Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 80 ngày (mở trong thẻ mới)

Chuyện Tết

Tết của người Dao và những lễ đầu năm ba, bốn năm mới mở một lần

Tết của người Dao không có một ngày chung cho cả dân tộc. Người Dao Tiền ở Mộc Châu và Dao Đỏ ở Yên Bái ăn Tết từ 25 tháng Chạp; mỗi nhóm giữ lễ đầu năm riêng, có lễ Tết nhảy mở theo lời hứa với tổ tiên, có lễ ba, bốn năm mới mở một lần.

11 phút đọc

Sáng mùng 1 Tết, ở những bản Dao đỏ trên núi cao Yên Bái, cả bản kéo nhau ra rừng chặt cành đào, cành mận, nhặt đá trắng mang về đặt bên bàn thờ. Đó là tục hái lộc đầu xuân. Ở xã Khai Trung, người Dao đỏ chiếm gần 70% dân số.

Ở Lào Cai và Cao Bằng, những bản Dao đỏ ở Phúc Lợi, Tả Phìn và Trương Lương lại giữ tục riêng của mình: sáng mùng 1 không mở cửa sớm và không mời khách đến sớm. Họ tin phúc đang ở trong nhà cùng gia đình, mở cửa sớm sẽ để phúc ra ngoài. Tục hái lộc ở Yên Bái và tục đóng cửa giữ phúc ở Lào Cai, Cao Bằng đều là nét riêng của từng bản trong ngày đầu năm.

Ba lớp nếp nằm chồng lên nhau trong cái Tết của người Dao. Lớp chung là Tết Nguyên đán, bắt đầu từ cuối tháng Chạp và kéo qua mấy ngày đầu năm. Lớp riêng của từng nhóm: người Dao đỏ có lễ Pút Tồng, nghi lễ quan trọng nhất trong việc thờ cúng tổ tiên; nhiều dòng họ mở Tết nhảy theo lời hứa truyền từ đời này sang đời khác. Người Dao Tiền ở Sơn La thì giữ Tết Hạ Niên, tức Púng Hiéng, mà ba, bốn năm dòng họ mới mở được một lần.5

Tết của người Dao: từ 25 tháng Chạp đến ngày khai xuân

Mùa ăn Tết của người Dao Tiền ở Mộc Châu, Sơn La bắt đầu từ 25 tháng Chạp.4 Anh em trong họ thay phiên nhau ăn Tết mỗi nhà một ngày, để không nhà nào trùng nhau, ai cũng có lúc ngồi bên mâm cỗ với cả họ.4 Người Dao đỏ ở Yên Bái cũng tính từ ngày ấy. Nghĩa là khi nhiều nơi mới lo dọn nhà, Tết đã vào được mấy ngày.

Tối 28, các gia đình người Dao Tiền ngâm gạo nếp ngon qua đêm. Sáng 29, họ gói bánh trưng ông và bánh nếp nhân đỗ rồi luộc chín. Sáng 30, mỗi nhà mổ lợn, dọn dẹp nhà cửa, làm mâm cơm cúng tất niên.4 Tối 30, cả nhà quây quần bên bếp lửa kể chuyện năm cũ, nói về hy vọng năm mới.4

Sau bữa cơm tất niên, người Dao đỏ Yên Bái có một việc riêng: tắm nước lá và rễ cây để rũ bỏ điều xấu của năm cũ trước khi bước sang năm mới.

Đến thời khắc giao thừa, trên bàn thờ tổ tiên của người Dao Tiền ở Mộc Châu có 3 cái bánh, 4 chén rượu, 1 chai rượu; nhà nào có thịt thú rừng cũng đem bày lên.4 Gia chủ thắp hương, khấn mời ông bà về ăn Tết, cầu sức khỏe, may mắn, bình an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, trâu bò lợn gà khỏe mạnh.4

Sáng mùng 1, các nhà làm bữa cơm tươm tất để cúng đầu năm rồi đón khách xông nhà.4 Khách được chọn luôn là nam giới hợp tuổi với gia chủ.4 Ba ngày Tết, người Dao đỏ ở Yên Bái còn kiêng mở rương hòm để giữ lại của cải mình làm ra.

Mùng 2, các gia đình người Dao Tiền ở Mộc Châu góp lễ vật gồm thịt, bánh, rượu bầu và giấy gió tại nhà ông Mo, tức thầy cúng, rồi cùng ra miếu trong bản cúng bản.4 Ông Mo cúng cảm tạ thần linh đã che chở, cầu năm mới tiếp tục phù hộ.4 Sau lễ, mỗi nhà cử một người đại diện chúc mọi thành viên sang năm tốt lành, con cháu mạnh khỏe, làm ăn tấn tới.4 Rồi mọi người về nhà ông Mo tụ họp, chúc tụng, ca hát, nhảy múa, chơi trò chơi dân gian.4 Mùng 4, nhà nào có ông bà ngoại đã khuất thường làm thêm mâm cỗ mời ông bà về ăn Tết.4 Mùng 6, cả bản ra đồng khai xuân.4

