Điều kiêng kỵ ngày Tết: giữ gìn để năm mới suôn sẻ

Kiêng kỵ ngày Tết là chuyện gì và nên giữ đến mức nào

Mùng 1 Tết sắp đến, nhiều nhà lại thấp thỏm: quét nhà có làm mất lộc không, lỡ tay làm vỡ bát đĩa thì xử thế nào. Băn khoăn nào cũng xoay quanh điều kiêng kỵ ngày Tết, vốn không phải lệ cứng mà là nếp sống người Việt tự giữ cho năm mới được suôn sẻ. Hiểu được cội nguồn của từng điều kiêng, bạn sẽ biết mình nên giữ đến đâu cho vừa phải, không biến ngày vui thành gánh nặng.

Chỉ cần để ý sẽ thấy những điều kiêng xoay quanh đúng vài mối lo rất đời: tiền bạc ra đi như việc quét rác, cho vay, mở hũ gạo; hòa khí trong nhà như chuyện cãi vã, khóc lóc, làm vỡ đồ; và lời ăn tiếng nói trên mâm cỗ. Người xưa xếp từng việc vào chỗ của nó, kèm cách hóa giải riêng. Ba ngày Tết ngắn ngủi, hiểu đúng thì giữ được nếp mà vẫn vui đủ đầy với con cháu, họ hàng.

Quan niệm đầu xuôi đuôi lọt và thần linh ghé thăm ba ngày đầu năm

Gốc rễ của mọi điều kiêng nằm ở một niềm tin quen thuộc: mồng 1 Tết tốt lành thì cả năm sẽ tốt lành. Câu nói ấy người Việt nào cũng thuộc, và từ nó mà cha ông đặt ra cả một hệ lệ nhỏ cho những ngày đầu năm. Việc đầu tiên của năm được coi như pha mở màn của cả một vở. Mở được xuôi thì đoạn sau mới thuận, nên những gì dễ mang điềm xấu đều được nhắc nhau tránh, từ lời nói đến cử chỉ.

Một niềm tin khác cũng chi phối không ít lệ: từ sáng mùng 1 đến rằm tháng giêng là lúc thần linh ngự xuống trần gian. Dân gian tin trong khoảng mười lăm ngày ấy, Ngọc Hoàng cùng chư vị thần tiên giáng phàm, đi từng nhà để xem xét và chúc phúc. Nhà cửa vì thế phải sạch sẽ, con người phải hòa nhã, lời ăn tiếng nói phải đẹp. Nhiều việc bị kiêng, như quét nhà hay đổ rác, cũng vì sợ làm phiền hoặc đuổi mất phúc lộc đang ngự trong nhà.

Nhìn chung, kiêng kỵ ba ngày Tết là kinh nghiệm dân gian tích lũy qua nhiều đời, giúp con người đón năm mới bình an, thuận lợi. Người xưa giữ nếp bằng cách khéo nhắc nhau, không dọa nạt, cũng không trách ai lỡ phạm lệ. Chuyện đoàn tụ đầu năm, theo quan điểm của người am hiểu phong thủy, còn giúp hóa giải va chạm của năm cũ để gia đạo được bình yên. Rút cuộc, phần lớn lệ kiêng đều quy về một mục đích: giữ cho nhà cửa, họ hàng và chính lòng mình được êm xuôi khi bước sang năm mới.

Giữ kiêng kỵ linh hoạt, tránh áp đặt mất tình người

Hiểu nguồn gốc rồi thì câu hỏi còn lại là giữ đến mức nào. Theo nhận định của chuyên gia Phạm Ngọc Trung, các kiêng kỵ không có thật, chỉ là ngẫu nhiên, và việc giữ trong một hai ngày Tết không ảnh hưởng gì đến cuộc sống. Nói cách khác, đây là chuyện chọn làm hay không làm, chứ không phải phép bắt buộc ai cũng phải tuân theo tuyệt đối.

Chính các chuyên gia cũng khuyên áp dụng kiêng kỵ linh hoạt, tùy hoàn cảnh, tránh áp đặt đến mức gây mất tình người. Ví dụ rất đời: con cháu ở xa về đúng mùng 1, cả nhà bận rộn dọn dẹp sau bữa tiệc, nếu cứ cứng nhắc giữ lệ mà để rác chất đống thì chẳng ai vui. Hoặc người lớn vì sợ phạm kiêng mà quát nạt con nhỏ làm vỡ chén, thì đã đi ngược hẳn tinh thần hòa thuận của ngày đầu năm. Các kiêng kỵ về ăn uống, theo nhận xét từ nhiều vùng miền, cũng thay đổi theo nơi và mang tính tâm linh, không có cơ sở khoa học.

Tuy vậy, lệ kiêng vẫn có giá trị riêng khi được hiểu đúng: nó nhắc con người giữ nhà gọn gàng, giữ miệng hiền, giữ lòng nhẹ nhõm đúng dịp cả nhà sum họp. Nhà nào giữ nếp nhà ấy, giữ trọn cũng được, chọn vài điều hợp với cuộc sống hiện nay cũng được. Chỉ đừng biến kiêng kỵ thành áp lực, đừng lấy nó để trách móc hay làm khó người thân, vì ngày Tết vốn sinh ra để cho con người được vui.

Quét nhà, đổ rác và giữ của cải trong ba ngày Tết

Cây chổi cất kỹ từ chiều ba mươi, hũ gạo đổ đầy trước giao thừa, cửa chính mở toang sáng mùng 1: ba việc nhỏ ấy gói trọn cả một triết lý giữ của cải của người Việt ngày Tết. Dân gian tin Thần Tài ghé thăm nhà nào trong những ngày đầu năm thì ban phước cho nhà ấy cả năm, nên mọi cử chỉ liên quan đến của cải đều được làm cẩn thận.

Trong nhóm điều kiêng kỵ ngày Tết, chuyện quét nhà và đổ rác được giữ kỹ nhất, cũng là điều hay gây tranh luận nhất giữa các thế hệ trong một nhà.

Kiêng quét nhà, đổ rác để không đuổi Thần Tài

Người Việt kiêng quét nhà, đổ rác mùng 1 Tết vì dân gian cho rằng quét nhà ngày đầu năm là quét tài lộc ra khỏi cửa, xua đuổi Thần Tài đang ghé thăm. Nhiều nơi giữ tục này dài hơn, kiêng luôn suốt ba ngày đầu năm. Ba ngày ấy được xem là ba ngày thần linh giáng hạ, điềm lành hay dữ của cả năm bám theo những gì xảy ra trong khoảng thời gian ngắn này. Vậy là một năm ba trăm sáu mươi lăm ngày được dân gian nén lại thành ba ngày, và cây chổi bình thường bỗng thành vật phải cất kỹ.

Nguyên do sâu hơn nằm ở một điển tích cũ. Như Nguyệt là nhân vật trong chuyện dân gian được tin là Thần Tài, từng chui vào đống rác ở góc nhà để trốn sự truy bắt. Từ đó dân gian kiêng hót rác ba ngày đầu năm vì sợ hót mất Thần Tài đang ẩn trong rác. Bàn thờ Thần Tài trong nhà người Việt thường đặt ở góc nhà, cũng gắn liền với điển tích này. Nói cách khác, đống rác tạm để góc nhà trong ba ngày Tết không phải sự lười biếng mà là cách giữ một vị khách quý theo quan niệm cũ.

Tục này có nét khác nhau đôi chút giữa các nơi. Nhiều vùng cho phép quét sơ nhà trong ba ngày Tết, miễn là không hốt rác ra ngoài; có nơi kiêng hẳn, chờ qua mùng 3 mới dọn. Ở Nam Bộ, sau khi tổng vệ sinh trước Tết, người ta cất hết chổi đi, vì mất chổi ngày Tết được coi là điềm bị trộm cắp, hao hụt của cải cả năm. Nông thôn xưa còn rắc vôi bốn góc vườn, vẽ mũi tên hướng ra cổng để xua đuổi ma quỷ, giữ cho nhà yên ổn trong những ngày thiêng liêng.

Thực tế ngày nay, nhà phố và chung cư không thể để rác chất ba ngày, nhất là khi nhà có trẻ nhỏ hay thức ăn dễ ôi thiu. Cách giữ tục mà vẫn sạch sẽ là gom rác vào túi kín hoặc thùng kín, để phía sau nhà, chờ qua mùng 3 mới mang đi. Nếu buộc phải quét, quét từ ngoài vào trong, dồn rác vào một góc kín chứ không hốt đổ đi ngay. Nhà nào quen dùng máy hút bụi thì cứ dùng, vì cách này không gợi cảm giác quét lộc như cây chổi.

Việc chuẩn bị từ trước mới là gốc. Tổng vệ sinh nhà cửa nên làm dứt điểm trong những ngày cận Tết: lau sàn, đổ rác, giặt giũ cho xong trước giao thừa, để ba ngày Tết chỉ việc ăn Tết. Nhà càng dọn sớm trước Tết thì ba ngày đầu năm càng nhàn, khỏi phải va vào điều kiêng. Cũng vì thế mà nhiều nhà bắt đầu tổng vệ sinh từ hai mươi sáu, hai mươi bảy, chừa lại ngày ba mươi cho việc nấu nướng và sắm sửa cuối.

Dù vậy, giữ tục đến mức nào vẫn là chuyện nhà nào nấy quyết. Khách ghé chơi thấy nhà bừa bộn thì khó chịu, còn gia chủ cuống quýt quét nhà giữa mùng 1 vì khách sắp đến thì cũng mất cả sự thư thái của ngày Tết. Cân bằng hợp lý là nhà sạch sẵn từ trước Tết, rác phát sinh trong ba ngày được gom gọn, kín đáo, và mọi người trong nhà hiểu vì sao làm vậy để khỏi cãi nhau ngay giữa Tết.

Cửa nhà, tủ tiền, hũ gạo và những thứ tượng trưng cho của cải

Nếu cây chổi gắn với chuyện đuổi tài lộc ra khỏi nhà, thì cửa chính, tủ tiền, hũ gạo lại gắn với chuyện giữ của cải ở trong nhà. Dân gian tin mùng 1 là ngày thần linh ghé thăm, ban phước qua cửa chính, nên đóng cửa kín cả ngày đầu năm bị coi là cản bước Thần Tài, thậm chí có nơi cho là mang vẻ đói nghèo tù túng. Mở cửa sáng mùng 1 để đón tài lộc, đón khách, chỉ đóng khi cả nhà ra ngoài, là cách giữ tục dễ nhất trong nhóm điều kiêng kỵ ngày Tết.

