Hoa Tết các nước và chuyện hoa cúc bị người Hoa kiêng tặng đầu năm

Đào núi Sa Pa năm nay nở đợt đầu từ giữa tháng 11, đợt hai vào đầu tháng 12, rộ nhất là giữa tháng 12. Thời tiết ấm hơn mọi năm nên hoa bung sớm; người trồng tính rằng lượng đào nở đúng dịp Tết sẽ ít hơn, giá hoa có lẽ đắt hơn, nhất là các gốc đào cổ thụ. Muốn ngắm đào sớm, người yêu hoa có thể tìm tới Khu Trại cây ăn quả ôn đới trung ương, nơi có rừng đào giống Mỹ nở hoa sớm với cánh hoa to, màu hồng nhẹ.

Mỗi vùng văn hóa Á Đông lại chọn cho mình một loài hoa riêng để mở đầu năm mới. Người Việt miền Bắc cắm cành đào, miền Trung và miền Nam chưng mai vàng, còn người Hoa chuộng hoa mơ, thủy tiên và lan. Chỉ riêng khâu chọn giống, hoa Tết các nước đã khác nhau, và có một loài hoa mà người Hoa truyền miệng nhau kiêng không tặng ai dịp đầu năm. Bài này đi từng loài, rồi nói rõ chuyện hoa cúc.

Đào phương Bắc, mai phương Nam

Ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, nhà nào gần như cũng sắm cành đào trong những ngày giáp Tết. Cây đào ra nhiều hoa kép, nhiều lớp cánh, được người Việt xem là điềm lành cho cả năm.

Cũng cần nói rõ một chuyện dễ kể nhầm thành sử. Giai thoại Nguyễn Huệ gửi Ngọc Hân công chúa một cành đào là chi tiết hư cấu của Tào Mạt, không phải chuyện có thật trong sử sách. Người lớn kể cho con nghe thì nên tách phần huyền thoại ra khỏi phần sự việc, để trẻ hiểu cành đào đẹp trong thơ văn và cành đào ngoài đời là hai chuyện khác nhau.

Chơi đào ngày Tết không có một công thức chung. Kinh nghiệm của người trồng cho thấy chọn và chăm cành đào phụ thuộc vào kỹ thuật trồng, cách chăm sóc, điều kiện kinh tế và sở thích của gia chủ.^{11 Kinh nghiệm chọn và chăm sóc hoa đào ngày Tết (dansinh.dantri.com.vn)} Đèn, màu tường và không gian phòng khách cũng làm thay đổi hiệu quả của một cành đào. Nhà rộng thì đặt gốc đào lớn giữa phòng, nhà ống cắm cành nhỏ trong bình. Tường sáng tôn cành đào phai màu, tường sẫm làm nổi cành đào đậm. Cùng một cành đào, đặt ở hai căn nhà khác nhau đã thấy khác hẳn.

Xuống Nam Trung Bộ và Nam Bộ, vai trò của đào được thay bằng mai vàng. Cây mai vàng có danh pháp khoa học Ochna integerrima, dân gian còn gọi là hoàng mai, huỳnh mai hay lão mai. Loài cây này được lưu dân người Việt thuần hóa từ cây dại khi khai khẩn miền Nam, và vì hoa nở trùng dịp Tết nên dần trở thành hình ảnh đặc trưng của ngày Tết phương Nam, như hoa đào ở miền Bắc.

Dân gian tin rằng nhà nào Tết có cành mai nở nhiều cánh là điềm lành, báo hiệu một năm thịnh vượng, an khang. Niềm tin ấy đơn giản đến mức dễ nhớ: cây nở càng sai hoa, nhà càng thấy yên tâm bước vào năm mới. Người mua mai thường ngắm nụ trước, dáng cây sau, chuộng cây nhiều mắt hoa để hoa bung dần suốt mấy ngày Tết.

Bên cạnh đào và mai là cây quất. Cây quất cảnh đẹp ngày Tết phải hội tụ đủ tứ quý: quả xanh, quả chín, lá xanh, lộc và hoa. Nghĩa là trên cùng một cây phải thấy cả quả chín vàng, quả còn xanh, chùm lộc non và nụ hoa. Người chơi quất coi đó là hình ảnh của một năm đủ đầy: cái đã thành, cái đang tới và cái mới đang nảy mầm. Cây chỉ toàn quả chín, thiếu lộc và hoa, theo cách chơi truyền thống thì chưa trọn ý.

