Chuyện Tết
Ý nghĩa trái cây ngày Tết: miền Nam kiêng cam, người Hoa chúc quýt
Nhiều người tưởng cam và quýt cùng họ nên ý nghĩa trái cây ngày Tết cũng giống nhau. Thật ra người miền Nam kiêng bày cam trên bàn thờ, còn người Hoa lại lấy quýt làm lời chúc may mắn lớn đầu năm.
Cam và quýt cùng họ, nghĩa lại chia hai ngả. Người miền Nam kiêng đặt cam lên bàn thờ ngày Tết, vì nghe hai chữ “cam chịu”. Người Hoa lại bưng cả giỏ quýt vàng đến chúc người lớn đầu năm, coi quả quýt lớn là lời chúc may mắn lớn trong năm.
Chuyện ấy cho thấy ý nghĩa trái cây ngày Tết không nằm ở bản chất của quả, mà nằm ở cách người ta đọc tên nó. Một quả, một tên, tùy tiếng địa phương và tùy tục lệ, mà ra lành hay ra gở. Người miền Nam không cúng cam vì sợ câu “quýt làm cam chịu”, còn người Hoa chọn quýt vì âm đọc của nó gần với hai chữ “đại cát”.1 Dưới đây tách từng đường nghĩa ấy, để ai bày mâm quả đầu năm cũng biết mình đang gửi lời gì.
Ý nghĩa trái cây ngày Tết
Trước khi nói về từng quả, nên đặt mâm quả vào khung của cả mùa Tết. Tết Nguyên đán là lễ đầu năm theo âm lịch, dịp Tết thường kéo dài từ 23 tháng Chạp đến hết ngày 7 tháng Giêng. Trước đó, nhà nào cũng cúng Táo Quân ngày 23 tháng Chạp và cúng Tất Niên ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp. Quả được sắm sửa, bày biện trước, rồi đứng trên bàn thờ suốt mấy ngày đầu năm, hết Tết mới hạ xuống.
Ở miền Nam, mâm ngũ quả gần như một câu chúc viết bằng trái cây. Quả được chọn vì tên gọi ghép lại thành một ước nguyện cho năm mới, chứ không hẳn vì ngon hay đắt. Cách ghép quen thuộc nhất là mãng cầu (na), dừa, đu đủ, xoài và thơm (dứa), đọc vần thành “cầu vừa đủ xài thơm”. Có nhà bỏ thơm, thay bằng sung, thành “cầu vừa đủ xài sung”.1 Năm chữ, năm quả, cả một lời mong cho năm mới đủ ăn đủ tiêu, làm ăn phát đạt.
Đọc tên được thì kiêng tên cũng được. Cũng theo cách phát âm giọng miền Nam, chuối nghe như “chúi”, một âm chỉ sự không may, nên mâm ngũ quả miền Nam thường không có chuối.1 Lê cũng gặp số phận tương tự: một số gia đình miền Nam không cúng lê vì tránh hai chữ “lê lết”.1 Tên nghe gở là quả rời khỏi mâm, ngon đến mấy cũng vậy.
Quy luật chọn theo tên này giải thích luôn vì sao cùng một loại quả mà hai miền hai ý. Ở miền Bắc, người ta chọn trái cây theo màu sắc và biểu tượng nhiều hơn: mâm ngũ quả thường có chuối, bưởi, cam, quýt màu vàng, hoặc đào, lê màu trắng.1 Cam quýt vàng óng, đào lê trắng ngần, bày lên mâm gợi màu xuân. Mâm ngũ quả miền Bắc cũng thường có cam, quýt, hai thứ quả mà miền Nam lại dè chừng. Nghĩa trái cây ngày Tết vì thế tùy nơi, tùy tiếng.
Có một tầng nghĩa nữa nằm dưới lớp tên gọi. Tết vốn là lễ tôn vinh cây lúa, cảm tạ trời đất vì mùa màng bội thu của những tộc người lấy gạo làm lương thực chính. Mâm quả đầu năm, vì thế, cũng là lời cảm ơn mùa vụ đã cho nhà có trái để bày, có quả để chúc. Ai kể cho con nghe chuyện mâm quả, nên kể cả cái gốc ấy.
Vì sao cam bị kiêng
Riêng quả cam, ngoài chuyện nghe tên, còn vướng một câu tục ngữ khiến nhiều nhà miền Nam ngại bày: “quýt làm cam chịu”. Nghĩa bóng của câu này là người này làm, người kia phải chịu hậu quả. Đặt quả cam lên mâm cúng đầu năm, nhiều người sợ gợi đến hai chữ “cam chịu”, một điềm không ai muốn cho năm mới của mình.