Cùng với cửa chính là chỗ đứng trước cửa. Ngày đầu năm, người ta kiêng ngồi hoặc đứng chắn trước cửa nhà, vì quan niệm cho rằng vị trí ấy chặn luồng khí tốt, vượng khí vào nhà. Vì thế mùng 1, người lớn trong nhà thường nhắc khẽ khi ghế kê hướng ra cửa, và khách đến chúc Tết cũng nên đứng lệch sang bên khi chào hỏi, đừng lấp giữa cửa.

Bên trong nhà, những vật chứa của cải đều được chuẩn bị đầy từ trước giao thừa. Hũ gạo nên đổ đầy trước đêm ba mươi, tốt nhất là hũ gạo sâu, tượng trưng cho sự no đủ quanh năm; ở miền Nam còn kiêng để trống cối xay gạo, thùng gạo ngày Tết với cùng một ý cầu. Bể nước, giếng nước cần đầy, vòi nước hoạt động bình thường, vì nước được xem là dòng chảy của tài lộc, giữ nước đầy là giữ cả năm phát đạt. Ngược lại, đổ nước, té nước ra ngoài nhà đầu năm bị kiêng vì tượng trưng sự mất tiền của gia chủ. Việc này cũng có lý thực dụng: ngày xưa Tết hàng quán đóng cửa, nước và gạo phải dự trữ đủ cho cả gia đình mấy ngày.

Tủ tiền, két sắt, thậm chí tủ quần áo, là những chỗ dân gian kiêng mở trong mùng 1 vì tin rằng mở tủ ngày đầu năm làm thất thoát tiền của, vận may cả năm. Cách xử lý đơn giản: chuẩn bị sẵn tiền lì xì, tiền tiêu Tết và quần áo mặc ba ngày từ trước giao thừa, để mùng 1 khỏi phải mở két tìm tiền hay mở tủ xếp đồ. Đây là việc ai cũng làm được, chỉ cần nhớ làm trước một ngày.

Nhà cửa bừa bộn đầu năm cũng bị kiêng, vì quan niệm cho rằng sự bừa bộn cản trở vận khí tốt vào nhà. Vì thế trước giao thừa nên thay những đồ cũ, héo úa bằng hoa tươi; cành đào, mai, quất cảnh vừa đẹp vừa tượng trưng cho sự sinh sôi. Dù vậy, giữ nhà gọn gàng ba ngày Tết không có nghĩa là ai cũng phải lau chùi suốt ngày, vì sẽ lại rơi vào chuyện quét nhà vốn được kiêng; sạch sẵn từ trước Tết vẫn là lời ngắn nhất.

Kiêng rơi tiền, đánh mất đồ dùng cá nhân đầu năm cũng thuộc nhóm này, vì dân gian xem đó là điềm hao hụt. Người hay móc ví trả tiền lì xì, mua hàng chợ Tết nên đếm kỹ, gói gọn tiền lẻ vào một ngăn riêng để khỏi rơi vãi giữa dòng người đông. Ba ngày đầu năm giữ được của cải trong nhà ngay ngắn, theo quan niệm dân gian, là mở đầu cho một năm tài chính ổn định.

Cho vay, cho lửa, cho nước đầu năm: vì sao kiêng và chuẩn bị thế nào

Câu “Đi vay đầu năm, cả năm đi mượn” ông bà truyền lại không phải để dọa, mà để nhắc người ta dọn xong chuyện tiền bạc trước khi năm cũ khép lại. Cùng với đó, lửa và nước trong nhà cũng được xem là thứ không thể đưa đi ngày đầu năm, dù chỉ là một que diêm hay một gáo nước.

Nhóm điều kiêng kỵ ngày Tết về cho vay, cho lửa, cho nước đều xoay quanh một ý: đầu năm là lúc giữ lộc, không phải lúc trao đi hay xin lại. Hiểu được ý đó, việc chuẩn bị từ trước Tết trở nên đơn giản và tự nhiên hơn nhiều.

Kiêng vay mượn, đòi nợ và cho vay trong những ngày đầu năm

Theo quan niệm dân gian, vay hay cho đầu năm đều khiến tài chính cả năm vướng mắc. Người đi mượn sợ tạo tiền lệ phải mượn nợ suốt năm, người cho mượn thì ngại việc dâng tài lộc của mình cho người khác. Vì vậy, ba ngày đầu Tết, nhà nào cũng né chuyện tiền bạc ra vào, dù là vài trăm nghìn với người thân hay món nợ lớn với bạn bè.

Câu “Đi vay đầu năm, cả năm đi mượn” được nhiều nơi truyền tai nhau, nói lên nỗi lo của người đi vay: mở đầu năm bằng việc xin xỏ thì cả năm lận đận. Ngược lại, người cho mượn tiền đầu năm bị tin là làm tiền bạc phát tán, mất lộc, như thể dâng vận may của nhà mình sang nhà người ta. Hai bên đều thấy bất lợi, nên lệ này tồn tại dai dẳng ở khắp các miền, từ thành phố đến quê.

Đòi nợ cũng thuộc nhóm nên tránh. Theo quan niệm, việc đòi nợ dịp Tết mang lại xui xẻo cho cả hai bên: người đòi giữ được tiền nhưng mang tiếng làm mất niềm vui của nhà người ta đầu năm, người bị đòi thì khởi năm với tâm trạng nặng nề. Có những món nợ nhỏ, người cho vay vốn không đòi gấp, nhưng đến dịp Tết lại phải gặng hỏi vì cần tiền lo cỗ cúng, quà cáp. Chính hoàn cảnh ấy khiến ông bà đặt ra lệ: chuyện nợ nần giữa hai nhà gác lại, hẹn sau Tết rồi tính.

Cách xử lý của ông bà rất thực tế: giải quyết hết nợ nần trước thời khắc giao thừa để khởi đầu năm mới sạch sẽ. Nợ trả được thì trả, chưa trả xong thì chủ động hẹn người ta một mốc sau Tết, tránh để đối phương phải mở lời. Nhờ vậy, cả hai bên đều nhẹ lòng, không ai phải phạm điều kiêng nào, mà tình nghĩa vẫn giữ nguyên. Người nợ chủ động nhắn tin chúc Tết kèm lời hẹn trả, thường được cảm thông hơn là im lặng né tránh.

Người buôn bán cũng nên để ý một điểm: mùng 1 Tết kiêng cả giao dịch, trả nợ, vì ngày này được xem là dễ mất may mắn tài chính nếu có dòng tiền chảy ngược. Cửa hàng mở bán từ mùng 2, mùng 3 thì chuyện buôn bán vẫn bình thường; riêng mồng một, mọi chuyện tiền bạc nên để yên một ngày. Lệ này cũng hợp với nhịp sống ngày đầu năm: ai cũng nghỉ ngơi bên gia đình, ít ai mở sổ sách tính toán ngay sáng mùng một.

Kiêng cho lửa, cho nước và cách chuẩn bị từ trước Tết

Lửa và nước được xem là hai thứ tượng trưng rõ nhất cho sung túc: lửa màu đỏ là may mắn, là sự ấm áp và sức mạnh của gia đình; nước là tài lộc, là sự sinh sôi, làm ăn thuận lợi. Cho lửa, cho nước đầu năm vì thế bị coi là trao đi tài lộc của nhà mình: cho nước đi thì sợ kém tài cả năm, làm ăn thất bát; cho lửa đi thì làm giảm sự ấm no của nhà. Trong phong thủy, việc đem lửa hay nước cho người khác ngày đầu năm âm lịch cũng bị xem là trao đi tài lộc, nên lệ này không chỉ riêng người theo tín ngưỡng dân gian mới để ý.

Lệ này áp dụng cả hai chiều. Nhà mình không cho, người ta cũng không nên đến xin. Ngày mùng một, nhiều gia đình còn giữ thói quen đỏ lửa cả ngày, bếp không tắt, để lộc trong nhà luôn ấm. Ai đi chúc Tết sáng sớm cũng nên nhớ điều này, đừng vội mở lời xin than, mượn diêm, vì chủ nhà sẽ khó xử: cho thì phạm lệ, không cho thì ngại tình. Chuyện tưởng nhỏ, nhưng đủ khiến cả hai bên ậm ừ suốt buổi chúc Tết.

Người hút thuốc là nhóm dễ vô tình xin lửa đầu năm nhất. Đi chúc Tết, ngồi bàn trà, quen tay rút thuốc rồi quay sang hỏi mượn bật lửa, vừa nói xong mới nhớ ra chuyện kiêng. Chủ nhà lúc đó lúng túng, khách cũng ngượng. Cách đơn giản là tự mang theo bật lửa riêng, hoặc tốt hơn là hạn chế thuốc lá trong những ngày nhà người ta có trẻ con, có bàn thờ, vừa giữ phép vừa khỏi vướng chuyện xin lửa.

Chuẩn bị từ trước Tết giải quyết gần như hết rắc rối. Nên chuẩn bị đủ diêm, bật lửa trong ba ngày Tết để không phải mượn ai; nhà có bếp lửa thì dự trữ than, củi từ trước, bếp ga thì thay bình mới trước 30 Tết nếu thấy gần cạn. Chuyện này tưởng vặt, nhưng sáng mùng một nấu nồi nước lụi, bếp hết gas mà phải sang nhà hàng xóm xin lửa mồi thì cả nhà đều thấy khó xử. Thêm vào đó, việc dự trữ còn hợp với thói quen chợ Tết chỉ mở đến chiều 30, ngày đầu năm muốn mua gì cũng khó.

Về nước, nhà nào cũng nên dồn đầy thùng, chum trước Tết, thêm vài bình dự phòng, để mùng một không phải gõ cửa nhà khác xin một gáo nước. Nhà ở chung cư thì vặn đầy bình nước nóng, bình lọc, còn nhà nông thôn có giếng, có bể thì múc đủ cho ba ngày. Theo quan niệm, cho nước mùng một là đưa đi may mắn, nên dù hàng xóm thân thiết đến mấy, người ta cũng ngại mở vòi cho ai trong ngày này. Chuẩn bị sẵn, cả hai nhà đều nhẹ nhàng.

Một chi tiết nhỏ nhưng nên nhớ: bật lửa trong túi áo mới đi chúc Tết còn giúp tự chủ nếu chủ nhà mất điện, bếp tắt lửa. Người biết chuẩn bị như vậy đi đâu cũng được mời ngồi lâu, vì không làm phiền ai, không xin gì nhà người ta trong những ngày mọi thứ đều được giữ nguyên cho riêng gia chủ. Sự chu đáo ấy chính là cách ông bà dạy con cháu quý trọng lộc của nhà mình, đồng thời tôn trọng lộc của nhà người khác.

