi cảo đầu năm, người Trung Quốc không ăn hết sạch đĩa, để lại chút để cầu năm dư thừa. Rót rượu ở Hàn Quốc cũng có luật: nhất là soju, miệng chai không chạm vào miệng ly, vì đó là cách rót dành cho người đã khuất.
Món Tết mỗi nước một khác. Bánh chưng dưa hành của người Việt nằm trong số những món được nhắc nhiều khi so sánh mâm cỗ cổ truyền các nước. Ở Lai Châu, dân tộc Si La giữ phong tục ăn Tết riêng, khác nếp người Kinh ở đồng bằng. Người Thái ở Tây Bắc còn đưa lên mâm món ít người nghĩ tới: rêu suối, được ví như vũ nữ dưới làn nước.
Có điều nên dặn thêm: đồ ăn thức uống những ngày này không vì là Tết mà bớt phần cẩn trọng. Đã có trường hợp suýt chết vì một cốc nước rau má uống trong ngày Tết. Rau má tươi xay uống sống, đồ nấu sẵn để qua đêm, món tái sống trong mâm cỗ đều nên soi lại trước khi mời ai.
Nước đầu năm: gánh về hay kiêng lấy
Ngày đầu năm, lửa và nước là hai thứ người Việt kiêng cho ai. Lửa đỏ tượng trưng may mắn, nước tượng trưng tiền bạc; cho đi là mất lộc. Nước ngày ấy chỉ được mang vào nhà, không ai múc cho ai.
Chuyện vay mượn nằm trong cùng mạch ấy. Vay hoặc trả nợ đầu năm đều bị né vì sợ cả năm túng thiếu, như dâng tài lộc cho người khác. Phan Kế Bính cũng chép tục kiêng đòi nợ ngày đầu năm. Vì vậy, những món nợ dồn dập cuối năm thường được hai bên nhẹ tay với nhau, chờ qua tháng Giêng rồi tính tiếp.
Có một chỗ dễ hiểu lầm: kiêng cho đi không có nghĩa là kiêng nhận. Khách đến nhà ngày đầu năm mang túi quà, chủ nhà vẫn nhận, vì đó là lộc khách mang tới chứ không phải lộc nhà mình đưa ra. Còn chuyện mượn vặt, xin lửa xin nước thì cả hai bên đều né, đúng cái nếp đầy nhà kể trên.
Nói gọn, ngày đầu năm ai cũng muốn nhà mình đầy: đầy lửa, đầy nước, đầy tiền, nên chẳng ai cho đi thứ gì. Ai đến chơi thì mời ở lại ăn miếng bánh, chứ không mượn lửa về châm bếp. Cũng vì thế, việc sửa nhà, ký hợp đồng hay tậu xe thường bị lùi sang tháng Giêng, để đầu năm khỏi vướng chuyện tiền nong.

Cùng một thứ, hai nghĩa
Khăn trắng, áo trắng trên đường đưa tiễn là hình ảnh không ai muốn mang vào ngày đầu năm. Vì thế dịp Tết, đồ trắng và đồ đen bị người Việt né, hai màu ấy gắn với tang tóc, đau thương.
Ở Mông Cổ thì ngược lại. Dịp Tsagaan Sar, nghĩa là tháng trắng, trang phục sặc sỡ mới là thứ bị kiêng, còn gam trắng được chọn làm chủ đạo, vì trắng là thuần khiết, cát tường, thịnh vượng.3 Cùng một sắc, một nơi là tang, một nơi là Tết.
Số bốn cũng vậy. Bốn bị kiêng ở Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Singapore, Malaysia, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam, vì chữ bốn trong tiếng Quan Thoại đọc gần như chữ chết, còn tiếng Việt tứ gần âm tử. Đây là chỗ thú vị nhất của kiêng kỵ ngày Tết các nước: cùng một dấu hiệu, hai cách đọc.
Quà tặng cũng có luật riêng. Đôi giày là món người Hàn tránh tặng nhau dịp Seollal, vì tương truyền món quà này dẫn đến chia xa, ly biệt.3 Muốn biếu gì đó cho bạn bè, người ta thường chọn món khác an toàn hơn, để dịp lễ chỉ còn niềm vui.
Giữ nếp khi ở xa
Người Việt ở xa về quê ăn Tết thường hỏi trước ngày về nhà ngoại: kiêng mùng 1, mùng 4, mùng 5, nên về mùng 2 hoặc mùng 3 để đem vận may cho nhà ngoại. Nhà có tang thì không đi chúc Tết nhà khác, chỉ ở nhà đón họ hàng, hàng xóm đến thăm.3
Ở nước bạn cũng có phép tắc cho người đến chỗ thiêng. Vào chùa ngày Tết ở Campuchia, người ta kiêng đội mũ, cởi giày dép trước khi bước vào, không đụng chạm đến nhà sư, tránh gây ồn ào, và ăn mặc thiếu trang trọng cũng bị coi là bất kính.3 Ai định ghé chùa dịp lễ đều phải nhớ trước mấy điều ấy.
Chuyện đi lại ngày Tết giờ cũng khác xưa. Du lịch khởi sắc trong dịp nghỉ Tết Nguyên đán, và sôi động hẳn sau kỳ nghỉ dài 9 ngày. Không ít người về quê mấy ngày đầu, rồi cả nhà rủ nhau đi chơi nốt mấy ngày còn lại, thành ra cái nếp kiêng cữ cũng phải chia theo lịch trình.
Giữ nếp không cần đủ mâm đủ cỗ, chỉ cần đúng một hai phép nhỏ. Trước khi ghé nhà ai ngày đầu năm, hỏi xem nhà ấy giữ điều gì là đã có phần lễ phép: nhà thì cất cái chổi, nhà thì tránh lời nặng tiếng, nhà lại ngại nhận đôi giày mới.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Những điều kiêng kỵ ngày Tết đặc biệt phải nhớ để mong cầu một năm an lành, nhiều may mắn (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b
- Kỳ 3 Nghề kiếm tiền ngày cận tết: Làm đẹp bonsai, chăm sóc kiểng đang chạy nước rút (thanhnien.vn)
- Những điều kiêng kỵ trong văn hóa ngày Tết của các nước (anninhthudo.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính, 1915), Các việc kiêng kỵ (Wikisource)
- Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính, 1915), Tứ thời tiết lạp (Wikisource) ↩
- Hội chứng sợ số 13 (Wikipedia)