Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 77 ngày (mở trong thẻ mới)

Chuyện Tết

Hoa Tết ba miền từ đào Nhật Tân đến mai vàng

Đào ở làng hoa Nhật Tân nở sớm vì thời tiết bất ổn, còn ở Huế, chủ một vườn mai trên đường Nguyễn Chí Thanh cho biết đầu tháng 11 âm lịch trời vẫn nắng ấm nên mai tự rụng lá và bung hoa. Hai đầu đất nước cùng canh cho hoa Tết ba miền nở đúng mùng Một.

11 phút đọc

Mỗi miền chọn một loài hoa canh Tết cho riêng mình, nên hoa Tết ba miền là ba sắc khác nhau. Miền Bắc cắm cành đào, kê cây quất trước sân, đặt bát thủy tiên trên bàn. Miền Trung nâng niu cành mai Huế, bông năm cánh. Miền Nam đặt chậu mai vàng trước cửa. Cả nước cùng đợi một buổi sáng mùng Một, khi hoa bung đúng hẹn thì gian nhà như thêm phần may mắn.

Việc canh hoa năm nay khó hơn thường lệ. Đào ở Nhật Tân nở sớm vì thời tiết bất ổn; ở Huế, chủ một vườn mai trên đường Nguyễn Chí Thanh cho biết đầu tháng 11 âm lịch trời vẫn nắng ấm nên mai tự rụng lá và bung hoa sớm. Hai đầu đất nước cùng canh cho hoa bung đúng mùng Một Tết Đinh Mùi: giao thừa thứ Sáu 05/02/2027, mùng Một là thứ Bảy 06/02/2027.

Ngày 23 Chạp, hoa về nhà

Mùa hoa mở đầu từ ngày 23 tháng Chạp, khi các gia đình cúng Táo Quân rồi bắt tay sắm sửa.4 Ngày giáp Tết, nhà nào ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ cũng sắm cây đào cùng cây quất; ở Nam Trung Bộ và Nam Bộ, người ta thay bằng cây mai và quả dưa hấu.4

Cành đào gắn với một chuyện kể lâu đời. Theo quan niệm dân gian, trên cây đào có hai vị thần Trà và Uất Lũy trú ngụ; ma quỷ sợ hai vị thần ấy nên cũng sợ hình ảnh cành đào, vì thế người ta cắm đào để xua đuổi tà khí. Sắc đỏ của cánh đào vì thế vừa là màu của may mắn, vừa là dấu hiệu của một năm mới bình an.

Bên cạnh đào là cây quất. Cây quất lá xanh tốt, sai quả, quả vàng đều thể hiện sự trù phú; theo quan niệm của người Việt, quất hay quýt tượng trưng cho sự bội thu và là khởi đầu cho năm mới tốt đẹp. Chậu quất đặt ở phòng khách, chỗ dễ thấy nhất, như lời chúc ăn nên làm ra.

Đào Tết miền Bắc nổi tiếng nhất ở làng Nhật Tân, ven Hồ Tây, cách trung tâm Hà Nội 7 km về phía Tây Bắc. Làng nay thuộc phường Tây Hồ.7 Nét nổi bật ở đây là đào bích bông to, cánh dày, màu đậm. Vườn quất ở Nhật Tân cũng hút khách nhờ quả to, mọc chi chít, màu vàng đều.

Thứ ba trong bộ ba của miền Bắc là bát thủy tiên. Củ được gọt vỏ, đặt trong bát nước, canh cho nhú lộc, bung hoa kịp sáng mùng Một. Người Hà Nội đi chợ hoa trong những ngày giáp Tết, chọn cành đào, bưng chậu quất, rồi ghé hàng củ thủy tiên bọc giấy báo mang về.

Chợ hoa Tết ba miền ngày giáp Tết

Đào phai cho sắc hồng nhạt dịu, hợp với nhà có ánh sáng yếu; đào thế chơi dáng cây uốn nắn trong chậu nhỏ, đặt được trên bàn thờ hay bệ cửa sổ. Cây quất tứ quý được ưa vì trên cùng một cây có quả chín, quả xanh, hoa và lộc non, như hẹn một năm sung túc đủ đầy.

Lễ hội hoa đào, quất cảnh và sản phẩm OCOP các vùng miền diễn ra từ ngày 26/01/2024 đến ngày 01/02/2024, quy tụ 100 gian hàng bán sản phẩm OCOP. Sự kiện tôn vinh hai làng nghề Đào Nhật Tân và Quất cảnh Tứ Liên của quận Tây Hồ.1 Mức giá ghi nhận tại lễ hội khi ấy là đào từ 500 nghìn đến vài triệu đồng một cây, quất từ 300 nghìn đến vài triệu đồng một chậu, theo chia sẻ của khách tham quan; đây là giá tham khảo, năm khác có thể khác. Tiểu thương ở lễ hội nói đây là dịp kết nối tiềm năng, phát triển làng nghề truyền thống, tôn vinh Đào Nhật Tân và Quất cảnh Tứ Liên gắn với sản phẩm OCOP.1

Cảnh chợ hoa những ngày giáp Tết dễ nhận ra: người chở cây quất buộc sau xe máy, đi chậm qua phố đông; người bưng chậu đào nhỏ, một tay giữ cành cho khỏi gãy; người đứng ngắm mãi một gốc đào thế rồi mới hỏi giá. Có chị khách ở Hà Nội đến hội hoa ngắm cảnh rồi chọn mua một cây đào về chơi xuân.1 Có em nhỏ lần đầu theo nhà đi hội, thấy sôi động mùa Tết với gói bánh chưng, gọt tỉa hoa, chợ quê và trò chơi dân gian.