Câu “quýt làm cam chịu” có hai lời giải, và cả hai đều đáng nghe. Theo dân gian, câu này xuất phát từ kinh nghiệm trồng trọt, làm vườn của nhân dân. Người làm vườn nhận ra một điều: cam và quýt cùng họ, nhưng trồng chung một vườn thì cam kém ngon, còn quýt cho quả to hơn và vị khác đi. Muốn có cam hay quýt thuần chủng thì phải trồng riêng từng loại, không cho gần nhau; cam mà “làm” thì quýt phải “chịu” và ngược lại. Kinh nghiệm canh tác ấy được nhân dân bắt vần thành câu nói, rồi câu nói mang nghĩa bóng đi vào đời sống.
Lời giải thứ hai lại từ một truyện cổ. Trong truyện Trạng Lợn, thằng Quýt thông đồng với thằng Cam ăn trộm vòng ngọc của công chúa; Trạng than “quýt làm cam chịu” khiến chúng ra đầu thú, và về sau câu này trở thành tục ngữ với nghĩa khái quát như trên. Cách lý giải này chỉ là một giả thuyết, nên kể cho con nghe thì kể như một cách lý giải, không phải chuyện có thật trong sử sách.
Vì sao cam lại bị gán nghĩa “cam chịu” trong tục kiêng bày ngày Tết? Không ai nhớ rõ tục này bắt đầu từ bao giờ. Dễ hiểu nhất là tên quả trùng với một chữ trong câu tục ngữ quen thuộc, người nghe cứ liên tưởng dần, rồi liên tưởng thành lệ. Tục này là niềm tin của từng nhà, không phải luật chung: nhiều nhà miền Nam kiêng, nhiều nhà khác vẫn bày cam bình thường, nhất là khi mua mâm quả theo màu cho đẹp mắt.
Quýt và chữ cát
Trong khi cam bị một câu tục ngữ đẩy ra khỏi mâm, quýt lại được người Hoa nâng lên thành lời chúc đầu năm. Lý do vẫn là âm đọc. Dịp Tết Nguyên đán, người Trung Hoa hay biếu nhau những quả quýt to. Tiếng Hoa gọi quýt lớn là daju, gần với daji, cách đọc hai chữ “đại cát”, nghĩa là “may mắn lớn”. Mang giỏ quýt đến chúc Tết, người ta vừa biếu quả vừa nói một lời chúc trọn nghĩa.
Không riêng quýt lớn, cả họ quả này đều được gán cho nghĩa vàng ngọc. Trái quất màu vàng mọng có chữ Hán là kim quất; kim là “vàng”, biểu tượng của tài lộc; quất trùng âm với cát, nghĩa là tốt lành. Còn theo quan niệm của người Trung Hoa, những quả cam chín tượng trưng cho vàng, vì chữ “cam” phát âm là “kim” tức là vàng. Cam, quýt, quất, cùng một họ, cùng một màu vàng chín, đều được đọc thành vàng và may mắn.
Cách chơi chữ ấy kéo theo cả những quả khác trong giỏ quà Tết. Người Hoa không mang lê đi biếu dịp Tết, vì lê đọc gần chữ “ly”, nghĩa là chia lìa; quả hay được biếu nhất vẫn là cam quýt. Quả táo đọc gần chữ “bình”, gửi ý bình an; quả bưởi đọc gần chữ “hữu”, gửi ý có [theo một số tài liệu]. Một giỏ quà đầu năm vì thế là cả một chuỗi lời chúc xếp cạnh nhau.
Mỗi nhóm người Hoa lại có thêm tục riêng, không nên lấy của nhóm này áp cho nhóm khác. Người Triều Châu ở Thái Lan, khi chúc Tết người lớn, mang bốn quả quýt vàng gói trong khăn tay đàn ông. Bốn chữ “cát” ghép lại thành một chữ mang nghĩa tốt lành, và đây là tục riêng của họ [theo một số tài liệu]. Người Hoa gốc Phúc Kiến lại cúng Ngọc Hoàng mùng 9 bằng đôi cây mía, vì “mía” đọc gần “cảm tạ” [theo một số tài liệu]. Cùng là người Hoa, mỗi nhóm giữ một cách gửi lời cảm ơn và lời chúc khác nhau.
