Chuyện Tết
Tết của người Mông không có ngày chung và tục thay giấy thờ cuối năm
Tết của người Mông không có một ngày chung. Có nơi ăn theo lịch riêng 360 ngày, sớm hơn Tết Nguyên đán chừng một tháng; có nơi đã đón Tết Nguyên đán như người Kinh. Cuối năm, nhà nhà thay giấy thờ; ba ngày đầu năm giữ nhiều điều kiêng.
Người Mông có 1.393.547 người theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, sống chủ yếu ở vùng núi phía Bắc như Tuyên Quang, Điện Biên, Sơn La, Lào Cai, Lai Châu; từ những năm 1980–1990, một bộ phận xuống lập nghiệp ở một số tỉnh Tây Nguyên. Hỏi người Mông ăn Tết khi nào, câu trả lời đầu tiên phải là: tùy nơi, tùy nhà.
Theo cách tính cũ, một năm tròn 360 ngày, mỗi tháng đủ 30 ngày, không có tháng thiếu, không có năm nhuận, nên ngày thứ 361 chính là mùng Một Tết. Tết Nào Pê Chầu của người Mông đen ở Mường Đăng, Mường Ẳng (Điện Biên) đã có tên trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 1877/QĐ-BVHTTDL ngày 08/06/2015. Theo Cục Di sản văn hóa, Tết này kéo dài 3 đến 5 ngày, việc sửa soạn bắt đầu khoảng ngày 25 Tết theo lịch của người Mông. Ngày cụ thể thì tùy từng gia đình, từng dòng họ chọn ngày chủ để ăn Tết, có nhà ăn trước, có nhà ăn sau hoặc đúng ngày 30 Tết.6
Nhiều nơi đã đổi nếp. Trước năm 2019, đồng bào Mông ở xã Lóng Luông (Vân Hồ, Sơn La) và hai xã Pà Cò, Hang Kia (Hòa Bình) ăn Tết trước Tết Nguyên đán một tháng; từ Tết Kỷ Hợi 2019, bà con chuyển sang ăn cùng Tết Nguyên đán. Ngày nay, đa số các vùng người Mông đã ăn Tết Nguyên đán như người Kinh, chỉ một bộ phận nhỏ duy trì song song Tết theo lịch riêng.1 Ở Lào Cai, người H'Mông cũng đón Tết Nguyên đán hằng năm và chuẩn bị từ đầu tháng Chạp âm lịch. Riêng những bản theo đạo Tin Lành không ăn Tết cổ truyền này.
Vì thế, hỏi người Mông ăn Tết khi nào thì phải tùy bản, tùy nhà. Có nơi còn giữ nếp cũ, có nơi đã theo nhịp chung của cả nước, và cũng có nơi ăn cả hai. Chỉ một việc là chung khắp các bản còn giữ Tết cổ truyền: ngày cuối năm, nhà nhà dọn bàn thờ, đốt tờ giấy bản cũ và dán tờ mới, rồi ba ngày đầu năm giữ một loạt điều kiêng.
Người Mông ăn Tết khi nào
Có tài liệu ghi đêm cuối tháng Mười một là đêm giao thừa, có nơi kể Tết cổ truyền rơi vào ba ngày mùng 1 đến mùng 3 tháng Chạp. Hai cách kể lệch nhau, nhưng đều chung một điểm: không có ngày cố định cho mọi nhà. Người Mông cũng không đón giao thừa theo kiểu người Kinh; năm mới bắt đầu khi tiếng gà gáy đầu tiên vang lên sáng mùng Một.1 Tối hoặc nửa đêm 30, nhà nhà cúng ma nhà bằng một con lợn sống và một con gà trống sống.1 Đây là lễ quan trọng nhất của đêm chuyển năm, làm trước khi cả nhà ngồi vào mâm cơm.
Dù ngày khác nhau, cái khung chung thì rõ: Tết đến sau mùa thu hoạch, khi ngô đã vào bồ, lúa đã về sân. Ngày 25–26 tháng Chạp, người Mông bắt đầu nghỉ Tết, cho công cụ sản xuất nghỉ theo; cối xay ngô được tháo ra, dán tờ giấy bản lên rồi làm lễ với gà, bánh ngô, rượu. Những ngày ấy, cả bản như chậm lại: không còn tiếng chày giã gạo từ sáng sớm, chỉ còn khói bếp và mùi lá gói bánh.