Đọc thêm: Tết ăn gì hướng dẫn bạn các món ăn truyền thống ngày tết từ bánh chưng tới chè bà ba

Đổ vỡ, cãi vã và những cử động dễ mang điềm xui

Vỡ một cái chén, to tiếng một câu, vỗ nhẹ vai ai đó: những việc nhỏ như thường ngày lại nằm trong nhóm điều kiêng kỵ ngày Tết được nhắc nhiều nhất. Quan niệm xưa cho rằng ba ngày đầu năm là lúc gia đạo bộc lộ hình hài cả năm, nên mọi cử động báo hiệu chia lìa hay bất hòa đều được tránh xa. Với nhà có trẻ nhỏ và khách khứa ra vào dịp Tết, nhóm lệ này càng cần để tâm hơn cả.

Kiêng làm vỡ bát đĩa, gương trong ba ngày Tết

Bát đĩa, ly tách, gương soi đều thuộc hàng dễ vỡ, và tiếng đồ dùng rơi vỡ đầu năm, theo lối lý giải của người xưa, không đơn thuần là thiệt hại vài chục nghìn đồng. Đổ vỡ được xem là hình ảnh của sự rạn nứt, chia lìa trong quan hệ gia đình; làm vỡ gương còn bị coi là điềm cực xấu, báo hiệu mất mát tiền tài. Tục lệ này có mặt ở hầu khắp các vùng, cách nói khác nhau nhưng ý thì một: đầu năm nên giữ gìn sự nguyên vẹn của mọi thứ trong nhà.

Cụ thể hơn, đồ sứ như bát, đĩa, ấm chén được coi là biểu tượng của sự gắn kết quanh mâm cơm, nên vỡ một chiếc dễ bị lý giải thành điềm chia cắt, đứt lìa trong gia đình. Bữa tiệc Tết đông người, chén bát chất cao trên bàn, trẻ nhỏ chạy nhảy quanh nhà là lúc va đập dễ xảy ra nhất. Việc sắp xếp chén bát ngăn nắp, hạn chế đặt đồ dễ vỡ ở mép bàn hay nơi lối đi là cách thực tế để giữ lệ mà không cần ai phải căng thẳng suốt ba ngày.

Nhà có con nhỏ thì càng cần để tâm. Trẻ múa may cầm ly cầm chén, hoặc đùa nghịch gần kệ kính, gương lớn trong phòng ngủ đều là tình huống hay gặp. Người lớn nên nhắc trẻ tránh va đập vào đồ dễ vỡ ngay từ trước Tết, đồng thời cất những món dễ thương tổn lên chỗ cao hay chỗ kín. Mặt khác, khi bưng bê mâm cỗ đông đúc, chia bớt người khâu bưng khâu dọn cũng giảm đáng kể nguy cơ rơi rớt; mâm cỗ ba bốn tầng, tay chỉ còn chỗ cầm mép thì vừa nặng vừa lo.

Ngày mùng 1 được xem là lúc cần cẩn trọng nhất, vì đó là ngày mở màn cho cả năm. Ai từng thấy cảnh cả nhà đứng nhìn mảnh sứ vỡ trên nền nhà sáng mùng 1 đều hiểu vì sao lệ này được nhắc đi nhắc lại: chẳng ai muốn khoảnh khắc đầu năm của gia đình chấm dứt bằng tiếng chén rơi. Chẳng hạn, nhiều nhà dọn bát đĩa sau cỗ bằng một khay riêng, xếp ít một lần bưng, thay vì chất chồng rồi ôm cả chồng đi một mạch.

Cần nói rõ rằng đây là quan niệm, không phải luật buộc. Vỡ một chiếc chén trong ngày Tết không ai có thể khẳng định sẽ mang điều gì đến cho gia đình; cái giá thực tế chỉ là mất đồ dùng và một chút tiếc nuối. Nhưng chính vì lệ này gắn với tình cảm gắn bó của gia đình nên nhiều người vẫn giữ, coi đó như cách nhắc nhau cẩn thận, trân trọng những gì đang có trong nhà.

Giữ hòa khí, không cãi vã, không khóc lóc đầu năm

Khó có điều kiêng kỵ nào được nhiều gia đình nhắc đến bằng lệ giữ hòa khí đầu năm. To tiếng, tranh cãi mùng 1 Tết bị xem là điềm cho thấy cả năm sẽ đầy mâu thuẫn, lục đục không vui. Ngược lại, ai khóc lóc, buồn bã hay bực tức trong ngày Tết thì được tin là sẽ gặp nhiều chuyện buồn lo quanh năm. Dân gian còn có cách nói mạnh hơn: buồn nản ba ngày đầu năm là tự dẫn đường cho những điều không tốt vào nhà.

Thực tế thì Tết lại chính là dịp dễ phát sinh va chạm. Khách khứa đông, con cháu về nhà nhiều, việc nấu nướng rộn ràng, tiền bạc tần tật, cộng thêm vài chén rượu trên mâm cỗ. Mấy câu so sánh giữa các chị em dâu hay lời trách móc về việc ai đó ít góp phần chuẩn bị đều có thể khiến không khí nóng lên. Người lớn trong nhà thường chỉ cần cười xòa một câu kịp thời là chuyện chưa kịp thành cãi vã; đổi lại, để mặc câu nói cay đắng rơi ra giữa khách khứa thì muốn gỡ cũng khó.

Với trẻ nhỏ, lệ này chuyển thành yêu cầu kiên nhẫn. Dịp Tết, người lớn nên tránh quát mắng hay đánh đòn, thay vào đó chỉ bảo nhẹ nhàng, vì trẻ khóc lóc trong nhà được tin là khiến cả năm gia đạo bất ổn. Có điều, nhẫn nhịn không có nghĩa nuông chiều mọi đòi hỏi; chỉ cần chọn thời điểm và giọng nói cho phù hợp, dặn dò trước khi khách về để trẻ không bị rầy la giữa chừng. Một mẹo nhiều gia đình dùng là cho trẻ ăn sớm, cho trẻ ngủ trưa đúng giờ, để đứa trẻ đói và buồn ngủ không trở thành mồi lửa của tiếng quát.

Lạc quan trong ba ngày Tết cũng được xem là một phần của lệ. Người buồn bã, than vãn được cho là đang mở đường cho những chuyện buồn lo vào cả năm, nên dù có chuyện gì không vừa ý, nhiều người vẫn cố giữ mặt tươi tắn, nói chuyện mạnh mẽ, tích cực. Điều này không phải giả vờ vui, mà là cách tạm gấp những muộn phiền lại, để sau ba ngày Tết mở ra giải quyết khi mọi người đã bình tĩnh hơn.

Một nhà vui vẻ ba ngày đầu năm, theo quan niệm xưa, là cách giữ hỉ thần ở lại gần gia chủ; còn bỏ tin ấy ra ngoài, chính sự vui vẻ ấy đã là điều đáng quý. Nhiều gia đình đặt ra quy ước rất đời thường: chuyện bất đồng để nói sau rằm tháng giêng, những ngày Tết chỉ chúc nhau điều may mắn. Cách làm này vừa giữ được lệ, vừa giữ được tình, và không ai phải nén giận đến mức khó chịu.

Kiêng đánh thức, chúc Tết người đang ngủ và vỗ vai khoác vai

Vài cử chỉ thân mật thường ngày lại rơi vào danh sách cần tránh trong những ngày đầu năm. Việc đầu tiên là không đánh thức người khác dậy, nhất là sáng mùng 1: người bị gọi dậy sẽ bị hối thúc, giục giã trong công việc quanh năm, không được yên ổn. Chúc Tết người đang nằm ngủ còn bị xem nặng hơn, vì lời chúc lúc ấy có thể bị coi như trù ẻo, khiến người ấy ốm uể oải cả năm; một số nơi còn cấm cả chụp ảnh người đang ngủ dịp Tết.

Lý do đằng sau lệ này dễ hiểu: ngày đầu năm là ngày nghỉ ngơi sau một năm làm việc, để người ngủ tự dậy là tôn trọng sự nghỉ ngơi ấy. Thực tế, ai dậy thì chúc Tết người đó, còn người còn say ngủ thì đợi họ tỉnh dậy rồi chúc cũng chưa muộn. Nhà có khách đến sớm mà con cháu nào còn ngủ, chủ nhà có thể khéo léo mời khách vào chỗ khác, tránh để khách đứng trước cửa phòng ngủ vừa cười nói vừa ồn ào. Người ngủ dậy muộn sáng mùng 1 cũng không cần áy náy, vì chẳng có lệ nào bắt ai phải dậy trước mặt khách.

Cử chỉ thứ hai cần tránh là vỗ vai, khoác vai hay quàng vai người khác trong dịp Tết. Người xưa tin rằng vỗ vai khiến người bị vỗ như gánh thêm gánh nặng, may mắn rơi rớt đi; có nơi còn coi đây là điềm báo khó khăn sắp đến, thậm chí lận đận tình duyên, hạnh phúc. Mặt khác, với người lớn tuổi, việc trẻ nhỏ vỗ vai hay quàng cổ cũng vốn không hợp phép tắc, nên lệ này vừa hợp quan niệm vừa hợp lễ nghĩa. Nhóm cử chỉ kiểu đấm nhẹ vai, giật tóc nhau giữa bạn bè cũng nên tạm giữ lại trong ba ngày này, vì người nhận có thể không nói ra nhưng vẫn khó chịu.

Ba ngày Tết, thay vì vỗ vai, một cái bắt tay, một lời chúc trọn vẹn hay đơn giản là ngồi xuống bên cạnh đã đủ thể hiện thân tình. Với người thân ở xa lâu ngày mới gặp, cái ôm nhẹ và câu hỏi thăm chu đáo vẫn là cách thể hiện tình cảm được đón nhận nhất, vừa không phạm lệ, vừa khiến người đối diện thấy mình được tôn trọng.

Lời ăn tiếng nói và bữa cơm ngày Tết

Một câu “hỏng rồi” vô tình buột miệng trong ngày mùng một có thể làm cả nhà chùng xuống một thoáng, dù ai cũng biết đó chỉ là lời nói. Trên mâm cỗ Tết, chuyện miệng ăn tiếng nói lại càng được giữ kỹ hơn ngày thường, bởi người xưa tin lời đầu năm có sức nặng cả năm. Giữ miệng cho lành chỉ là nửa việc; nửa còn lại nằm ở cách ngồi ăn, cách cầm đũa và cách đối xử với phần thức ăn còn lại trong ba ngày đầu năm.

