Tháp bánh boov 9 tầng và cách trang trí Tết các nước

Một chữ dán nhầm, một câu nói đỡ, thành tục giữ mấy trăm năm. Giai thoại cho rằng tục treo ngược chữ Phúc ra đời từ thời nhà Minh, nhưng đó là chuyện kể, lịch sử chưa kiểm chứng. Chuyện kể hay, và dưới đây sẽ thấy tục sống đến tận bây giờ.

Cách trang trí Tết các nước khác nhau đến mức khó so. Người Việt có câu đối đỏ, tranh Đông Hồ và cây nêu. Người Hoa dán chữ Phúc, thường treo ngược.^{11 Vì sao chữ phúc lại treo ngược trong ngày Tết? (dansinh.dantri.com.vn)} Người Mông Cổ xếp tháp bánh boov, người Tây Tạng cúng đầu cừu.^{44 Tết Trăng Trắng trên thảo nguyên Mông Cổ (thoidai.com.vn)} Nhìn kỹ thì đều chung hai mong ước: rước phúc vào nhà và xua điều xấu ra ngoài.

Câu đối đỏ và cây nêu

Trong sách Việt Nam phong tục soạn năm 1915, Phan Kế Bính ghi lại tục người Việt dịp Tết: câu đối đỏ bán ở chợ rồi dán lên cửa và cột nhà. Chữ trên giấy đỏ ngày trước là chữ Hán, chữ Nôm; về sau ông đồ viết cả chữ Quốc ngữ. Dù viết bằng chữ gì, câu đối đỏ vẫn là thứ người ta chờ ở chợ Tết, mua về dán trước giờ giao thừa.

Bên cạnh câu đối là tranh Tết. Người Việt treo tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống hay Kim Hoàng trong những ngày đầu năm, mỗi bức một lời chúc. Tranh in trên giấy điệp nhuộm hồng, màu phai dần theo năm tháng, nên nhiều nhà coi bức tranh treo bao nhiêu năm là bấy nhiêu kỷ niệm.

Rồi cây nêu. Cây nêu là cây tre cao dựng ngoài cửa ngõ, treo bùa, khánh đất và đèn lồng. Theo quan niệm dân gian, đèn lồng trên ngọn nêu soi đường để tổ tiên tìm về ăn Tết với con cháu. Sách của Phan Kế Bính tả cách dựng: lấy tre, kết ba cái lạt, buộc một bó vàng, hoặc cài cành đa lá dứa ngoài cửa ngõ để trừ quỷ.

Người Việt dựng nêu ngày 23 tháng Chạp và hạ nêu mùng 7 tháng Giêng, dịp lễ khai hạ.^{22 Tết Nguyên Đán (Wikipedia)} Mấy ngày ấy, cây tre đứng trước ngõ như một dấu hiệu: nhà này đã đón Tết, tổ tiên về được, quỷ dữ đừng lại gần.

Trong sân, nhiều nhà còn bày thêm lu nước trang trí Tết. Đó là chiếc lu đặt trước hiên, cạnh cửa ra vào hay ở góc sân cho dễ thấy. Chiếc lu vừa giữ nét quen của sân nhà Việt, vừa làm chỗ đặt hoa, cành lá cho góc ấy có sức sống. Lu thường chọn loại miệng rộng, đáy vững, men sáng để đứng được ngoài trời. Nhà chật thì đặt lu nhỏ ở góc phòng khách. Việc dùng cũng giản dị: đổ nước sạch, thay nước vài ngày một lần cho khỏi đọng. Lu nên đặt ở chỗ trẻ nhỏ không chạy huỵch vào.

Ai muốn tự tay làm đồ trang trí cho nhà mình dịp Tết có thể xem Cách làm đồ trang trí Tết. Chọn chữ cho câu đối thì ở bài Câu đối Tết. Tranh Đông Hồ, Hàng Trống nay ít nhà in mới, nhưng bản in gốc vẫn còn, và nhiều gia đình vẫn treo lại tranh cũ mỗi dịp xuân về.

