Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chuyện Tết

Tết của người Ê Đê rơi vào tháng Chạp, sau cơm mới, mỗi buôn một ngày

Nhiều người tưởng cả nước chỉ có một cái Tết mùng 1 tháng Giêng. Tết của người Ê Đê ở Đắk Lắk lại rơi vào tháng Chạp, sau lễ cơm mới hmạ ngắt, và ngày Tết do từng buôn tự chọn nên mỗi buôn một ngày.

9 phút đọc

Người Ê Đê ở Đắk Lắk ăn Tết vào tháng Chạp, khi mùa màng đã thu hoạch xong, và không có ngày chung cho cả dân tộc: mỗi buôn tự chọn. Trước Tết bao giờ cũng có lễ cơm mới hmạ ngắt; xong bữa cơm ấy, buôn mới mở Tết mnăm thun, mừng vụ mùa bội thu.

Nhiều người tưởng cả nước chỉ có một cái Tết mùng 1 tháng Giêng.1 Vì thế, ai hỏi người Ê Đê ăn Tết khi nào mà chờ một con số cố định thì sẽ không có câu trả lời. Tháng Chạp chỉ là khung chung; ngày cụ thể phải hỏi buôn ấy.

Tháng Chạp năm Bính Ngọ kéo dài 29 ngày và kết thúc vào thứ Sáu 05/02/2027, tối hôm ấy là giao thừa. Mùng 1 Tết Đinh Mùi là thứ Bảy 06/02/2027. Tết của người Ê Đê nằm đâu đó trong quãng ấy, tùy mùa lúa từng nơi đã gặt xong hay chưa.

Người Ê Đê là ai

Người Ê Đê tự gọi mình là Anăk Ea Đê, phần lớn sống ở Đắk Lắk. Nhà dài của họ dựng trên cột thấp, dáng như con thuyền. Cửa chính mở ở một đầu, cầu thang có khắc, gian khách kê ghế kpan dài, gian sau dành cho các cặp vợ chồng.

Bộ chiêng của người Ê Đê gồm 6 chiêng bằng và 3 chiêng núm. Nhạc cụ ấy chỉ thuộc về những dịp lễ lớn: cất trong nhà, chỉ mang ra khi buôn có việc.

Xã hội theo dòng mẹ: con mang họ mẹ, người phụ nữ chủ động việc cưới hỏi, chồng về ở nhà vợ. Nhà dài vì thế là nơi nhiều thế hệ cùng một dòng mẹ ở chung dưới một mái.

Buôn vừa là đơn vị sống, vừa là đơn vị ăn Tết. Mỗi buôn có bến nước, có nhà chung, có mùa lúa riêng; ba thứ ấy quyết định lịch lễ cả năm.

Tục cưa răng, căng tai nay chỉ còn dấu vết ở người cao niên. Còn sống rõ trong đời sống hôm nay là nhà dài, bến nước và mùa lúa, đúng những thứ đứng sau lịch ăn Tết.

Tết tháng Chạp của người Ê Đê

Tết của người Ê Đê gọi là mnăm thun, diễn ra vào tháng Chạp khi mùa màng đã thu hoạch xong, và không ấn định một ngày: tùy theo từng buôn. Đây là Tết lớn nhất trong năm, mừng vụ mùa bội thu sau khi lúa đã về nhà.

Trình tự thì không tùy buôn: hmạ ngắt đi trước, Tết theo sau. Bữa cơm mới tạ ơn thần lúa, mừng hạt lúa đầu tiên của vụ. Tết mừng cả vụ. Hai việc khác nhau, không gộp làm một.

Mùa lúa mỗi nơi chín không cùng lúc, nên ngày Tết do chính buôn đó quyết định. Nhà nào gặt xong rẫy của mình thì nhà ấy làm lễ cơm mới. Nhịp ấy chạy từ nhà này sang nhà khác, nên cả buôn không thể ấn một ngày chung cho tất cả.

Câu hỏi người Ê Đê ăn Tết khi nào vì thế chỉ có câu trả lời theo từng buôn. Ai muốn đến dự thì hỏi người trong buôn trước, đừng tra lịch âm rồi suy ra.

Với người trong buôn, mnăm thun là quãng nghỉ sau mấy tháng làm rẫy. Lúa đã vào bồ, rẫy đã ráo, việc đồng áng tạm xong. Tết vì thế rơi đúng lúc người ta rảnh nhất trong năm, cũng là lúc ăn mừng thành quả.