Mâm cỗ ngày Tết có bánh giầy, còn gọi là bánh dày, làm từ gạo nếp đồ chín rồi giã trong cối gỗ. Bánh dày là món không thể thiếu trên mâm cúng, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và cầu mong năm mới no đủ, dẻo như hạt nếp. Người Mông còn có món “bánh Trời” làm dịp Tết.2 Ở Nghệ An, mùa làm bánh Tết là dịp cả bản cùng giã bánh, gói bánh; bên cạnh những món ấy còn có bánh khoải, loại bánh Tết tiện đường của người Mông. Sang tháng Giêng, nhiều bản còn mở lễ Gầu Tào.
Với người ở xa, nắm được mốc Tết của bản mình là bước đầu để thu xếp về quê hoặc gọi điện đúng dịp. Bởi Tết không có ngày chung, nên hỏi trước người thân trong bản là cách chắc chắn nhất, thay vì dựa vào lịch chung của cả nước.
Quá trình chuyển sang ăn Tết Nguyên đán diễn ra khác nhau ở từng nơi. Cách nay khoảng 40–50 năm, đồng bào Mông ở bản Sin Suối Hồ (Phong Thổ, Lai Châu) ăn Tết riêng từ 30/11 đến 15/12 âm lịch, sau đó hội nhập ăn Tết vào cuối tháng Chạp đầu tháng Giêng.4 Còn ở Sơn La và Hòa Bình, mốc chuyển là Tết Kỷ Hợi 2019. Một bản có thể vẫn giữ mấy ngày Tết cũ theo lịch riêng, đồng thời đón Tết Nguyên đán cùng các dân tộc khác.
Nếu dò theo lịch của trang, năm nay ngày cuối tháng Mười một là thứ Năm 07/01/2027 và mùng 1 tháng Chạp là thứ Sáu 08/01/2027. Bản nào còn tính theo cách cũ thì vào Tết quanh mấy ngày ấy, còn ngày cụ thể vẫn do từng nhà, từng dòng họ định.
Thay giấy thờ cuối năm
Bàn thờ tổ tiên của người Mông đặt ở gian giữa ngôi nhà ba gian, trên vách sau hoặc cột cái, nhìn ra cửa; tổ tiên được thờ là ba đời: cha mẹ, ông bà, cụ. Trên bàn thờ có ống cắm hương bằng tre hoặc gỗ và tờ giấy dó hình chữ nhật dán ngang tầm mắt, người Mông gọi là Xử Cang. Họ không thắp hương theo ngày rằm, mùng một như người Kinh, mà chỉ vào dịp Tết và các lễ trong đời người.
Tờ giấy ấy được treo và để đó suốt cả năm. Đến ngày 30 Tết, người Mông cúng rồi đốt tờ giấy cũ đi, thay bằng tờ mới, theo quan niệm để giải hạn xấu của năm cũ. Nhà nào cũng làm, nhưng làm lặng lẽ, thường vào buổi tối, sau khi quét dọn nhà cửa và trước khi bắc nồi bánh. Lễ thay giấy đi cùng con gà trống to đẹp nhất trong nhà; chủ nhà dán ba, bốn túm lông cổ gà lên tờ giấy mới. Nhà thầy thuốc còn thay giấy ở bàn thờ thứ hai, thờ tổ nghề thuốc. Ngày Tết, chủ nhà hoặc thầy cúng gọi tên ba đời tổ tiên trước bàn thờ, mời về chứng giám và cùng hưởng lễ.