Kiêng nói điều xui xẻo, không khoe khoang phê phán

Ba ngày Tết, người Việt giữ ăn nói cho lành, nhất là tránh những từ mang điềm gở như “chết rồi”, “hỏng rồi”, “tiêu rồi”, “mất rồi”, “hết rồi”. Dân gian cho rằng lời nói đầu năm là lời mở đầu cho cả năm, nói gì thì năm ấy dễ theo đó mà trôi. Bởi vậy, dù đùa vui hay cãi nhau vụn vặt, mọi người cũng tránh buông những câu này ra, kể cả khi chỉ vô tình làm rơi cái thìa hay hỏng một món đồ trong bếp.

Cách giữ không khó nhưng cần để ý. Trước hết là thay từ xấu bằng từ dễ nghe: thay vì khen món ăn “ngon hết sức”, nhiều gia đình nói “ngon lắm”, “ngon quá đi”. Kế đến là giữ giọng nói vui vẻ, dễ chịu, chúc nhau sức khỏe và may mắn thay cho những câu than thở. Trẻ con vô tư dễ nói bậy, nên người lớn thường dặn trước, nhẹ nhàng, không quát để tránh một trận khóc giữa ngày vui.

Ngoài những từ xui xẻo, lời ăn tiếng nói ngày Tết còn kiêng chuyện phê phán, nói xấu người khác. Đầu xuân mà ngồi kể lể lỗi của hàng xóm, chê bai người quen, hay bình phẩm ngoại hình ai đó, theo quan niệm xưa là gieo điều gở cho chính mình. Mâm cỗ Tết vốn là chỗ cả họ ngồi gần nhau, một câu chê có thể để lại khó chịu suốt cả năm cho người nghe.

Việc khoe khoang, khoác lác cũng nằm trong nhóm nên tránh. Khoe lương mới, khoe con đỗ đạt, khoe nhà sắm đồ đạc, dù thật, cũng dễ khiến người đang khó khăn trên mâm cỗ thấy chạnh lòng. Câu chuyện đầu xuân hợp nhất là chuyện vui chung: sức khỏe, mùa màng, kế hoạch năm mới, những kỷ niệm đẹp của năm cũ. Nói ít, nói lành, nghe nhiều hơn, mâm cỗ vì thế mà ấm hơn cả về tình lẫn tiếng.

Cách ăn trên mâm cỗ không phạm kiêng

Đũa muỗng xếp ngay ngắn trên mâm, ai cũng nâng chén khi ăn, đó là dáng vẻ một mâm cơm Tết đúng nếp. Người xưa coi mâm cỗ ngày Tết như tấm gương của năm mới: mâm nào gọn gàng thì năm ấy dễ yên ổn, mâm nào lộn xộn thì chuyện làm ăn dễ lục đục. Nhiều điều kiêng kỵ ngày Tết quanh bữa ăn vì thế xuất phát từ chính cách nhìn này.

Khi ăn, nên nâng chén lên, một tay giữ chén, một tay cầm đũa, thay vì để chén trên mặt bàn rồi cúi xuống ăn. Đũa muỗng sau mỗi món được xếp lại gọn gàng, không để rơi vãi hay chéo chệch trên mâm. Không gõ đũa, muỗng lên chén bát, vì tiếng gõ ấy bị coi là điềm xấu cho công việc làm ăn. Riêng việc chống đũa vào bát cũng bị kiêng, dân gian cho rằng làm vậy dễ khiến mọi việc chậm trễ, buôn bán thua lỗ.

Ít người trẻ biết thêm một lệ nữa: muốn nhường món cho ai, đừng cầm đũa gắp thức ăn chìa thẳng vào chén người đối diện. Cách làm đúng là đặt thức ăn vào chén của người ấy, vừa nhẹ nhàng vừa rõ ý. Việc xới cơm cũng có phép tắc riêng: không xới cơm đầy tràn chén một lần, vì cách xới đó là nghi thức dành cho người đã khuất trên bàn thờ, bữa cơm thường ngày làm vậy là phạm lễ.

Trên mâm cỗ Tết, chuyện ép nhau ăn uống cũng nên bỏ. Nhất là chuyện ép rượu, ép bia đầu năm: người không uống mà bị ép, mâm cỗ dễ mất vui và ai đó phải lái xe trong tình trạng không an toàn. Rượu bia dịp lễ nên uống chừng mực, ai thích thì nhấp nhẹ, ai không thì một chén trà cũng đủ tình. Với trẻ nhỏ, có gia đình kiêng cho con ăn chân gà, lo trẻ tập viết chữ xấu như gà bới đất; lệ này giữ hay bỏ tùy nhà, nhưng nếu kiêng thì dặn trước để trẻ không đòi.

Không bỏ thừa thức ăn ba ngày Tết

Bỏ thừa thức ăn ngày thường đã là phí, ngày Tết lại bị coi là thiếu trân trọng phúc lộc của cả năm. Người xưa tin đồ ăn trên mâm ngày đầu năm là lộc, bỏ đi hay đổ đi tức là tự tay đẩy lộc ra khỏi nhà, dễ khiến cả năm đói khát, mất mùa, tài chính eo hẹp. Chuyện để lại cơm thừa trong bát còn gắn với một lời răn dạy trẻ con khác: để cơm thừa thì sau này lấy chồng, lấy vợ rỗ nặng. Lời đó nghe hơi đáng sợ, nhưng ý thật ra là dạy trẻ biết quý đồ ăn từ nhỏ.

Thực tế ba ngày Tết, mâm cỗ thường dư, vì nhà nào cũng nấu dư để mời khách bất chợt. Muốn không bỏ thừa, cứ nấu vừa đủ và biết bảo quản: cơm nếp, bánh chưng để tủ lạnh hâm lại, món mặn chia phần nhỏ hâm từng bữa. Lỡ có bữa bỏ dở hay bỏ thừa một phần, dân gian cũng có cách chữa. Các bữa sau ăn món ngọt màu đỏ hồng như cam, dưa hấu, xoài chín, đu đủ chín, lấy ý lành màu sắc đó để đổi vận, coi như chuyện xui đã qua.

Nhìn rộng hơn, lệ này nói lên một điều đáng quý của người Việt: quý lộc, quý công người nấu, quý lòng người mời. Bát cơm ngày Tết có công gieo trồng cả năm trời của người nông dân, có tay chân người mẹ đứng bếp từ sớm. Ăn hết phần mình, gắp vừa đủ, không đổ bỏ, đó là cách thể hiện lòng biết ơn cụ thể nhất, và cũng là điều bất cứ gia đình nào, sang hay nghèo, nhà phố hay chung cư, đều làm được.

Món ăn kiêng kỵ mùng 1 và khác biệt ba miền

Mâm cỗ Tết bày ra trước mặt, có món cả ba miền đều tránh, có món chỉ một nơi kiêng mà nơi kia ăn thoải mái. Người miền Bắc né chuối tiêu, người miền Nam né chuối vì lý do khác hẳn nhau, còn con tôm thì miền Nam và miền Trung đều dè chừng. Biết chuyện đó thì khách đến ăn Tết cũng bớt lúng túng khi chủ nhà gắp món nọ mà bỏ món kia, vì tiếng nói của quê mình quyết định cả cách chọn món trên mâm.

Những món cả nước thường kiêng đầu năm

Đứng đầu danh sách là thịt chó. Dân gian cho rằng ăn thịt chó đầu năm dễ cắt đứt may mắn và các mối quan hệ, vì chó gắn với chuyện tan đàn xẻ nghé, mang đen đủi. Ba ngày Tết, dù nắng đầu xuân có ấm đến mấy, các quán thịt chó cũng vắng khách. Chủ tiệm biết rõ lệ đó, đóng sập cửa nghỉ ngơi, chờ qua mùng 3 mới mở bán trở lại, chẳng ai thấy thiệt thòi vì chuyện này đã thành lệ chung cả nước. Nhà nào có người quen nghề buôn thịt chó thì cũng hiểu, không ai đến mua gõ cửa nhà người ta ngày mùng 1 cả.

Thịt vịt cũng bị né ở nhiều nơi. Vịt bơi, chân chèo, người ta sợ mọi việc trong năm sẽ trôi như vịt: việc gì cũng lướt qua, chẳng giữ lại được gì. Vịt còn bị coi là món mang điều không may, nên mâm cỗ mùng 1 thường thay bằng thịt gà hay thịt heo. Nhà nào quen món vịt vẫn nấu, nhưng thường đợi qua ngày đầu năm rồi mới bày ra, để khỏi bị người lớn tuổi trên bàn ăn nhắc nhở. Bà nội nhiều nhà vẫn đếm ngày, mùng 2 hay mùng 3 thì mới khen món vịt luộc của con dâu ngon.

Mực bị kiêng vì màu của nó. Câu nói đen như mực khiến nhiều người lo vận xui bám theo cả năm, kinh doanh gặp chuyện bất an, việc gì cũng khó khăn không thuận lợi. Một số nơi kiêng cả mùng 1 lẫn mùng 2, đến mùng 3 mới dám nấu. Cá mè thì ngược lại, bị né vì tên gọi: mè nheo gợi sự thiếu thốn, cộng thêm thịt tanh và nhiều xương nên ít ai dám mời khách món này đầu năm. Cá mè và mực vì thế cùng nằm trong nhóm món bị né qua tên gọi hay hình dáng, chứ không phải vì món ăn có gì sai.

Trứng vịt lộn, sầu riêng và nồi cháo sáng mùng 1

Trứng vịt lộn là ví dụ rõ nhất cho chuyện tên gọi quyết định vận may. Chữ lộn gợi mọi việc bị đảo lộn, bất ổn, cộng thêm ý nghĩa sát sinh nên món này gần như vắng bóng trên mâm cỗ mùng 1 ở khắp các miền. Người thích vẫn ăn, chỉ là thường đợi qua những ngày đầu xuân, hoặc chọn quán ngoài ngõ cho khỏi bị người lớn trên bàn ăn nhắc nhở. Có nhà trẻ con thèm, mẹ cũng dỗ đợi vài ngày, coi như một bài học nhỏ về giữ lệ ngày đầu năm.

Sầu riêng cũng nằm trong số bị né, dù là thứ trái cây đắt giá. Tên quả chứa chữ sầu, nghe đã u sầu phiền muộn, nên nhiều nhà muốn biếu người lớn tuổi cũng chọn loại khác, khỏi phải giải thích dài dòng. Hộp sầu riêng đặt trước cửa hàng dịp Tết vẫn bán, nhưng người mua thường là để ăn trong nhà, ít khi bày lên bàn thờ hay mang đi chúc Tết nhà người.