Lễ vật theo sức từng nhà. Nhà khá giả mổ trâu hay bò để cúng thần lúa; nhà khác mổ lợn, gà. Không có mức chung, không có chuyện thiếu trâu thì không thành Tết.

Có một số tài liệu cho rằng mùa ăn Tết của người Ê Đê có thể kéo dài từ cuối tháng 12 đến hết tháng 3 dương lịch. Trong quãng ấy, các buôn mời nhau lần lượt, mỗi buôn tổ chức lễ trong khoảng bảy ngày, do già làng chủ trì. Con số ấy tính cho cả mùa lễ trong vùng, không phải độ dài Tết của một buôn.

Sau Tết, tùy buôn mà có thêm lễ kết nghĩa, cưới hỏi, lễ trưởng thành, cầu sức khỏe cho người và vật nuôi. Trong những ngày ấy, người ta kể khan, thổi đing năm; người già kể chuyện Đăm San cho con cháu nghe bên bếp lửa.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Cánh đồng lúa sau thu hoạch với nhiều bó rơm buộc chặt nằm rải rác, hai chiếc giỏ đan đặt trên bùn
Cánh đồng lúa sau thu hoạch với nhiều bó rơm buộc chặt nằm rải rác, hai chiếc giỏ đan đặt trên bùn, nền là mái nhà dài thấp và núi mờ trong ánh sáng chiều.

Lễ cơm mới hmạ ngắt

Hmạ ngắt là nghi lễ nông nghiệp truyền thống của người Ê Đê, làm sau khi rẫy đã gặt xong.2 Nhà nào xong nhà ấy làm lễ: tạ ơn thần linh, rước lúa mới về nhà, mong mùa sau no đủ.2

Lễ này không làm gộp cho cả buôn một lúc. Từng nhà làm, nhà trước nhà sau, theo ngày gặt xong của mình. Vì thế mà mùa lễ kéo dài, tiếng chiêng không dứt trong buôn suốt một quãng.

Ý nghĩa nằm ở chỗ hạt lúa vừa rời rẫy. Người ta dâng lên thần linh phần lúa đầu tiên, rồi cả nhà mới ăn. Nghi lễ ấy thuộc về gia đình và cộng đồng, không phải màn trình diễn cho khách xem.

Với người làm rẫy, bữa cơm mới còn là dịp nhìn lại vụ vừa rồi: nhà nào lúa tốt, nhà nào mất mùa, giống nào giữ được. Những chuyện ấy bàn trong bữa cơm, trước khi cả buôn bước vào Tết.

Lễ cơm mới được tái hiện ở Đắk Lắk như một nghi lễ nông nghiệp truyền thống.2 Chính vì nó còn sống trong buôn nên mới tái hiện được.

Cúng bến nước cuối năm

Lễ cúng bến nước làm hằng năm vào khoảng giữa cuối tháng Chạp, sau khi thu hoạch xong mùa màng.3 Đó cũng là khung thời gian của mnăm thun, nên hai việc nằm sát nhau trong cùng một quãng cuối năm.

Theo một số tài liệu, lễ làm tại bến nước của buôn, do già làng hay thầy cúng dâng lợn, gà; người ta dựng cổng lá, cỏ tranh và một cây nêu nhỏ. Sau phần khấn tế, những thiếu nữ được tuyển chọn ra bến múc nước mát, chia cho từng nhà trong buôn để lấy lộc.3 Nước lấy từ bến chung, việc mang nước về là việc của những người trẻ được chọn.3

Phần khấn tế đứng trước, phần chia nước đứng sau, thứ tự ấy giữ nguyên. Bến nước là tài sản chung của buôn, nên lễ ở bến cũng là lễ của cả buôn, khác với bữa cơm mới làm riêng từng nhà.

Nước đầu năm lấy về từ bến chung rồi chia cho từng nhà. Chia như vậy là cách buôn xác nhận mình cùng dùng một nguồn nước, cùng giữ một bến.

Nhìn hai lễ này sẽ thấy lịch của buôn dựa trên hai mốc: mùa lúa và bến nước. Lúa chín thì làm cơm mới rồi mở Tết. Bến nước đánh dấu lúc cả buôn cùng ra bến lấy nước đầu năm. Muốn biết người Ê Đê ăn Tết khi nào thì nhìn hai mốc ấy.