Ngoài bộ ba ấy, miền Bắc còn có thủy tiên. Người chơi hoa gọt củ thủy tiên từ mấy tuần trước giao thừa, canh cho chùm hoa bung đúng mùng Một. Thú chơi thủy tiên từng vang bóng một thời ở Hà Nội, và những năm gần đây người trẻ lại tìm về, học cách gọt củ, thay nước, xoay chậu cho lá cong theo ý mình. Một củ thủy tiên đặt trên bàn nước, bên cạnh đĩa mứt, đủ làm góc phòng khách có không khí Tết.

Cách chưng hoa cũng là cách chia việc trong nhà. Người lớn lo cành đào, chậu quất; con trẻ phụ thay nước, tỉa lá úa; ông bà ngồi ngắm và nhắc chuyện Tết xưa. Những việc nhỏ lặp lại mỗi năm thành nếp, giữ cho ngày Tết còn là Tết.

Hoa Tết các nước chưng gì

Ở cộng đồng gốc Hoa, bộ hoa ngày đầu năm cũng có quy tắc riêng. Người Singapore, nơi dân số phần lớn là người gốc Hoa, thường trưng hoa mơ, hoa thủy tiên và cây kim quýt trong dịp Tết. Hoa mơ tượng trưng cho may mắn; hoa thủy tiên và cây kim quýt tượng trưng cho tài lộc. Cây kim quýt sai quả nhỏ màu cam, đặt ở cửa ra vào, vừa là cây cảnh vừa là lời chúc làm ăn phát đạt.

Nhắc tới hoa mơ của người Hoa, cần phân biệt hai loài cây dễ lẫn. Cây mơ ta, loài cho hoa mơ chưng Tết, có danh pháp khoa học là Prunus mume. Còn Prunus armeniaca là mơ tây, loại cho quả mơ khô quen bán ở chợ, chỉ là loài cận chủng với mơ ta. Hai loài này khác nhau rõ, nên hoa mơ người Hoa chưng ngày đầu năm không phải hoa của cây mơ cho quả mà người Việt vẫn ngâm đường.

Loài hoa thịnh hành nhất dịp Tết ở Hồng Kông (Trung Quốc) là lan hồ điệp. Người Trung Quốc có phong tục tặng hoa lan hồ điệp làm quà chúc mừng đầu năm. Loại lan này được chuộng nhờ màu sắc sặc sỡ, dễ chăm sóc và hoa lâu tàn, nên một chậu lan để được suốt những ngày lễ. Chậu lan đặt trên bàn tiếp khách vừa sang vừa không tốn công, thành thử nhiều nhà chọn lan thay cho những loài hoa phải thay nước mỗi ngày.

So sánh ba nơi thì thấy rõ chỗ khác nhau. Người Việt miền Bắc chọn cây nở đúng Tết và có dáng đẹp để chưng trong nhà. Người Singapore gốc Hoa chọn cây mang nghĩa may mắn, tài lộc đặt ở cửa. Người Hồng Kông (Trung Quốc) chọn hoa bền, đẹp để làm quà tặng nhau. Cùng là hoa Tết các nước, nhưng mỗi nơi nghiêng về một mục đích: chưng cho gia đình, cầu lộc cho cửa hàng, hay trao nhau làm quà.

Chuyện kiêng kỵ lại không giống nhau ở mọi cộng đồng người Hoa. Có tục chỉ giữ trong một nhóm người nhất định, như chuyện bốn quả quýt gói khăn tay là tục của người Triều Châu ở Thái Lan, hay chữ Phúc treo ngược không áp cho nhà người Quảng Đông. Khi nhận quà Tết từ một gia đình gốc Hoa, hỏi han một câu cho rõ còn hơn đoán theo lời truyền miệng chung chung.

Vì sao cúc bị né

Điều nhiều người hay nhầm nhất trong chuyện hoa ngày Tết chính là hoa cúc. Nhiều người vẫn kể nhau nghe rằng người Hoa không tặng hoa cúc dịp Tết, vì cho rằng cúc gắn với đám tang; ai nhận quà là chậu cúc dễ nghĩ mình bị xúc phạm. Nghe hợp lý, và vì hợp lý nên câu ấy được kể lại nhiều lần mà ít ai kiểm chứng.