Cháo trắng bị kiêng vì lý do khác hẳn. Xưa chỉ nhà đói khổ mới ăn cháo, sáng mồng 1 ăn cháo bị coi là điềm thiếu thốn cả năm. Người ta khuyên nấu cơm đầy đặn cho ra dáng no đủ, nồi cơm trắng ngần nghi ngút khói mới đúng tinh thần ngày đầu năm. Bát cháo nóng ngày thường ai cũng thích, riêng sáng mùng 1 thì nên để dành, nấu nồi cơm dẻo thay vào. Ngoài ra, khi đi lễ chùa những ngày đầu xuân, mắm tôm và tỏi cũng nên tránh, vì mùi nồng được tin là xúc phạm thần linh. Một số nơi còn kiêng ăn chim, món chua đắng trong ba ngày Tết, và né ốc cùng cá mè vì sợ xui xẻo. Riêng tôm, nhiều vùng kiêng, nhưng lý do nói kỹ hơn ở phần dưới.

Miền Bắc, Trung, Nam kiêng mỗi nơi một kiểu

Con tôm là ví dụ hay nhất cho sự khác biệt vùng miền. Miền Nam và miền Trung kiêng ăn tôm đầu năm vì tôm bơi giật lùi, người ta sợ sự nghiệp thụt lùi theo, công việc sang năm cứ lùi dần như con tôm bơi. Miền Bắc thì ít kiêng món này hơn, dù một số vùng vẫn né. Tôm đầu to đuôi nhỏ, nhìn đã thấy chênh chênh, nên có nơi còn sợ năm đi đầu hớn hở, đi cuối chật vật. Cùng một con tôm, ba miền nhìn ba kiểu, và bàn ăn Tết mỗi nơi cũng khác nhau theo cách nhìn ấy. Người Bắc vào Nam ăn Tết lần đầu, thấy mâm cỗ không có món tôm rang, hỏi ra mới hiểu chuyện.

Chuối cũng thế. Người miền Nam kiêng ăn chuối mùng 1 vì âm của nó giống chữ chúi, ngụ ý không thuận lợi, chúi nhủi không tiến lên được. Trong khi đó, miền Bắc lại né riêng chuối tiêu, vì chữ tiêu gợi tiêu tan tài lộc, hao hụt. Vì thế có nhà Bắc mua chuối bày đĩa trái cây, nhà Nam lại lắc đầu, chẳng có gì lạ, chỉ là hai quê hai tiếng. Miền Nam còn kiêng cả cua dịp Tết, sợ đen đủi cả năm, trong khi nhà nào ở miền Trung nấu bún cua vẫn ăn ngon lành. Mỗi nhà nấy kiêng, mỗi nhà nấy chuộng, miễn là cả nhà thống nhất và khách đến ăn cùng cũng hiểu cho.

Cam và lê bị tránh ở nhiều nơi vì đồng âm: cam chịu, lê lết. Nghe tên quả mà thấy chán việc, nên đĩa trái cây ngày Tết thường chọn nho, táo, hồng, những thứ tên gọi nghe đã vui tai. Người bán trái cây dịp Tết cũng nắm rõ chuyện đó, ít bày cam ra, đẩy nho táo nhiều hơn, khách hỏi thì cười bảo quả này tên nó không hợp ngày đầu năm. Cá chép thì ngược lại, miền Bắc có nơi ăn cá chép ba ngày đầu xuân để cả năm thuận lợi hanh thông, chỉ cần chừa lại đuôi cá khi ăn, lấy nghĩa dư thừa, tích lũy của cải suốt năm. Ở nơi người ta né tôm và chuối, cá chép lại được chuộng, càng thấy chuyện ăn uống đầu năm tùy vùng tùy tiếng nói nhiều hơn tùy bản chất món ăn. Khách ở lại ăn Tết lần đầu thì cứ hỏi chủ nhà một câu trước khi vào bếp phụ, vừa thể hiện phép lịch sự, vừa tránh mang món người ta né lên mâm.

Món thay thế để mâm cỗ thêm may mắn

Thay món kiêng, người ta chọn món mang nghĩa tốt. Cá đỏ và thịt heo hồng hào tượng trưng cho sự khởi sắc, trứng gà hoặc quả tròn trịa thay trứng vịt lộn với ý viên mãn. Thịt kho tàu với trứng tròn nằm trên bát nước dừa là món quen thuộc của Tết miền Nam, còn bánh chưng vuông, bánh tét tròn dài gói đủ cả, tượng trưng cho năm mới viên mãn đủ đầy. Mâm cỗ nhờ vậy vừa ngon, vừa đẹp mắt, vừa hợp với tinh thần khởi đầu năm, và khách ngồi vào ăn cũng yên tâm khỏi phạm phải điều kiêng kỵ nào.

Đọc thêm: Cách trang trí bàn thờ ngày Tết đẹp, đúng nếp từng miền

Đêm giao thừa kiêng những gì

Đêm cuối năm là lúc nhà nhà dọn cỗ, thắp hương và ngồi chờ thời khắc chuyển giao, nhưng cũng là lúc nhiều điều kiêng kỵ ngày Tết được người lớn nhắc kỹ nhất. Người xưa tin rằng đêm này vạn vật đổi thay, phần âm phần dương giao nhau, nên việc gì làm sai giờ đó dễ bị coi là báo hiệu cho cả năm phía trước.

Không phải điều nào cũng nặng nề. Phần lớn chỉ là cách ông bà nhắc con cháu giữ nhà cửa gọn gàng, giữ lời ăn tiếng nói và giữ cho buổi đoàn viên cuối năm trọn vẹn, nên hiểu cho đúng rồi giữ cho vừa.

Những việc tuyệt đối tránh trong đêm giao thừa

Nổi bật nhất là việc kiêng soi gương. Thời điểm giao thừa nhìn vào gương dễ thấy hình ảnh không may mắn, thậm chí nhìn thấy ma quỷ, tổn hại phần dương, rước vận rủi vào năm mới. Vì thế nhiều gia đình già hay lấy vải phủ gương hoặc quay gương vào tường từ chiều ba mươi, giữ nguyên cho tới sáng mùng một. Dù vậy, với nhà trẻ nhỏ, chỉ cần dặn các cháu đừng nghịch gương lúc nửa đêm là đủ, không cần làm to chuyện.

Việc thứ hai là kiêng làm đổ dầu. Trong quan niệm xưa, dầu tượng trưng cho tài lộc và sung túc, đổ dầu ra nền nhà đêm giao thừa bị xem là điềm báo trở ngại suốt cả năm. Ai nấu ăn khuya hay chiên rán cỗ thì cẩn thận đặt nồi chảo vững, lau khô tay trước khi cầm chai dầu, thế là yên tâm.

Còn phơi đồ ngoài sân đêm giao thừa cũng bị liệt vào điều nên tránh, vì quần áo treo ngoài trời lúc này thu hút tà khí, năng lượng xấu bám vào, ảnh hưởng tới sức khỏe người mặc. Nhà phố, chung cư thường không có sân phơi, nhưng nhà có vườn thì nên thu hết đồ vào trước chiều ba mươi, phơi lại từ mùng một trở đi thì không sao.

Sau đó là chuyện cầm kéo. Vật sắc nhọn như kéo, dao trong đêm này bị coi là tượng trưng cho chia cắt, đứt đoạn quan hệ, nên người lớn hay cất kéo vào ngăn tủ, việc cắt cắt gọt gọt để sang mùng một. Cách cất giữ này cũng tiện: nhà có trẻ nhỏ, kéo xa tầm tay đêm muộn càng an toàn.

Bên cạnh đó, đồ dùng mới như đồ ăn, quần áo mua sắm cho Tết không nên đổ bỏ vào đêm giao thừa, vì việc vứt bỏ thứ mới mẻ ngay lúc năm cũ chưa hết bị xem là bỏ lộc. Cơm cỗ còn lại nhiều thì đậy kín cất tủ lạnh, hôm sau ăn dần, vừa giữ lệ vừa đỡ phí.

Riêng chuyện ăn, đêm giao thừa tránh ăn cháo trắng, cá nhiều xương và đuôi cá, vì những món này mang ý nghĩa nghèo khó, tụt lùi. Cháo trắng gợi nhớ thời khó, cá nhiều xương lại vướng víu, nên mâm cỗ khuya nên có món chắc thịt, dễ gắp, cả nhà ăn cho xuôi cho vui. Một câu chốt cho nhóm này: những việc kiêng đêm giao thừa đều xoay quanh ý giữ của, giữ hòa, giữ an toàn, hiểu thế thì giữ tự nhiên chứ không nặng nề.

Giữ hòa khí và thức đón giao thừa

Đêm giao thừa kiêng cãi vã, to tiếng, vì tiếng giận lúc giao thời ảnh hưởng xấu tới vận khí gia đình cả năm. Nói cách khác, buổi đoàn viên cuối năm nên để chuyện bất đồng sang bên, ai đang bực thì ra ngoài hít khí mát, đừng to tiếng trước mâm cỗ. Nhà đông người, có khách, có trẻ con thì càng cần ai đó chủ động dỗ chuyện vui để không khí luôn sôi nổi nhưng nhẹ nhàng.

Dù vậy, giữ hòa khí không có nghĩa ăn vội rồi đi ngủ sớm. Thức đón giao thừa là phong tục đẹp, cả nhà cùng ngồi nghe tiếng chuông chùa, xem pháo hoa hay chỉ nói chuyện quanh mâm quà, chờ thời khắc năm mới về. Đêm này ngủ sớm bị coi là bỏ lỡ khoảnh khắc đón nhận vận may mở đầu năm.

Một việc nhỏ mà nhiều gia đình giữ đến nay là bật điện, bật nước đúng thời khắc giao thừa, để đón năm mới dồi dào, đủ đầy. Đèn sáng khắp nhà, vòi nước chảy mạnh vừa là hình ảnh của sự no đủ, vừa tiện dọn cỗ, rửa chén sau đó. Trước giao thừa, nên kiểm tra bình điện, đổ đầy bình nước cho việc này gọn gàng. Sau đó cả nhà cùng đi ngủ một giấc ngon, sáng mùng một dậy sớm đón khách, thế là đêm cuối năm trọn nghĩa trọn vui.

Xông đất, đi chúc Tết và nhà có tang

Sáng mùng 1, tiếng gõ cửa đầu tiên trong nhiều gia đình được đợi từ mấy hôm trước. Người bước vào cổng ấy không phải ai cũng được mời, vì theo lệ, vận may cả năm của gia chủ gắn với người đầu tiên đặt chân vào nhà. Cũng vì vậy mà việc đi chúc Tết, thăm hỏi ai, ngày nào, có phép tắc riêng mà không phải ai cũng nắm rõ.

Xông đất là vị khách đầu tiên bước vào nhà trong những ngày đầu năm, được tin quyết định may xui của gia chủ cả năm. Vì tin ấy, chuyện ai xông đất, ai đi chúc Tết khi nào, và nhà có tang thì giữ phép ra sao, đều cần sắp đặt trước để chủ khách đều thoải mái, không ai phải ngại ngùng.