Chữ Phúc và phép đồng âm

Người Hoa dán chữ Phúc lên cửa nhà dịp Tết. Chữ này nghĩa là những sự tốt lành. Chữ gồm bộ thị, bộ miên chỉ mái nhà, bộ khẩu chỉ người, bộ điền chỉ ruộng đất: có nhà, có người, có ruộng là đủ phúc. Kinh Thi chia năm phúc: giàu, yên lành, thọ, có đức tốt, vui hết tuổi trời.^{11 Vì sao chữ phúc lại treo ngược trong ngày Tết? (dansinh.dantri.com.vn)} Dân gian cũng quen nói ngũ phúc gồm phú, quý, thọ, khang, ninh.¹

Điều khiến người ngoài thắc mắc nhất là chữ Phúc hay bị dán ngược. Lý do nằm ở phép đồng âm tiếng Hán: chữ “đảo” nghĩa là ngược đọc giống chữ “đáo” nghĩa là đến. “Phúc đảo” vì thế nghe thành “phúc đáo”, tức phúc đến.^{11 Vì sao chữ phúc lại treo ngược trong ngày Tết? (dansinh.dantri.com.vn)} Treo ngược một chữ, nhà được phúc ghé thăm, theo cách người Hoa lý giải.

Chữ Phúc thường viết bằng mực vàng trên giấy đỏ, treo trên cửa nhà và để cả năm không gỡ. Đối lại với chữ Phúc là chữ Họa, nên theo quan niệm, người ta chỉ dán Phúc mà không ai dán Họa.^{11 Vì sao chữ phúc lại treo ngược trong ngày Tết? (dansinh.dantri.com.vn)}

Giai thoại về nguồn gốc tục này gắn với thời nhà Minh (1368–1644). Chuyện kể một gia đình mù chữ dán chữ Phúc ngược, vua nổi giận định trị tội, hoàng hậu liền đỡ lời rằng chữ ngược chính là “phúc đáo”, cứu cả nhà. Chuyện kể vậy, còn tục thì vẫn giữ đến nay.

Ngoài chữ Phúc, nhà người Hoa dịp Tết còn treo đèn lồng đỏ trước cửa. Loại đèn lồng hay gặp là kiểu dán chữ Phúc, làm chất liệu chống nước, treo được ngoài trời ở cổng vườn.

Tháp bánh boov Mông Cổ

Người Mông Cổ đón Tết Âm lịch theo lịch riêng của mình, nên ngày Tết không trùng ngày Tết Nguyên đán của người Việt.^{44 Tết Trăng Trắng trên thảo nguyên Mông Cổ (thoidai.com.vn)} Bàn thờ Tết của họ có hai món chính: phần mông và đuôi cừu đặt giữa bàn, và tháp bánh boov xếp tầng cao tầng thấp, gọi là Idee.

Bánh boov làm hình chữ nhật, bốn cạnh bo tròn như đế giày, rồi đem nướng. Người Mông Cổ dùng bánh boov cùng kẹo và sữa đông khô xếp thành tháp to trên bàn thờ.^{44 Tết Trăng Trắng trên thảo nguyên Mông Cổ (thoidai.com.vn)} Tháp không xếp tùy tiện: số tầng phải là số lẻ. Mỗi tầng gồm bốn bánh tạo thành bốn cạnh, tượng trưng cho bốn hướng.⁴

Số tầng còn tùy địa vị xã hội và tuổi của nam giới trong nhà.^{44 Tết Trăng Trắng trên thảo nguyên Mông Cổ (thoidai.com.vn)} Nguyên thủ quốc gia xếp 9 tầng, người già 7 tầng, gia đình trung niên 5 tầng, gia đình trẻ 3 tầng.⁴ Nhìn một tháp Idee, người quen thuộc đoán được nhà ấy đang ở đoạn nào của đời sống. Tháp ba tầng là nhà trẻ, tháp bảy tầng là nhà có người cao tuổi.