Đây chỉ là điều truyền miệng, chưa có nguồn đáng tin cậy nào xác nhận. Không nên khẳng định chắc chắn trước mặt người bạn gốc Hoa rằng cúc là hoa kiêng kỵ tuyệt đối, cũng không nên dọa nhau rằng tặng cúc là phạm húy. Cách nói an toàn là: nhiều nhà gốc Hoa kiêng tặng cúc vì tin rằng loài hoa này gắn với tang lễ, còn thực hư ra sao thì tùy từng cộng đồng, từng vùng.

Ở Việt Nam, chuyện lại ngược hẳn. Những ngày giáp Tết, các làng trồng cúc như nhuộm vàng cả vùng quê; cúc mâm xôi, cúc vàng được đưa ra chợ hoa với số lượng lớn, nhiều nhà chưng cúc cả ở bàn thờ lẫn phòng khách. Cúc còn được dùng làm trà, làm thuốc, và hoa cúc được ghi nhận có tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn. Với người Việt, cúc là hoa của mùa thu và mùa Tết, chẳng ai nghĩ tới chuyện tang lễ khi bưng chậu cúc vào nhà.

Vậy nên khi chọn hoa tặng, hỏi trước một câu là cách khéo nhất. Nếu biết nhà người nhận giữ tục kiêng cúc, thay bằng lan hồ điệp hay kim quýt, vốn là quà đầu năm được ưa chuộng. Nếu không, một chậu cúc vàng rực vẫn là món quà Tết bình thường ở khắp các chợ hoa Việt Nam, và người nhận thường chỉ thấy vui. Cách cắm cúc cũng dễ: chọn bình thấp, tỉa bớt lá gốc, thay nước mỗi ngày để hoa tươi lâu. Muốn học thêm cách cắm, xem Cắm hoa cúc ngày Tết.

Chọn hoa và giữ nếp

Chưng hoa ngày Tết trước hết là một nghi lễ. Với người xưa, hoa là lễ vật để con người giao cảm với lực lượng siêu nhiên, thể hiện lòng biết ơn. Cành đào, chậu mai đặt trong nhà còn mang nghĩa dâng lên tổ tiên, trời đất trước khi là vật làm đẹp phòng khách. Hiểu điều ấy thì việc chọn hoa bớt nặng về hình thức, nhẹ đi thành một việc làm có ý nghĩa.

Việc chọn hoa cũng nên vừa sức nhà mình. Một cành đào nhỏ đặt đúng chỗ nhiều khi đẹp hơn gốc đào lớn chen chúc trong nhà chật. Muốn cắm hoa cho gọn gàng, xem Cách cắm hoa ngày Tết.

Phía sau những chậu hoa là mồ hôi của người trồng. Có năm, người bán hoa khóc khi phá bỏ chậu hoa trước giờ giao thừa vì hoa không bán được. Biết chuyện ấy, nhiều gia đình mua sớm một hai ngày, chọn gốc cây vừa sức, và giữ nếp chưng hoa Tết như một cách tri ân người trồng hoa.

Nếp ấy còn nối các thế hệ trong nhà. Người đi xa gọi điện về hỏi mẹ đã sắm đào chưa; cả nhà cùng bày lại bàn thờ, đặt cành hoa mới. Chính những việc nhỏ ấy giữ cho ngày Tết còn là Tết. Muốn gửi lời chúc tới người thân ở xa, tham khảo Làm thiệp Tết.

Nhìn sang các nước láng giềng cũng thấy cùng một lẽ: mỗi nơi chọn một loài cây nở đúng dịp để nói lời chúc năm mới. Tục chưng hoa ba miền còn nhiều nét riêng, xem Tết ba miền.

Nhớ nhanh

• Việt Nam: miền Bắc chưng đào và thủy tiên, miền Trung và miền Nam chưng mai vàng; cây quất đẹp phải đủ tứ quý quả xanh, quả chín, lá xanh, lộc, hoa.
• Người Singapore gốc Hoa trưng hoa mơ, thủy tiên, kim quýt; Hồng Kông (Trung Quốc) chuộng lan hồ điệp. Hoa mơ người Hoa chưng Tết là hoa của cây mơ ta Prunus mume, khác với mơ tây Prunus armeniaca.
• Chuyện người Hoa không tặng cúc vì gắn đám tang chỉ là lời truyền miệng chưa kiểm chứng; ở Việt Nam cúc vẫn là hoa Tết được chuộng, có cả tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.