Quanh Hà Nội còn nhiều vùng hoa khác. Tây Tựu trồng hoa ly, cúc vạn thọ, hoa hồng, đồng tiền, violet, lay ơn và thược dược. Muốn mua hoa cắt cành về cắm cùng đào, khách ghé những vườn này từ trước tất niên, chọn buổi sáng cho hoa tươi.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Người đàn ông ngồi xổm bên hàng chậu đào nụ hồng, xô cành vàng, hoa đào hoa mai ngày Tết
Sát Tết, hàng chậu đào nụ hồng bày sát vỉa hè, người qua lại chọn từng cành mang về.

Mai Huế và cách trút lá

Vào miền Trung, hoa Tết đổi sang mai. Mai Huế, còn gọi là mai ngự, là mai năm cánh với sắc vàng rực rỡ, lá xanh; người chơi nói giống này chỉ sinh trưởng trên đất Cố Đô, gốc đẹp và chưng được nhiều năm.6 Mai Bình Định lá mỏng hơn, thon kim hơn, thông dụng hơn vì giá cả vừa phải.6

Muốn mai nở đúng sáng mùng Một, nhà vườn canh một mốc: năm nào thời tiết nắng ấm thì trút lá trước Tết khoảng 25 ngày.6 Tết Đinh Mùi, mốc ấy rơi vào khoảng thứ Ba 12/01/2027. Trút lá xong, cây dồn sức nuôi nụ; việc còn lại là che bớt mưa phùn và theo dõi nụ mỗi ngày.

Ngoài hai giống phổ biến, mai núi mọc hoang trong rừng có từ 5 đến 9 cánh, đôi khi lên đến 12 đến 18 cánh.6 Ở Huế, chủ vườn mai trên đường Nguyễn Chí Thanh kể trời nắng ấm tận đầu tháng 11 âm lịch khiến mai rụng lá và bung hoa sớm. Thời tiết vậy thì hoa dễ nở trước hẹn, người mua nên chọn cây còn nhiều nụ thay vì cây đã bung bông.

Đầu năm, ngắm mai cũng thành một chuyến đi. Từ dịp Tết dương lịch, nhà vườn Vạn Thành đón khách ngắm hoa đông hơn; buổi tối vườn thắp đèn sáng rực, thu hút cả người cầm máy ảnh. Khách đến sớm thường đi ban ngày cho dễ nhìn nụ, còn muốn có ảnh thì chờ đêm.

Giao thừa Nam Bộ với mai vàng

Ở Nam Bộ, mai vàng là hoa chính của ngày Tết.4 Loài cây này được lưu dân người Việt thuần hóa từ cây dại khi đi khai khẩn miền Nam; hoa năm cánh thường nở trùng dịp Tết như hoa đào ở miền Bắc.6 Sau rằm tháng Chạp, nhà nào cũng lặt lá mai, mong hoa bung vàng rực sáng mùng Một.

Theo quan niệm dân gian, năm mới nhà nào có cành mai hoa tới chín, mười cánh là dấu hiệu của điềm lành, của một năm thịnh vượng, an khang.6 Bên chậu mai, cúc mâm xôi và cúc vạn thọ là biểu tượng của thịnh vượng, bình an và tài lộc.

Miền Tây có hai vùng hoa nổi tiếng. Tân Quy Đông ở Sa Đéc, Đồng Tháp là làng hoa lớn nhất miền Tây; khách vào vườn tham quan miễn phí, có thể mua hoa, nhưng cần đi lại cẩn thận để không làm hư gãy hoa. Cúc mâm xôi ở đây được mua nhiều nhất, giá 70.000 đồng một giỏ lớn.

Cái Mơn ở Chợ Lách, Bến Tre, cách thành phố Bến Tre chừng 35 km, nằm giữa ba dòng sông Tiền, Cổ Chiên và Hàm Luông. Vùng này nổi tiếng với kiểng lá, kiểng hoa, kiểng thú và kiểng cổ do nghệ nhân tạo hình.

Tự gieo vạn thọ thì phải tính từ trước. Hạt giống hoa vạn thọ Pháp F1 có thời gian thu hoạch hoa thường từ 65 đến 70 ngày sau khi gieo, thích hợp cho việc cắm hoa trang trí trong dịp Tết Nguyên đán. Muốn có hoa đúng Tết, nên gieo từ khoảng hai tháng rưỡi trước mùng Một, tức vào đầu tháng Chạp.