Tháp bánh đứng giữa bàn thờ chứ không phải món để ăn. Nó là tấm biển nhỏ ghi tuổi và vị thế của gia chủ, dựng ngay giữa bàn để khách tới chúc Tết ai cũng thấy. Bên cạnh tháp là các món trắng làm từ sữa và món nâu làm từ thịt, hai nhóm món đặc trưng của Tháng Trắng. Màu trắng, màu của các món làm từ sữa, là màu may mắn ở Mông Cổ.^{44 Tết Trăng Trắng trên thảo nguyên Mông Cổ (thoidai.com.vn)} Ở Việt Nam và trong quà Tết của người Hoa, màu trắng lại là màu tang.⁴ Cùng một màu, hai nghĩa trái ngược, tùy nơi giữ tục.

Đầu cừu người Tây Tạng

Trên bàn thờ dịp Tết Âm lịch, người Tây Tạng cúng đầu cừu. Lý do nằm ở tiếng địa phương: “đầu cừu” đọc gần giống “bắt đầu năm mới”. Món này vì thế trở thành đồ lễ luôn có khi cúng gia tiên ở Tây Tạng. Cúng đầu cừu cũng là nói đầu năm.

Đây là món đồ lễ, không phải món ăn bày cho đẹp mắt. Trong danh sách đồ cúng gia tiên ngày Tết của người Tây Tạng, đầu cừu có mặt như một phần bắt buộc. Nó đứng cùng các lễ vật khác trên bàn thờ. Ai từng xem ảnh bàn thờ Tết vùng cao đều thấy món này nằm ở vị trí trang trọng, không phải chỗ khuất.

Bàn thờ Tết của người Tây Tạng vì thế không giống bàn thờ của người Việt hay người Hoa: ít đồ đỏ, nhiều sản vật của vùng cao. Mỗi món đều kèm một cách chơi chữ. Người Hoa dán chữ Phúc ngược để nói phúc đến; người Tây Tạng bày đầu cừu để nói năm mới bắt đầu. Cùng một lối nghĩ, khác nhau ở chất liệu.

Sắc đỏ và trang trí Tết các nước

Xếp các cách trang trí Tết các nước cạnh nhau, một màu lặp lại gần như khắp nơi: đỏ. Người Việt dán câu đối đỏ, gói bao lì xì đỏ. Người Hoa viết chữ Phúc bằng mực vàng trên giấy đỏ, treo đèn lồng đỏ. Nhiều nước Á Đông đón Tết âm lịch cũng chọn đỏ làm màu chủ đạo của mùa xuân.

Đỏ không phải màu duy nhất, nhưng là màu dễ nhận nhất. Ai đi chợ hoa, chợ đồ Tết ở Hà Nội hay Sài Gòn đều thấy gian nào cũng đỏ rực, từ bao bì mứt đến đèn lồng. Màu ấy theo người Việt, người Hoa đi khắp nơi, dán lại trên cửa những ngôi nhà Tết ở mọi châu lục.

Những năm gần đây, đồ trang trí Tết bán sẵn nhiều hơn hẳn đồ tự làm. Đèn lồng, đồ treo cửa, cành hoa giả, mô hình để bàn đều mua được ở chợ và cửa hàng. Nhà bận rộn cũng kịp có góc Tết trong một buổi chiều. Kiểu trang trí mới chọn lối gọn gàng: một món lớn đặt ở chỗ khách nhìn thấy trước, thay vì bày kín cả phòng.

Một món hay được chọn là mô hình ngựa phi nước đại. Dáng ngựa vươn về phía trước, bốn vó rời đất. Đặt trên kệ, bàn thờ hay bàn tiếp khách, món này cho khách thấy ngay khi bước vào. Hình ngựa phi gợi sự nhanh nhẹn và thăng tiến, cách hiểu quen thuộc của người Việt về hình tượng con ngựa. Mua mô hình thì chọn loại đế chắc, đặt xa tầm tay trẻ nhỏ. Món này hay để ở chỗ dễ thấy nhất trong nhà, nên lau bụi thường xuyên.