Bến nước ván gỗ bên suối rừng, mái lá che cổng phên tre, cột gỗ treo giỏ đựng bầu khô, nắng sớm mờ qua sương
Bến nước ván gỗ bên suối rừng, mái lá che cổng phên tre, cột gỗ treo giỏ đựng bầu khô, nắng sớm mờ qua sương.

Mổ trâu cúng thần lúa

Phần cúng trong mnăm thun nặng hơn mọi dịp khác của mùa lễ. Con vật dâng lên để tạ ơn vị thần đã cho vụ mùa. Mức lễ vật tùy khả năng từng nhà: nhà nào cũng có phần dâng thần lúa, chỉ khác nhau ở con vật.

Tết to hay Tết nhỏ vì thế không đo bằng số mâm. Một nhà mổ gà vẫn làm đủ phần lễ của mình, và cả buôn vẫn có Tết. Không có chuẩn chung nào bắt buộc.

Phần cúng xong mới đến phần ăn. Cỗ dọn ra trong nhà dài cho họ hàng và người trong buôn, và đây là lúc tiếng chiêng lên. Người ta đánh bộ chiêng sáu chiếc chiêng bằng, ba chiếc chiêng núm, âm vang từ gian khách lan sang các gian trong.

Khác Tết Nguyên Đán thế nào

So mnăm thun với Tết của người Kinh thì thấy vài điểm khác rõ. Thời điểm trước hết: Tết Nguyên Đán cố định vào mùng 1 tháng Giêng âm lịch, còn Tết của người Ê Đê nằm trong tháng Chạp và do từng buôn chọn ngày.

Tết Nguyên Đán cũng không rơi tùy tiện.1 Do tính theo âm lịch với quy luật 3 năm nhuận một tháng, mùng 1 Tết không bao giờ trước ngày 21/1 và không sau ngày 20/2 dương lịch.1 Dịp Tết thường kéo dài khoảng 7–8 ngày cuối năm cũ và 7 ngày đầu năm mới, tính từ 23 tháng Chạp đến hết mùng 7 tháng Giêng.1 Khung ấy tra được trước nhiều tháng, khác hẳn một mùa Tết chỉ biết khi buôn đã chọn ngày.

Tính chất cũng khác. Tết Nguyên Đán gắn với cúng Táo quân ngày 23 tháng Chạp và cúng Tất niên ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp.1 Mnăm thun là Tết của vụ mùa, mở đầu bằng lễ cơm mới tạ ơn thần lúa rồi mới đến phần ăn mừng.

Trình tự vì thế cũng khác: bên này cơm mới đi trước Tết, bên kia Táo quân và Tất niên đi trước giao thừa. Cả hai đều là Tết lớn nhất trong năm của mỗi dân tộc, chỉ khác cái mốc lấy làm gốc.

Ngày tháng của dịp Tết theo lịch âm có ở Lịch Tết Đinh Mùi 2027.

Nhà sàn gỗ trống, một chiếc ghế dài đan tre dựa tường, sáu chiếc chiêng treo trên tấm chiếu đan, ánh sáng tràn vào từ cửa mở
Nhà sàn gỗ trống, một chiếc ghế dài đan tre dựa tường, sáu chiếc chiêng treo trên tấm chiếu đan, ánh sáng tràn vào từ cửa mở.

Tháng Chạp này và lịch người Gia Rai

Người Gia Rai ở cùng vùng Tây Nguyên tính tháng Giêng từ ngày có trận mưa đầu tiên, không theo âm lịch. Lịch riêng của họ không đổi sang lịch âm được, nên cũng không suy ra ngày Tết của họ từ lịch của người Kinh.

Cùng một vùng đất, hai tấm lịch khác nhịp. Người Ê Đê ăn Tết trong tháng Chạp, theo mùa lúa của buôn mình; người Gia Rai mở năm mới bằng trận mưa đầu mùa. Ai định lên Đắk Lắk vào quãng cuối năm thì nên hỏi người trong buôn trước, xem cơm mới ở đó đã xong chưa. Cơm mới xong rồi mới mở Tết.

Xem Còn bao nhiêu ngày đến Tết để biết mình đang ở quãng nào trong năm. Muốn so cách mở năm mới của người Kinh thì xem Tục xông đất đầu năm. Còn muốn theo các dịp lễ của cả vùng trong năm thì xem Lịch lễ hội các dân tộc.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Chuyện Tết

chucmungnammoi.com