Chọn người xông đất hợp tuổi, hợp mệnh

Người đầu tiên bước vào nhà mùng 1 được tin quyết định may mắn hay xui xẻo cho gia chủ cả năm. Vì trọng trách ấy, dân gian chọn người xông đất rất kỹ, không phải cứ người quen đến trước là nhận lời mời. Gia chủ thường cân nhắc tuổi, con giáp và mệnh theo ngũ hành cho hợp với mình, tránh người xung khắc tuổi hoặc mệnh chống lại mệnh gia chủ, vì theo quan niệm, người ấy có thể mang điều không may vào nhà.

Chưa hết chuyện tuổi tác. Người được mời xông nhà thường là người có uy tín, đức độ, thành đạt, tính cách vui vẻ, để điềm lành và tài lộc theo chân họ vào cửa. Một người đang làm ăn phát đạt, gia đình êm ấm, cười nói hòa nhã thì bước vào nhà đầu năm, bầu không khí trong nhà cũng khác. Ngược lại, người nặng vía với gia chủ, dù thân thiết, cũng nên khéo léo từ chối lời mời hoặc tự tránh, để chủ khách khỏi khó xử.

Phép tắc này áp cho cả người đi lẫn người ở. Người không hợp tuổi hoặc nặng vía với gia chủ không nên đến xông nhà người khác đầu năm, dù được mời cũng nên khéo từ. Người đang có tang cũng không nhận lời xông đất, vì mang khí u buồn. Hỏi khéo trước Tết như vậy, người được hỏi có đủ thời gian suy nghĩ, không bị đặt vào thế phải nhận hay phải từ giữa sáng mùng 1.

Nhiều gia đình bây giờ hẹn trước người xông đất từ ngày 29, 30, thậm chí hẹn giờ cụ thể mùng 1. Người ấy đến đúng lúc, tránh trường hợp khách lạ ghé trước. Nhà ở chung cư, cửa luôn mở thì việc hẹn giờ càng cần, vì không thể canh cổng như nhà phố. Gia đình không hợp ai cả thì để tự nhiên, tin rằng khách nào đến cũng là duyên, miễn là người ấy vui vẻ, lịch sự là được.

Mùng 1 ở nhà, chúc Tết ai và lúc nào

Chuyện ngược lại với việc mời người xông đất cũng cần biết: kiêng đi chúc sáng mùng 1 để tránh trở thành người xông đất không hợp mệnh, tuổi với gia chủ. Người Việt có tục chọn người hợp tuổi hợp mệnh đến xông đất. Nên sáng sớm mùng 1, nếu chưa được mời, tốt nhất đừng sang nhà ai sớm. Bước nhầm vào nhà người khác lúc họ chưa chuẩn bị, khách lẫn chủ đều khó xử.

Ngày đầu năm, người Việt thường ở nhà thắp hương cúng lễ, sau đó chỉ chúc Tết cha mẹ và họ hàng thân thiết. Không được gia chủ mời thì tránh đi chúc Tết sáng mùng 1, những ngày sau còn dài, chúc muộn một chút không ai trách. Do đó, lịch thăm hỏi đầu năm nên sắp từ người thân nhất ra ngoài: sáng mùng 1 ở nhà với cha mẹ, rồi mới đến cô chú, anh em. Cách này vừa giữ phép, vừa cho cả nhà một mùng 1 trọn vẹn bên nhau.

Nhà có tang: cất khăn tang, không đi chúc Tết, kiêng mai táng mùng 1

Trong những điều kiêng kỵ ngày Tết, chuyện nhà có tang được coi trọng nhất, vì nó chạm đến cả nỗi buồn của một gia đình lẫn niềm vui của xóm giềng. Người có tang không nên xông đất, chúc Tết đầu năm; nên nhờ người khác hoặc đợi qua mùng 1. Người nhà có tang không đi xông đất, chúc Tết vì có thể mang vận xui cho chủ nhà, dù chủ nhà có nhắc hay không, người trong tang lễ cũng nên tự biết giữ mình.

Việc đầu tiên của nhà có tang trước giao thừa là cất khăn tang trong ba ngày Tết. Có tục này để hòa chung niềm vui toàn dân tộc, cũng để hàng xóm khỏi nhìn thấy cảnh buồn giữa ngày hội. Khăn tang cất vào tủ, áo tang treo kín, con cháu trong ba ngày ấy không khóc lóc nơi đông người. Gia đình có tang hạn chế đến nhà người khác chúc Tết mùng 1, mùng 2, không đi chúc Tết làng xóm, họ hàng những ngày đầu năm, chỉ ở nhà tiếp khách. Ai muốn thăm hỏi, người có tang có thể chúc Tết qua điện thoại hoặc chờ sau mùng 3, khách khứa hiểu chuyện cũng chỉ ghé hỏi thăm ngắn, không ngồi lâu.

Người có thân nhân mới mất không nên đi chúc Tết trong ba ngày đầu năm, và người đang có tang cũng không nhận lời xông đất nhà người khác. Phép này giữ cho hai phía cùng nhẹ lòng: nhà có tang giữ nỗi buồn trong nhà, người ngoài không kéo người tang chế vào việc vui, không ai phải giải thích dài dòng.

Riêng trường hợp người thân qua đời đúng vào những ngày Tết, lệ cũ sắp đặt rất rõ. Nếu người thân qua đời ngày 30 Tết, gia chủ phải làm tang lễ ngay trong hôm đó, không chờ sang năm. Còn nếu có người mất mồng 1 Tết, gia đình đợi đến sáng mồng 2 mới phát tang, vì kỵ mai táng mồng 1, ngày đầu năm rất thiêng liêng. Trong khi chờ đợi ấy, chuyện tạm gác không phải là bỏ lễ; việc lo sau cho người mất vẫn được làm chu đáo, chỉ dời thời điểm để hòa với không khí chung. Lệ này nhìn từ phía gia đình có tang là một sự nể nén: người sống nhường ngày đầu năm cho niềm vui chung, rồi mới cởi mở chuyện buồn của mình. Hàng xóm và họ hàng cũng nên hiểu ý ấy, thấy nhà có tang sau mùng 2 thì hỏi thăm ân cần thay vì bàn tán vì sao chậm báo tin.

Về nhà ngoại đúng ngày, bà bầu kiêng xông đất

Con gái đã có gia đình, cùng chồng con về ngoại chúc Tết cũng có ngày riêng. Theo lệ, con gái, con rể kiêng về nhà ngoại mồng 1, mùng 4 và mùng 5, chỉ về chúc Tết vào mùng 2 hoặc mùng 3. Có quan niệm con rể phải về nhà vợ đúng ngày không kiêng kỵ kể trên để mang vận may cho gia đình ngoại, nên nhiều nhà chọn mùng 2 làm ngày con rể chính thức về ngoại, mâm cơm nhà ngoại thường bày sẵn từ trưa.

Lý do dân gian giải thích việc này khá đơn giản: mùng 1 là ngày đoàn viên của từng gia đình nhỏ, con dâu về nhà chồng, con rể ở với vợ mình; nếu sáng mùng 1 đã rủ nhau về ngoại, hai bên nội ngoại dễ mang tiếng. Thêm vào đó, mùng 4, mùng 5 nhiều nơi tính là ngày nguyệt kỵ hoặc ngày đi làm lại, nên lệ cũ gom việc thăm ngoại vào mùng 2, mùng 3 cho gọn. Nhà nào xa hai bên, không thể đủ ngày, thì cứ thương lượng cho thoải mái, quan trọng là hai họ đều thấy được sự chu đáo.

Riêng phụ nữ mang thai, ngày Tết tránh xông đất, hạn chế du xuân nhiều, tránh bưng bê nặng và nơi ồn ào khói hương. Bà bầu kiêng đi xông đất nhà người khác, vì vừa mang khí vận chưa ổn định theo quan niệm, vừa vì thực tế đông người, khói nhang dày dễ ngột ngạt. Nhà có người mang thai thì nên trao việc xông đất cho người khác, còn bà bầu ở nhà đón khách, nhẹ nhàng hơn là theo chồng con đi lễ chùa đông đúc cả ngày.

Kiêng kỵ theo từng mùng và việc mua sắm đầu năm

Ba ngày Tết không phải một khối: mỗi mùng có riêng những việc nên tránh, và người xưa sắp đặt vậy không phải ngẫu nhiên. Ai hiểu được mùng 1 kiêng gì, mùng 2 mùng 3 giữ gì, mùng 5 sao bị gọi là ngày xấu, sẽ đi qua dịp lễ nhẹ nhàng hơn, không phải lúng túng mỗi lần người lớn nhắc.

Chuyện sắm Tết cũng vậy. Cũng một món hàng, mua trước giao thừa là tiện, mua sáng mùng 1 lại bị coi là rước điều không may; ranh giới ấy nằm ở ngày, không ở món.

Mùng 1: kim chỉ, giặt giũ, cắt tóc, tắm gội, vấp ngã và chuyện riêng tư

Mùng 1 là ngày nhiều kiêng cữ nhất trong dịp lễ, và hầu hết xoay quanh một ý: giữ nguyên vẹn phúc lộc của gia đình trong ngày đầu năm. Nhóm việc bị nhắc nhiều nhất là giặt giũ và may vá. Dân gian truyền rằng mùng 1 là sinh thần của Thủy thần, vị thần cai quản nước, nên xả nhiều nước, giặt quần áo những ngày này bị coi là tổn hại phúc lộc, làm trôi may mắn của cả nhà. Quần áo, khăn mặt, chén bát vì thế được giặt dọn hết từ trước giao thừa, ba ngày Tết chỉ dùng và để dành.

May vá còn bị kiêng kỹ hơn. Kim chỉ đầu năm bị xem là điềm vất vả: ai động đến nó, theo quan niệm xưa, cả năm khổ sở, thiếu trước hụt sau, gia đình dễ sinh mâu thuẫn. Có điều quan niệm về thai phụ thì nặng nề hơn hẳn: người có thai động kim chỉ mùng 1, dân gian tin rằng con sinh ra sau này bị mắt dẹt như cây kim. Đây là chuyện tin hay không tùy người, nhưng đủ thấy kim chỉ được cất kỹ đến mức nào trong những nhà giữ nếp.

Cắt tóc, cắt móng tay móng chân cũng nằm trong nhóm việc nên dời lại. Tóc và móng được xem là đại diện cho sức khỏe của con người, cắt bỏ vào ngày đầu năm bị tin là làm suy giảm cả sức khỏe lẫn tài lộc. Tắm, gội đầu cũng vậy: nhiều nơi kiêng vì sợ phúc lành của năm cũ, cùng tài năng và kiến thức tích cóp cả năm, bị nước trôi sạch trong một buổi sáng mùng 1. Ai cảm thấy khó chịu vì lệ này có thể lau người bằng khăn ấm, gội đầu trước giao thừa cho thoải mái, còn mùng 1 để dành.