Việc thay giấy không dừng ở bàn thờ chính. Ngày 30 Tết, người Hmông dán giấy tạ ơn lên cột, xà, cửa, bếp lò, chuồng gia súc, gia cầm và nông cụ, vì quan niệm vạn vật đều có hồn, ngày Tết phải được nghỉ ngơi.5 Ở Hang Kia, Pà Cò, người Mông dán giấy bạc vào cửa nhà, cột nhà, nông cụ sản xuất và vật dụng sinh hoạt.2 Người Mông ở bản Huổi Một (Sông Mã, Sơn La) mang nông cụ vào nhà dán giấy để tri ân dịp Tết.3 Cái cuốc, cái cày, cái cối xay sau một năm làm lụng cũng được nghỉ như người. Mỗi năm vào dịp Tết, lông gà trên bàn thờ lại được thay một lần.6
Những chi tiết nhỏ ấy cho thấy Tết của người Mông là dịp tính sổ với một năm lao động, trả lại sự nghỉ ngơi cho đồ vật đã theo người suốt mùa. Người Mông ở miền tây Thanh Hóa còn thay cả “xử ca”, tức bàn thờ, vào ngày cuối cùng của năm cũ.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Ba ngày đầu năm giữ gì
Ngày mùng 1, người Hmông kiêng thổi lửa, kiêng thêu may giặt giũ, kiêng gội đầu cho trẻ. Họ cũng tránh nói to, nói tục, uống rượu say, và không chan canh với cơm mới nấu.5 Nhiều nhà còn kiêng đổ nước vào nồi, kiêng chải đầu, giặt quần áo và đi ra ngoài; người chồng nấu cơm cho vợ nghỉ, không ai đánh thức ai. Ngày 30 Tết, họ tránh động chạm nông cụ, không khạc nhổ vào bếp, không đánh yến, không huýt sáo, cơm không để rơi vãi.
Những ngày đầu xuân, người H'Mông ở Lào Cai kiêng gọi nhau, kiêng tiêu tiền, kiêng ăn rau. Quan niệm là đầu năm tiêu tiền thì cả năm sẽ tiêu tiền, đầu năm ăn rau cả năm chỉ ăn rau. Các điều kiêng ấy nối với nhau bằng một lối nghĩ chung: vạn vật đều có hồn, ngày Tết mọi thứ phải được nghỉ ngơi, nên không động chạm nông cụ, không làm việc nặng. Cũng vì ngại việc gieo trồng quanh năm gặp mưa mà nhiều nhà tránh ăn cơm chan canh. Còn kiêng tiêu tiền đầu năm là cách giữ của, cầu cho cả năm khỏi tiêu tốn.
Đài VOV4 kể dịp Tết Nguyên đán 2026 ở các xã Co Mạ, Mai Sơn (Sơn La) và Hạnh Phúc (Lào Cai): ba ngày Tết nông cụ được nghỉ, chủ nhà dán giấy lên dao, rựa, cuốc và không dùng đến. Các nhà tránh ăn cơm chan canh vì sợ mùa gieo trồng gặp mưa; trẻ con được dặn không ngủ trưa. Ở những xã ấy, có dòng họ không đi chơi Tết mà ở nhà với tổ tiên; có nhà vẫn quét nhà nhưng dồn rác vào góc cạnh cửa đến hết ba ngày Tết.
Trong ba ngày Tết chính, gia đình người Mông đốt củi giữ bếp đỏ lửa liên tục để giữ ấm, xua đuổi tà ma và cầu bình an, may mắn.2 Bếp lửa ấy còn là nơi cả nhà quây quần, hong khô quần áo mới và hâm lại mâm cỗ. Sang mùng 2 là ngày lạy Tết: con gái về nhà chồng trong ba năm đầu được bố mẹ chồng đưa về lạy bố mẹ đẻ. Ngoài ra, ngày Tết còn có đua ngựa, thi dệt lanh, múa khèn, thi nấu ăn và hát.
Với người ở xa, giữ được một nếp nhỏ như thay tờ giấy thờ mới cuối năm hay gọi điện chúc Tết đúng ngày mùng Một của bản mình cũng là cách giữ Tết. Không cần làm đủ mọi điều kiêng, chỉ cần biết bản mình ăn Tết ngày nào và giữ đúng mấy việc chính là đã nối được với nếp nhà.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Độc đáo ngày Tết người Mông (infonet.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c
- Mộc mạc Tết người Mông tại Hang Kia, Pà Cò (media.congthuong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Không khí đón Tết của người Mông ở Sơn La (dansinh.dantri.com.vn) ↩
- Đồng bào Mông ăn Tết cộng đồng (tienphong.vn) ↩
- Người H'mông ăn Tết kiêng gì? (anninhthudo.vn) ↩a ↩b
- Lễ cúng công cụ sản xuất – Nét văn hóa độc đáo ngày Tết của người Mông ở Hà Giang (bvhttdl.gov.vn) ↩a ↩b
- Lạ kỳ tục cúng giao thừa của người Mông (baoxaydung.vn)
- Tục làm giấy bản đón Tết của người Mông (baothanhhoa.vn)