Nghĩa là cùng một họ quả, người miền Nam đọc ra “cam chịu”, người Hoa đọc ra “đại cát” và “vàng”. Hai đường nghĩa không ai sai với ai: mỗi đường là một cách người ta chơi chữ bằng tiếng mẹ đẻ của mình. Chỉ cần nhớ rằng tục kiêng cam là của một số nhà miền Nam Việt, còn tục quý cam quýt là của người Hoa; không nên lấy điều kiêng của dân tộc này áp cho dân tộc khác, cũng không nên nói người Hoa kiêng cam.
Một quả, hai miền
Xem mâm quả của ba miền, khác biệt hiện ra ngay. Miền Bắc bày cam, quýt vàng cùng chuối, bưởi, hoặc đào, lê trắng ngần.1 Miền Nam gạt chuối, cam, lê ra khỏi mâm vì nghe tên đã thấy không may, thay vào bằng na, dừa, đu đủ, xoài và thơm, hoặc sung cho câu chúc đủ xài. Miền Trung không bám vào một bộ quả cố định như hai miền trên.
Khác biệt ấy trước hết đến từ cách phát âm. Cùng một quả, nơi đọc ra lành, nơi đọc ra gở, nên mâm mỗi miền mỗi khác dù cùng một mục đích là chúc năm mới tốt lành.
Hình dáng cũng là một cách chọn. Theo TS Dương Hoàng Lộc, người miền Nam thường chọn trái cây tròn trịa như bưởi da xanh, dưa hấu bày lên bàn thờ ngày Tết.1 Quả tròn là đầy đặn, vẹn tròn; nhiều nhà còn đặt cặp dưa hấu vỏ xanh ruột đỏ bên mâm, gợi năm mới đỏ may. Ai muốn xem thêm cách bày biện từng miền có thể đọc bài Tết ba miền.
Cây quất trong nhà
Người Việt tiếp nhận ý ấy rồi đổi cách làm: không biếu quýt to để chúc đại cát như người Hoa, mà mua cả cây quất sai trĩu quả về chưng trong nhà mỗi dịp Tết. Cả cây quất vàng mọng đặt trước cửa, ý vẫn là kim và cát, vàng và may, nhưng chuyển từ quả đơn lẻ thành một cây cảnh chơi được suốt mấy ngày Tết.
Ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, cây quất thường đứng cạnh cây hoa đào, hai thứ nhà nào cũng sắm để trang hoàng nhà cửa những ngày giáp Tết. Cây quất trái nhiều là mong cho năm làm ăn phát đạt; cành quất vàng lấm tấm trong nhà, ai nhìn cũng thấy năm mới đang chờ ngoài cửa. Còn bao nhiêu ngày nữa đến Tết thì xem ở Còn bao nhiêu ngày đến Tết.
Giữ mâm quả ngày nay
Gia đình hôm nay không cần kiêng khem tuyệt đối. Mâm quả đầu năm có thể chọn theo ý nghĩa tên gọi và theo hình dáng đẹp, tùy điều kiện từng nhà; điều ấy đáng lo hơn việc cố cho đủ năm loại hay sợ một quả gở. Cam, quýt, chanh vẫn được nhiều nơi tin là quả lành, tránh được điều xui, nên ai thích màu vàng của tài lộc cứ bày, ai ngại hai chữ “cam chịu” thì chọn quả khác.
Điều đáng giữ là thói quen chọn từng quả có chủ ý, như người miền Nam ghép năm quả thành một câu chúc. Bày mâm quả có tâm, kể cho con nghe vì sao chọn quả này bỏ quả kia, thì ý nghĩa trái cây ngày Tết vẫn truyền từ đời này sang đời khác, dù nhà ở quê hay ở thành phố. Trẻ con nhớ câu “cầu vừa đủ xài” trước khi nhớ tên từng loại quả, và thế là mâm quả năm sau lại được bày đúng cách.
Nhớ nhanh
- Miền Nam bày mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, thơm đọc thành “cầu vừa đủ xài thơm”; tránh chuối, cam, lê vì nghe tên đã thấy gở.
- Người Hoa chúc Tết bằng quýt: quả quýt lớn đọc gần “đại cát”; kim quất mang chữ kim là vàng, còn quất đồng âm với cát, nghĩa tốt lành.
- “Quýt làm cam chịu” có hai lời giải: kinh nghiệm trồng trọt và truyện Trạng Lợn, mà truyện chỉ là giả thuyết.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.