Tết nhảy và lễ Pút Tồng

Tết nhảy của người Dao, tiếng Dao gọi là Nhìang chầm đao, không phải lễ hằng năm.3 Nguồn gốc của nó gắn với chuyến di cư vượt biển của tổ tiên: giữa biển gặp bão, cả đoàn khấn cầu thần Bàn Vương và tổ tiên, hứa nếu qua khỏi sẽ làm lễ nhảy múa để tạ ơn. Lễ ấy truyền lại qua các đời. Đó vừa là lời biết ơn tổ tiên và Bàn Vương đã cứu mạng ngoài biển khơi, vừa là màn luyện binh bảo vệ gia đình, dòng tộc.2 Nó cũng là lời cầu xin tổ tiên phù hộ cho mọi thành viên mạnh khỏe, làm ăn phát đạt.2 Chu kỳ mở lễ của các họ khác nhau, tùy lời hứa của từng họ, thường từ 10 đến 15 năm một lần.2

Ở làng Thành Công, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc, người Dao Quần Chẹt vẫn giữ tục này.3 Muốn mở được lễ, một gia đình sau khi lập bàn thờ hương hỏa tổ tiên phải trải qua từ 10 đến 12 nghi lễ, tùy theo họ tộc.3 Chỉ sau khi tổ chức Tết nhảy, bàn thờ tổ mới được coi là đã hoàn thiện.3 Có họ hứa với tổ tiên chu kỳ 18 năm mới làm lễ một lần.3 Chi phí cho một kỳ ở đây rơi vào khoảng 60 triệu đến 70 triệu đồng, bằng cả năm gia đình làm lụng, tích cóp.3 Khoảng 10 năm về trước, lễ kéo xuyên suốt 3 ngày 3 đêm; nay rút ngắn còn 2 ngày 2 đêm. Tuy một gia đình hay một dòng họ đứng ra tổ chức, cả dân bản đều tham gia, không khí náo nức như nghi lễ của cả cộng đồng.

Lễ chia làm ba phần: khai lễ, chính lễ và lễ tiễn đưa. Mở đầu, hai thầy cúng mở và treo các bộ tranh thiêng Tam Thanh, Hành sư lên tường nhà. Thầy siêu họ bày lễ vật, khấn xin được làm lễ và mời thần linh, Bàn Vương, gia tiên về dự. Bộ tranh Tam Thanh gồm Ngọc Thanh cai quản trời, Thái Thanh cai quản cõi âm, Thượng Thanh cai quản trần gian; sau khi mua bộ tranh về nhà, gia đình phải làm lễ khai quang.

Phần chính lễ có các điệu múa tung cờ, múa dao với con dao găm bằng gỗ, múa phát nương cầu được mùa và múa bắt ba ba, hòa cùng tiếng chiêng trống. Múa dao còn gọi là múa “ra binh vào tướng”, màn đặc sắc nhất trong Tết nhảy của người Dao Quần Chẹt, biểu dương tinh thần thượng võ và tái hiện lịch sử tổ tiên chống chọi thiên nhiên, kẻ thù. Khép lại, thầy siêu họ cúng tạ trước bàn thờ gia chủ, rồi gia chủ hóa vàng tiễn hương hồn tổ tiên trở về quê cha đất tổ. Ở làng Thành Công, từ 10 đến 12 thanh niên các dòng họ trong làng được gia chủ nhờ phụ làm đồ lễ và múa trước bàn thờ tổ. Họ thay phiên nhau xuyên đêm đến sáng, mỗi điệu múa lặp lại từ 6 đến 9 lần. Lễ vật dâng cúng gồm gà và lợn nguyên con, rượu, bánh, quả; cúng xong, phần lễ được chia cho con cháu trong dòng họ thụ lộc.

Ở Lào Cai, người Dao đỏ có lễ Pút Tồng: Pút nghĩa là nhảy, Tồng nghĩa là đồng. Đây là nghi lễ quan trọng nhất trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên. Lễ mang ý nghĩa giải hạn, cầu may mắn, sức khỏe, mưa thuận gió hòa, cầu siêu cho người đã khuất và cầu an cho người sống. Lễ này được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2013. Trong lễ có nghi thức tắm than của đàn ông Dao đỏ: thầy mo cầu khấn thần linh, đốt lửa; khi than hồng bùng cháy, các thanh niên nhảy lửa trong tiếng trống chiêng, biểu tượng cho sự thanh tẩy. Năm 2025, tại bản Mây, thị xã Sa Pa, lễ Pút Tồng có 11 bước nghi lễ, do thầy mo cùng các nghệ nhân Dao đỏ đứng ra thực hành. Người dự vừa múa theo nhịp nhạc vừa cất lời xưng tụng thần linh.