Chậu mai vàng bên cửa gỗ, mâm quả, phong bì đỏ trên bàn thấp, hoa đào hoa mai ngày Tết
Đêm giao thừa, chậu mai vàng bên cửa là sắc hoa chính, cạnh mâm quả và phong bì đỏ chờ khách.

Sáng mùng Một, hoa bung đúng hẹn

Để hoa Tết ba miền nở đúng sáng mùng Một, người chơi canh từ trước Tết gần một tháng. Thủy tiên gọt vỏ rồi thay nước đều đặn. Đào nên chọn cây nụ còn chắc, chưa bung, tránh cây đã bung đầy hoa. Mai trút lá đủ ngày thì chỉ việc chờ nụ nở dần.

Hoa đào với hoa mai ngày Tết mang nhiều nghĩa. Sắc đỏ của đào tượng trưng cho may mắn, sức sống và sự tươi trẻ; mai vàng mang ý nghĩa sang trọng, cao thượng, tấn lộc tấn tài.2 Nhà nào hoa bung đúng giờ, buổi sáng mùng Một ấy như sáng hơn hẳn.

Thời tiết mùng Một và cách giữ hoa

Sáng mùng Một, thứ Bảy 06/02/2027, khí hậu ba miền khác nhau rõ. Số trung bình nhiều năm của tháng Hai cho thấy Hà Nội khoảng 17,2 °C, chỉ 47 giờ nắng và 12 ngày mưa, cuối tháng rét ẩm mưa phùn. Huế khoảng 20,8 °C với 11,6 ngày mưa và độ ẩm gần 90 %. Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 26,8 °C, tới 246 giờ nắng và chỉ 4 mm mưa.

Khí hậu ấy quyết định cách giữ hoa. Cành đào ở Hà Nội đứng trong rét ẩm nên cần chỗ thoáng gió, tránh góc bí khiến hoa rơi cánh. Mai Huế chịu được hơi ẩm cao, còn mai miền Nam dễ héo giữa trưa nắng, nên đặt chậu nơi râm và tưới sớm. Bài Cách cắm hoa ngày Tết kể kỹ hơn cách cắm và giữ từng loại hoa.

Người xa nhà giữ một cành

Người Hà Nội xưa, chỗ ngồi chơi ngày Tết thế nào cũng có một vài củ thủy tiên, vài chậu cúc hay cam quất; ghi chép từ năm 1915 còn giữ được đến nay. Một cành, một củ như thế đủ làm nên Tết.

Người không về quê được vẫn giữ được nếp bằng việc nhỏ: gọi điện hỏi nhà năm nay cành đào hay chậu mai thế nào, gọt một củ thủy tiên nhỏ đặt cạnh cửa sổ, ghé chợ hoa của người Việt ở nước ngoài tìm cành mai hay nhành đào. Trên Bản đồ Tết ba miền, ba sắc hoa được vẽ riêng: đào miền Bắc, đất miền Trung, mai miền Nam. Muốn tính ngày trút lá, ngày tất niên hay ngày đi chợ hoa, xem Lịch Tết Đinh Mùi trước khi bắt đầu.

Bình thủy tinh cắm cành hoa vàng trên bậu cửa sổ, cạnh chén trà, hoa đào hoa mai ngày Tết
Một cành hoa vàng trên bậu cửa sổ cạnh chén trà cũng đủ giữ nếp Tết cho người xa nhà.

Hỏi đáp

Đào và mai có cùng mùa không? Có. Cả hai đều bung vào dịp Tết Nguyên đán, nhưng đào hợp khí hậu lạnh của miền Bắc còn mai hợp nắng ấm phương Nam, nên mỗi miền chọn một loài.

Quất với tắc có phải một cây? Phải. Quất còn gọi là tắc; chậu quất tứ quý có quả chín, quả xanh, hoa và lộc non cùng lúc.

Thủy tiên gọt củ lúc nào? Gọt trước Tết vài tuần rồi thay nước đều, canh sao cho hoa nở kịp sáng mùng Một. Gọt quá sớm thì hoa nở trước Tết.

Mai đã bung hoa sớm thì sao? Nên chọn cây còn nhiều nụ thay vì cây đã nở; năm ấm, nhà vườn trút lá khoảng 25 ngày trước Tết nên hoa dễ bung sớm hơn hẹn.

Mua hoa sớm hay sát Tết? Đào và quất mua từ sau ngày 23 tháng Chạp là vừa; mua quá sớm, hoa nở hết trước giao thừa.

Nhớ nhanh

  • Mốc đáng nhớ: 23 tháng Chạp sắm hoa, khoảng 12/01/2027 trút lá mai, giao thừa 05/02/2027, mùng Một 06/02/2027.
  • Đào chọn cây nụ còn chắc; mai chọn cây nhiều nụ; quất chọn cây có đủ quả chín, quả xanh và lộc.
  • Vạn thọ gieo trước Tết khoảng hai tháng rưỡi; thủy tiên gọt củ và thay nước đều tay.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Chuyện Tết

chucmungnammoi.com