Dao kéo cũng được cất bớt trong ngày này. Lý do là dao kéo có thể cắt đứt lương duyên, tài vận, tuổi thọ của gia chủ; phong thủy thì cho rằng những vật sắc nhọn mang sát khí, nên hạn chế động vào mồng 1. Cách làm thực tế đơn giản: cất hết vào ngăn kéo, chỉ để lại cái cần dùng cho việc bếp núc, và ai cắt gì thì cắt trước Tết.

Đi đứng trong ngày đầu năm cũng được người lớn dặn dò kỹ, nhất là trẻ nhỏ và thanh niên. Vấp ngã ngày Tết bị xem là điềm gở, báo hiệu cả năm đầy trở ngại, nên sàn nhà được lau khô, giày dép xếp ngay ngắn, trẻ con được nhắc đi chậm. Ngủ cả ngày cũng bị kiêng, không phải vì mê tín mà vì bị coi là lười biếng, khiến cả năm làm việc kém hiệu quả. Mặt khác, chuyện vợ chồng riêng tư mùng 1 cũng từng nằm trong điều kiêng kỵ ngày Tết: quan niệm xưa, bắt nguồn từ Nho giáo, coi mùng 1 là thời điểm âm dương xung khắc nên tránh gần gũi; ngày nay nhiều gia đình trẻ không còn giữ cữ này, và đó là chuyện mỗi nhà tự quyết, không ai bắt buộc.

Mùng 2, mùng 3: ngày bên ngoại và giữ vận khí

Sang mùng 2, chuyện nước lại được nhắc tới. Theo truyền thống, đây là ngày bên ngoại, khi con gái con rể về thăm cha mẹ vợ, đồng thời cũng được coi là ngày sinh của Thần Nước. Giặt giũ, xả nhiều nước thải trong ngày này vì thế bị xem là thiếu tôn trọng; chén bát bẩn cũng không nên để tồn đọng lâu trong bồn rửa. Thực tế thì khách khứa về đông, bát đĩa nhiều là lẽ thường; chỉ cần rửa gọn, không để chất đống đến tối là đủ, không ai đòi nhà nào ngưng hẳn việc nước hai ngày liền.

Mùng 3 có kiêng riêng của nó: tránh đóng kín cửa cả ngày, vì bị cho là ngăn khí lộc hanh thông vào nhà. Ngày này cũng là lúc kỳ nghỉ bắt đầu cạn, và người xưa dặn tránh than vãn chuyện nghỉ sắp hết, giữ tâm thế sẵn sàng làm việc. Nhiều gia đình còn chọn mùng 3 để tri ân thầy cô và những người đã giúp đỡ mình trong năm, sau hai ngày đầu dành cho cha mẹ và họ hàng nội ngoại. Cách sắp xếp ấy khiến ba ngày Tết có trật tự rõ: ngày gia đình, ngày bên ngoại, ngày thầy và bạn.

Mùng 5 ngày nguyệt kỵ, hạn chế xuất hành

Nguyệt kỵ là ngày xấu theo quan niệm dân gian, và mùng 5 tháng Giêng Âm lịch được liệt vào loại này. Người Việt xưa không xuất hành đầu năm vào ngày này: không đi xa, không khởi sự việc lớn, cũng ít chọn ngày này để du xuân. Lý do nằm ở cách tính lịch cổ, coi mùng 5 là ngày vượng mộc khắc thổ, không thuận cho việc đi lại và mở đầu.

Trong thực tế ngày nay, mùng 5 thường là ngày nhiều người chuẩn bị trở lại công việc sau kỳ nghỉ. Ai tin theo lệ thì dời chuyến đi xa hay buổi khai trương sang ngày khác cho yên tâm; ai không tin thì đi làm bình thường, không có gì đáng lo. Lệ này nhẹ hơn hẳn những kiêng cữ trong nhà, vì nó chỉ khuyên chọn ngày, không cấm đoán việc gì hẳn.

Đầu năm mua gì, tránh mua gì

Chợ Tết đóng cửa vài ngày, nên việc sắm sau giao thừa thường chỉ còn lại những món mua vội sáng mùng 1 hoặc những ngày đầu tháng Giêng. Chính khoảng thời gian ngắn này khiến người xưa chọn lọc kỹ: có món nên mua để cầu may, có món nên dời lại, và lý do của mỗi món đều gắn với tên gọi hay hình dáng của nó.

Đứng đầu danh sách kiêng là dao, kéo, thớt, chày, cối và kim chỉ. Những vật này gắn với chia cắt, thương tích, xung khắc: dao kéo bị cho là cắt mất sợi dây may mắn, cắt đứt tình cảm gia đình; thớt gợi sự đổ vỡ; chày cối mang tính sát thương, dễ gây bất hòa trong nhà. Sắt và kim loại nói chung mùng 1 cũng bị kiêng, vì được tin sẽ khiến quan hệ và công việc trở nên cứng nhắc. Ai cần mua dụng cụ bếp thì sắm trước giao thừa, chợ Tết nào cũng bán đầy, chẳng cần chờ sang năm.

Có điều nhóm kiêng mua vì tên gọi mới đáng nhớ. Hạt tiêu bị ngại mua vì chữ “tiêu” nghe như tiêu tan tài lộc. Mèo bị kiêng mua hoặc kiêng được tặng, một lý do vì tiếng kêu của nó nghe giống từ nghèo, một lý do khác cho rằng mèo mang điều không may. Đồng hồ cũng nằm trong danh sách: ngụ ý thời gian trôi, hao hụt, kết thúc, nên tặng đồng hồ đầu năm ở nhiều nơi bị xem là thiếu khéo léo. Thuốc mùng 1 bị kiêng mua vì sợ cả năm dễ đau ốm; đồ màu đen hoặc trắng bị tránh vì liên quan đến tang lễ; đồ đã qua sử dụng bị cho là mang theo năng lượng tiêu cực của chủ cũ. Đổi lại, năm mới nên sắm đồ mới, và quần áo mới chuẩn bị từ cuối năm, tránh chọn hai màu đen trắng kia.

Một món ít ai ngờ tới là nước. Một số người kiêng mua nước mùng 1, vì nước tượng trưng cho tiền của, mua nước sợ tiền của chảy mất. Lệ này giải thích vì sao nhà nào cũng tích đầy nước, đổ bể cho tràn trước giao thừa, để sáng mùng 1 không phải đi mua gánh nước như ngày thường.

Chiều ngược lại, có những món được khuyên mua đầu năm. Muối được nhiều nơi chuộng nhất: người ta tin nó trừ tà, trấn áp sát khí và làm tăng tình cảm gia đình, nên sáng mùng 1 vẫn thấy người ra chợ mua một gói muối nhỏ mang về. Diêm, bật lửa và lửa cũng được chuộng, vì lửa tượng trưng cho sự ấm no, đỏ rực của cuộc sống; vàng và tranh phong thủy cũng nằm trong nhóm được tin là mang lại may mắn, tài lộc. Rồi chuyện đồ dùng trong nhà: ai cần thay nồi, thay chăn, thay đèn thì mua trước Tết cho yên bụng, còn những món nằm trong danh sách kiêng thì dời vài ngày chẳng mất gì. Kết lại chỉ cần một nguyên tắc: chọn món mang nghĩa trọn vẹn, ấm áp, tránh món gợi chia cắt hay hao hụt. Mọi thứ định mua vội sáng mùng 1 đều nên cân nhắc trước giao thừa.

Kiêng kỵ khi thờ cúng và thắp hương ngày Tết

Bàn thờ là nơi đầu tiên khách khứa nhìn vào khi bước qua cửa nhà trong ba ngày Tết, cũng là nơi gia chủ đứng khấn trước thời khắc chuyển năm. Chuyện bày lễ vật, lau dọn và thắp hương ở góc nhỏ này có cả một nếp riêng, làm sai dễ bị người lớn nhắc, làm đúng thì cả nhà yên tâm bước sang năm mới.

Không ít người trẻ lần đầu tự lo Tết thường loay hoay giữa đủ lời bàn trên mạng: có nhà bảo phải cúng mâm cao cỗ đầy, có nhà lại dặn cúng đồ nguội cũng được. Thực ra những điều cần giữ ở đây khá gọn, xoay quanh ba việc: chọn lễ vật, dọn bàn thờ và thắp hương.

Lễ vật tươi nguyên vẹn, không cúng đồ nguội lạnh

Đĩa hoa quả đặt trên bàn thờ Tết phải tươi và nguyên vẹn. Trái cây úa màu, dập nát một miếng thì nên thay, vì mâm cỗ dâng lên tổ tiên được xem như tấm lòng của gia chủ, quả nào héo đi là mất đi phần chu đáo. Chọn mua cũng không cần cầu kỳ, chỉ cần quả chín đều, vỏ trơn, cầm chắc tay, xếp lên đĩa gọn gàng là đủ nghi lễ.

Nhiệt độ đồ cúng là chi tiết nhiều người bỏ qua. Dân gian kiêng dâng những món đã nguội lạnh, vì chúng được xem là thiếu tôn trọng người đã khuất, như mời khách đến nhà mà đặt trước mặt một dĩa thức ăn để lâu. Bởi vậy, mâm lễ nên nấu gần giờ cúng, đồ luộc hấp xong bày ra mâm ngay khi còn ấm, xôi chè giữ nóng bằng nắp vung. Nhà phố có bếp thuận thì việc này đơn giản, còn người ở chung cư hay cúng sớm sáng mùng 1 có thể chuẩn bị nguyên liệu từ đêm 30, canh thời điểm nấu cho khớp giờ thắp hương. Tấm lòng được đo bằng sự chu đáo ở chi tiết nhỏ, và đồ nóng dâng lên đúng lúc chính là chi tiết đó.

Dọn bàn thờ trước Tết, không xê dịch bát hương

Trên bàn thờ, không vật nào linh thiêng bằng bát hương, nơi thắp hương tưởng nhớ người đã khuất, nên kiêng xê dịch trong ngày Tết. Lau dọn vì thế phải làm trước ngày Tết, không đợi đến đêm 30 hay mùng 1 mới vội vàng. Trước khi lau, gia chủ thắp nén hương xin phép thần linh và gia tiên, đợi hương tàn rồi mới hạ các vật thờ xuống. Theo quan niệm truyền thống, bát hương đứng yên một chỗ là điều nên giữ, muốn dịch chuyển hay rút chân nhang cũng phải thăm dò và làm nhẹ nhàng, tránh xê dịch tùy tiện.