Tết nhảy của người Dao đỏ ở xã Tả Phìn, Lào Cai thuộc ba dòng họ lớn Lý, Bàn và Triệu, diễn ra cuối giờ Thìn đầu giờ Tỵ ngày mùng 1 hoặc mùng 2 Tết. Một tốp thanh niên dưới sự hướng dẫn của thầy cả nhảy 14 điệu diễn mở đường, bắc cầu đưa đón tổ tiên, thần linh về dự. Điệu chào tổ tiên và bố mẹ đã khuất: người múa co một chân, cúi đầu, giơ cao ngón trỏ. Sau điệu nhảy mở đường, cả dòng họ làm lễ rước tượng tổ tiên xuống tắm gội, thay xiêm y mới. Tượng được chạm khắc tinh vi, dài 20-25cm, đường kính thân 5cm, bàn tay phải cầm thẻ bài ghi rõ tên ông Tổ. Sau lễ tắm tượng, con cháu múa dâng gà: thầy cả cùng ba thanh niên cầm gà trống lông đỏ, vàng, uốn mình theo từng động tác dâng gà, khép lại bằng điệu múa cờ.

Trang phục ngày Tết của đồng bào Dao vì thế gắn chặt với bàn thờ hơn là với người. Điều được mặc đồ mới đầu năm là tượng tổ tiên, được con cháu tắm gội sạch sẽ rồi thay xiêm y mới trước khi làm lễ. Qua các lễ ấy, vai trò của từng người trong nhà cũng hiện rõ. Đàn ông trong họ cùng làm lễ, phụ nữ và người trẻ lo lễ vật, cơm nước, đón khách; thầy cúng và trưởng họ đứng chủ trì các điệu múa nghi lễ.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Băng ghế gỗ dưới mái hiên đặt trống gỗ dài, chiêng đồng và vài nhạc cụ nhỏ, phía sau là sân làng với hoa đào và đống củi
Trống gỗ dài, chiêng đồng và vài nhạc cụ nhỏ nằm trên bệ gỗ dưới mái nhà sàn, sân sau có hoa đào và đống củi.

Tết Hạ Niên ba, bốn năm mới mở một lần

Riêng người Dao Tiền ở Mộc Châu, Sơn La còn giữ Púng Hiéng, tức Tết Hạ Niên, nghi lễ lớn nhất của nhóm Dao này, đề cao vai trò trưởng dòng họ. Một số dòng họ duy trì theo hình thức truyền đời, định kỳ ba, bốn năm một lần, kéo dài 4-6 ngày vào dịp Tết Nguyên đán. Năm nào mở lễ do dòng họ tự quyết, không phải năm nào cũng có. Con lợn làm lễ được nuôi từ đầu năm, củi được tích cả năm để đốt lửa đón khách.

Trình tự buổi lễ nối nhau chặt chẽ. Mở đầu là lễ khai niên. Tiếp đó là nghi thức đón các đấng siêu nhiên về dự hội. Rồi đến lễ cúng xuất binh, cầu cho tà ma bị đuổi khỏi bản; sau đó là lễ cúng thu binh, đón điều tốt đẹp theo năm mới vào nhà. Cuối cùng là nghi lễ tạ ơn, nghi lễ cầu mùa và lễ cúng thu niên khép hội.

Ngoài Púng Hiéng, Tết nhảy của người Dao Tiền ở Mộc Châu cũng được tổ chức 2-3 năm một lần tại nhà ông trưởng họ, vì nơi này có hung lầu, tức bàn thờ tổ tiên của cả họ. Lễ kéo dài liên tục 3 ngày 3 đêm, từ ngày 29 Tết đến mùng 2 Tết. Hai lễ mở theo nhịp khác nhau. Muốn có một kỳ Púng Hiéng, dòng họ phải đợi ba, bốn năm. Còn Tết nhảy ở đây hai, ba năm đã mở một lần, cũng tại nhà trưởng họ có hung lầu.

Ai muốn xem một trong những lễ đầu năm này nên tra lịch lễ hội từng tỉnh trước, vì ngày mở lễ do trưởng họ hay dòng họ chọn, không có ngày chung cho cả dân tộc. Lịch lễ hội 12 tháng trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới là chỗ bắt đầu tiện nhất. Tục xông nhà đầu năm của người Dao Tiền, chỉ đón nam giới hợp tuổi vào nhà sáng mùng 1, cũng gần với tục xông đất đầu năm mà nhiều người Việt đều quen. Muốn biết còn bao nhiêu ngày nữa tới Tết, xem Còn bao nhiêu ngày đến Tết.

Nhớ nhanh

  • Mốc để nhớ: 25 tháng Chạp khai mùa ăn Tết, sáng 29 gói bánh, tối 30 cúng tất niên, giao thừa bày 3 bánh và 4 chén rượu, mùng 6 ra đồng khai xuân.
  • Tết nhảy không có kỳ cố định: tùy lời hứa của từng họ, thường 10-15 năm một lần, có họ 18 năm; riêng ở Sông Lô, một kỳ tốn khoảng 60-70 triệu đồng.
  • Púng Hiéng của người Dao Tiền ở Mộc Châu là lễ lớn nhất của nhóm này, ba, bốn năm mới mở, kéo dài 4-6 ngày, khác với Tết nhảy mở hai, ba năm một lần.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Chuyện Tết

chucmungnammoi.com