Giữ nếp khi xa quê

Tục treo ngược chữ Phúc có ở nhà người Hoa, và cũng ảnh hưởng đến Việt Nam, trở thành nét văn hóa trang hoàng Tết của nhiều gia đình. Người Hoa ở nước ngoài vẫn dán chữ Phúc ngược mỗi dịp Tết, dù cửa nhà họ mở ra phố tuyết hay phố nắng.

Người Việt ở xa quê cũng có cách riêng. Câu đối có thể tự viết, tranh Tết mua bản in nhỏ. Cây nêu không dựng được thì một cành đa lá dứa trước cửa cũng gợi được cảnh cửa ngõ ngày Tết. Nhiều người chọn gửi đồ trang trí Tết, hoa mai hoa đào giả về quê cho cha mẹ trước Tết. Nhà trên quê nhờ vậy vẫn có màu xuân, dù con cháu chưa về.

Gửi đồ đi nước ngoài thì phải tính thời gian. Hoa giả, đèn lồng, đồ treo cửa đều cồng kềnh, nên gửi sớm trước Tết chứ đừng đợi sát ngày. Đơn vị vận chuyển nào cũng cần vài ngày gom hàng rồi mới bay. Khi hỏi, nên hỏi rõ ba việc: hàng tới nơi trong bao lâu, có bảo hiểm hay không, và đóng gói thế nào để cành hoa không gãy. Chọn dịch vụ giao nhanh, giá phải chăng là để hàng kịp trước Tết, vì đồ trang trí tới sau mùng Một thì hết việc.

Câu người ở xa hay hỏi nhất là gửi hoa mai, hoa đào giả sang nước ngoài có kịp Tết không. Câu trả lời tùy nơi nhận và tùy lúc đặt. Cách chắc ăn là đặt sớm, hỏi trước thời gian giao, và chọn loại hoa giả gấp gọn được. Muốn tự tay làm thì xem Cách làm đồ trang trí Tết. Muốn gửi lời chúc thay đồ thì có mục Làm thiệp Tết. Đồ nhỏ, ý lớn: một chữ Phúc dán ngược, một câu đối đỏ dán cửa, đủ để năm mới nghe như năm mới.

Nhớ nhanh

• Người Việt: câu đối đỏ dán cửa, tranh Đông Hồ, cây nêu dựng ngoài ngõ, lu nước bày trước hiên.
• Người Hoa: chữ Phúc mực vàng giấy đỏ, treo ngược vì “phúc đáo” nghĩa là phúc đến, để cả năm không gỡ.
• Người Mông Cổ: tháp bánh boov (Idee) xếp số tầng lẻ: nguyên thủ 9 tầng, người già 7 tầng, trung niên 5 tầng, gia đình trẻ 3 tầng, mỗi tầng bốn bánh.
• Người Tây Tạng: cúng đầu cừu trên bàn thờ vì “đầu cừu” đọc gần giống “bắt đầu năm mới”.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp

Chữ Phúc treo ngược có phải lúc nào cũng dùng được? Không hẳn. Tục này gắn với cách đọc tiếng Hán phổ thông, nên ai dán chữ Phúc theo lối khác thì cứ dán xuôi cho khỏi hiểu nhầm. Điều cốt lõi vẫn là ý cầu phúc, không phải thế treo.

Đèn lồng đỏ mua sẵn treo ngoài trời có bền không? Loại đèn lồng giấy đỏ dán chữ Phúc làm chất liệu chống nước thì treo được ngoài trời ở cổng vườn. Nhưng vẫn nên gỡ vào hôm mưa lớn để giữ được qua năm sau.

Muốn kể cho con về Tết các nước thì bắt đầu từ đâu? Bắt đầu từ chữ Phúc: chỉ cho con thấy chữ ấy có bộ mái nhà, bộ người, bộ ruộng, rồi kể vì sao người ta treo ngược. Sau đó là tháp bánh boov với số tầng theo tuổi, dễ nhớ vì con đếm được từng tầng.