Cách lau cũng có nếp riêng. Lau từ trên cao xuống để bụi bẩn không bám vào phần đã lau dưới, dùng nước sạch pha chút rượu cùng bông gòn hoặc khăn sạch. Khăn và chổi lau bàn thờ phải để riêng, không lấy chung với khăn quét bàn ghế trong nhà, vì như vậy được xem là thiếu tôn trọng người đã khuất. Kế đến là chuyện chân nhang: rút bớt, chỉ giữ lại số lẻ như 3, 5, 7, thường để 3 chân nhang; phần rút ra đem đốt thành tro, tuyệt đối không vứt vào sọt rác.

Người mới lập bàn thờ thì nên biết thêm vài chi tiết khi chọn mua. Vật thờ này nên chọn chất liệu gốm sứ là tốt nhất, có thể thay bằng đồng, và tránh loại đá hoa cương hay có tay cầm. Khi bày, bát hương đặt phía trước ảnh thờ, ở chính giữa bàn thờ, cách mép rìa một khoảng vừa phải; lư hương đặt đối diện và phía sau, cao hơn một chút. Đài thờ và chóe thờ thường có 3 lọ nhỏ chứa muối, gạo và rượu, biểu tượng cho hòa thuận, sung túc cả năm. Nắm rõ vị trí từng vật còn giúp lúc dọn dẹp không xê dịch lung tung, mỗi thứ về đúng chỗ cũ sau khi lau.

Thắp hương đúng cách: trang nghiêm, số nén hương lẻ

Nghi thức thắp hương tưởng cầu kỳ nhưng thật ra chỉ vài phép nhỏ. Khi thắp, giữ thái độ trang nghiêm, không nói chuyện rôm rả bên bàn thờ; số nén hương chỉ từ 1 đến 3, cắm thẳng tay, không chéo nghiêng lệch. Hương vừa cháy mà cần tắt bớt lửa thì phẩy tay cho lụi, không thổi bằng miệng, vì hơi thở phả vào nén hương bị coi là thiếu lễ với người được thờ.

Thời điểm thắp cũng có chọn lọc: buổi sáng và buổi tối là hai thời điểm tốt nhất trong ngày để lên hương. Dân gian để ý khói hương bay theo đường thẳng hướng lên là điềm tốt, còn khói cuộn tròn quanh bàn thờ thì được xem là dấu hiệu không thuận, nên người xưa hay canh chỉnh cửa gió, đặt lư hương nơi ít gió lùa để nén hương cháy đều. Nhà chung cư đóng kín cửa điều hòa thì mở hé một cánh cửa cho không khí lưu thông, vừa giữ khói bay thẳng, vừa an toàn cho phòng nhỏ. Trước hết là an toàn lửa: nén hương cắm chắc trong lư, lư đặt xa khăn rèm và giấy vụn, có trẻ nhỏ thì để bàn thờ ngoài tầm với của các cháu, người thắp hương đứng cạnh cho đến khi lửa lụi hẳn.

Lỡ phạm điều kiêng thì làm sao và việc nên làm đầu năm

Cẩn thận suốt ba ngày Tết vẫn có lúc tay hụt lời, chén rơi, hoặc buột miệng một chữ không hay trước mặt cả nhà. Người xưa không vì thế mà ngồi lo lắng cả mùng 1; họ có sẵn cách xử lý nhẹ nhàng cho từng tình huống, và cách ấy vẫn dùng được trong nhà phố, chung cư hôm nay.

Nói đến cách chữa thì nên nhớ: quan niệm dân gian coi trọng lòng người hơn phép tắc. Câu “đức năng thắng số” mà các cụ vẫn nhắc nghĩa là tấm lòng nhân hậu và sự nỗ lực mới là thứ định đoạt vận may, chứ không phải một cành cây hay một nén hương. Vì thế mọi cách hóa giải dưới đây đều bắt đầu từ thái độ, không phải từ lễ vật đắt tiền.

Cách hóa giải khi lỡ quét nhà, làm vỡ đồ, nói lời xui

Quét nhà mùng 1 là lỗi dễ gặp nhất, nhất là nhà có trẻ nhỏ làm rơi cơm vụn bánh. Nếu lỡ quét, cách làm của các cụ không quá khó: hốt rác lại, đổ vào một góc nhà, đợi qua mùng 3 mới đem đổ ra ngoài. Làm vậy là để “lộc” còn ở lại trong nhà, chưa bị mang văng ra đường. Nhà chung cư không có góc chứa rác thoải mái thì dùng một túi nilon buộc kín, để dưới chậu cây hoặc chỗ khuất, qua mùng 3 mang xuống thùng rác là được.

Bát đĩa lỡ tay làm vỡ thì đừng vội tự trách. Dân gian có cách riêng: gói mảnh vỡ bằng vải đỏ hoặc giấy đỏ rồi mới mang bỏ, coi như chuyển điều không may thành điều lành. Dọn xong, nếu thấy cần, thắp một nén nhang lên bàn thờ gia tiên cầu bình an cho nhà. Trẻ nhỏ gần khu vực mảnh vỡ thì dọn thật sạch trước, chuyện cúng bái để sau.

Còn lỡ miệng nói một chữ “tử” hay lời không hay giữa mâm cơm thì chữa ngay tại chỗ. Người xưa nói liền một chữ đối lại như “sinh”, “lợi” để lật lại lời; ngày nay thêm một câu chúc vui và nụ cười cũng đủ hóa không khí. Nếu lời đó làm ai đó khó chịu, nhận lỗi khéo léo ngay, đừng để chuyện nhỏ thành gắt gao suốt ngày Tết. Ngoài ra, một bao lì xì nhỏ hay món quà ý nghĩa tặng người vừa bị mất lòng cũng là cách làm hòa mà các cụ thời trước chưa có, nay dùng rất hiệu quả.

Trường hợp phạm phải điều lớn hơn, chẳng hạn sai lễ với tổ tiên, thì cách chữa nằm ở sự thành tâm: xin lỗi, khấn vái tổ tiên thần linh, mong được lượng thứ. Không cần văn khấn dài dòng, lời nói thật lòng trước bàn thờ sạch sẽ mới là chính. Cái tinh thần xuyên suốt là đừng để một sai sót nhỏ làm mất niềm vui của cả nhà trong ba ngày đầu năm.

Ứ xử Tết thời mạng xã hội và điện thoại

Tết nay khác Tết xưa ở chỗ lời nói đầu năm không chỉ nói trong nhà mà còn đăng lên mạng. Ba ngày Tết, những trạng thái than thân, ảnh u ám nên để dành, coi như một cách giữ vận khí cho mình và không làm người xem buồn theo. Chuyện này chẳng khác gì kiêng nói lời xui trước mặt người lớn, chỉ đổi chỗ từ mâm cơm sang màn hình điện thoại.

Gọi điện chúc Tết cũng có phép riêng. Tránh gọi quá sớm sáng mùng 1 khi nhà người ta còn ngái ngủ, cũng tránh gọi quá muộn vào lúc người ta nghỉ ngơi. Trong khi đó, tin nhắn chúc Tết nên viết riêng cho từng người, nhắc một kỷ niệm chung hay gọi đúng tên, thay vì gửi hàng loạt tin mẫu mà người nhận đọc một giây là biết. Một tin nhắn viết thật lòng đáng giá hơn mười tin copy gửi cả danh bạ.

Những việc nên làm đầu năm để tăng may mắn

Sau chuyện chữa lỗi là chuyện làm điều tốt để mở năm. Sáng mùng 1, mở cửa nhà cho luồng sinh khí mới tràn vào, coi như mời năm mới bước qua ngõ vào nhà. Bàn thờ được dọn dẹp chu đáo: thay nước, thắp nhang, bày mâm ngũ quả cúng tổ tiên, để nhà có chỗ cho người về thăm và cho cả niềm tin của con cháu.

Tục “đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” vẫn sống khỏe ở nhiều nơi. Sáng mùng 1, các bà các mẹ nghe tiếng rao hàng muối ngoài ngõ thì gọi lại mua thêm, mong cho năm mặn mà, đậm đà; đến cuối năm, con cháu sắm ít vôi cho các bà cơi trầu thêm đậm đà. Cặp muối và vôi ấy gói cả mong ước về một năm đủ đầy của người Việt xưa, và mua gói muối nhỏ hôm nay chẳng tốn mấy tiền mà giữ được nếp.

Đi lễ chùa đầu năm là việc nhiều gia đình chọn, để cầu sức khỏe, may mắn và an khang cho cả nhà. Người ta đến đền, chùa thắp một nén hương, thành tâm cầu bình an cho gia đình và người thân, rồi trở về với tâm trạng nhẹ nhõm. Chùa đông thì chọn giờ vắng, giữ trật tự, coi chừng trẻ nhỏ giữa đám đông; tấm lòng hướng thiện mới là lễ vật chính, tiền của nhiều hay ít không quyết định điều gì.

Một việc nữa gắn chặt với mùa xuân là hái lộc, nghĩa là thu thập cành cây nhỏ mang về nhà để cầu may những ngày đầu năm. Cành lộc thường lấy từ cây đa, cây đề, cây si, những cây có sức sống mạnh, xanh tươi quanh năm, và thường hái tại đền, chùa với hy vọng nhận may mắn từ thần linh. Ý nghĩa của nó nằm ở tấm lòng người hái, không phụ thuộc cành to hay cành nhỏ; người hái cần tâm hồn hướng thiện, vui vẻ, lạc quan, không tham lam chọn cành lớn nhất trên cây.

Tuy vậy, hái lộc cũng có điều phải giữ: hái với sự tôn trọng, không làm hại cây cối, không phá hoại cảnh quan chùa đền. Bẻ gãy cành lớn, chặt cành cây hay xả rác sau khi hái là phạm điều kiêng, và dân gian cho rằng việc ấy mang rủi ro cho người làm chứ không mang lộc về. Chỉ cần xin phép cắt một nhánh si non, mang về cắm bình hay ươm đất: tục vẫn giữ, cây vẫn còn cho người đến sau. Đầu năm mà biết thương cây, thương cảnh, thương người, thì năm ấy đã mở đầu tử tế rồi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Tết Nguyên đán vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.

Nguồn tham khảo

• Những điều cần kiêng kỵ đầu năm mới để cả năm may mắn, sung túc (kinhtedothi.vn)
• Ngày Tết kiêng kỵ những điều gì? (dansinh.dantri.com.vn)
• Ngày Tết kiêng kị quá khiên cưỡng dễ mất cả tình người (giadinh.suckhoedoisong.vn)
• 5 điều kiêng kỵ trong ngày mùng 1 Tết nhất định phải nhớ để năm mới may mắn (cafef.vn)