Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 77 ngày (mở trong thẻ mới)

Chuyện Tết

Tết của mẹ tôi trong thơ Nguyễn Bính và những nếp nay còn, nay mất

Tết của mẹ tôi trong thơ Nguyễn Bính là cái Tết của một nhà quê Bắc Bộ: mẹ quét sân, vẽ cung, dựng nêu, đi chợ hăm tám Tết, sắm pháo chuột và tranh gà cho các con. Sáng mùng Một, mẹ mở hàng cho mỗi đứa năm xu rưỡi, còn người cha khai bút bên tờ hoa tiên.

10 phút đọc

Trong “Tết của mẹ tôi”, mọi việc Tết đều đi qua tay người mẹ: quét lại sân gạch, dựng cây nêu, đi chợ hăm tám, sắm đồ chơi cho các con, mở hàng sáng mùng Một. Người cha chỉ hiện ra đúng một khổ, cầm bút lông dầm mực viết chữ đầu năm bên tờ giấy hoa tiên. Nguyễn Bính sinh ngày 13 tháng 2 năm 1918, mất ngày 20 tháng 1 năm 1966, vẫn được nhắc đến như nhà thơ của làng quê, thơ mộc mạc, dân dã.2

Ông mất năm 1966; luật Việt Nam bảo hộ tác quyền đến hết năm mươi năm sau khi tác giả mất, nên thơ ông thuộc phạm vi công cộng từ năm 2017 và được trích trọn ở đây. Nhan đề quen thuộc là “Tết của mẹ tôi”, nhưng bản chép viết “me tôi”; “me” là tiếng gọi mẹ trong bài thơ, nên giữ nguyên trong trích dẫn và tiêu đề. Bài này dùng bản chép đăng trên Wikisource, có hai chỗ nên đối chiếu với bản in: câu “mẹ tôi thức” ở khổ năm, khi các khổ khác đều viết “me”, và chữ “Chô tôi” ở khổ mười hai. Đọc theo từng khổ, bài thơ chạy đúng nhịp một mùa Tết thật.

Tết của mẹ tôi qua từng khổ thơ

Dịp Tết thường kéo dài khoảng từ 23 tháng Chạp đến hết ngày 7 tháng Giêng âm lịch.1 Trước Tết, các gia đình cúng Táo Quân ngày 23 tháng Chạp và cúng Tất Niên ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp.1 Các khổ thơ chạy đúng nhịp ấy. Khổ đầu là những ngày sau tiễn Táo Quân, khi người mẹ “lo liệu đủ trăm chiều”: quét lại sân gạch, tường hoa, rồi “Vẽ cung trừ quỷ, trồng cây nêu”. Vẽ cung là vẽ những vòng cung trên nền nhà, quanh cột, để đuổi điều không may trước khi bước sang năm mới. Cây nêu dựng trước cửa là dấu hiệu quen của thôn quê Bắc Bộ mỗi độ Tết đến. Hai việc đều do một tay người mẹ.

Khổ sau kể chuyện tính toán cho bữa cơm tất niên và mấy ngày Tết: hai con lợn nuôi từ trước, đợi đến Tết thì vừa cân; gạo nếp thơm đã trữ sẵn, mo gói bó đã chuẩn bị để gói bánh. Rồi dọn nhà, dọn cửa, rửa bàn thờ cho kịp ngày cúng cuối năm. Chỉ vài dòng, cái Tết của một nhà quê hiện lên đủ phần ăn, phần lễ, phần nhà cửa, và tất cả nằm trong sổ tính của người mẹ.

Đến phiên chợ cuối năm, bài thơ đánh dấu bằng hai câu đếm ngày rất thật: “Này là hăm tám tết rồi đây \ (Tháng thiếu cho nên hụt một ngày)”. Tháng Chạp thiếu chỉ có hai mươi chín ngày, nên chợ 28 tháng Chạp đã là chợ Tết, phiên cuối trước giao thừa. Ai muốn tự tính ngày đi chợ cuối cùng của nhà mình thì xem lịch Tết Nguyên đán hoặc đếm ngược còn bao nhiêu ngày đến Tết; năm nào tháng Chạp đủ ba mươi ngày thì chợ ba mươi mới là phiên chốt.

Ở chợ ấy, người mẹ “Chỉ mua pháo chuột và tranh gà”, hai thứ dành riêng cho các con, mỗi đứa một chiếc, dán lên khắp cột nhà. Pháo chuột là một loại pháo truyền thống được mua cho trẻ trong dịp Tết. Tranh gà thuộc loại tranh Tết treo trong nhà để chào năm mới; tục mua tranh ngày Tết vốn có ở các nước văn hóa Á Đông. Pháo chuột trong bài là chuyện của Tết ngày ấy, không phải một phần Tết hôm nay. Tranh gà thì vẫn còn chỗ đứng trong những ngôi nhà muốn giữ nếp cũ.

Đêm giao thừa, khi cả nhà đã ngủ, người mẹ thức suốt đêm, “Lẩm nhẩm câu kinh Đức Chúa Ba”. Câu thơ tả đúng như thế, không suy ra đạo của cả nhà, vì người mẹ cũng thắp hương lễ ông bà như mọi nhà quê khác. Trước khi nằm xuống, mẹ dặn các con sáng mai dậy sớm, mặc quần áo, thắp hương lễ ông bà, “Chớ có cãi nhau, chớ có quấy”. Lời dặn đặt ngay sau đêm giao thừa, đúng chỗ nó cần được nhắc nhất.

Sáng mùng Một, mẹ không cho các con ra đường; mở hàng ngay trong nhà, “Mở hàng mỗi đứa năm xu rưỡi”, rồi rửa mặt bằng nước hoa mùi. Người cha có một khổ riêng: lấy một tờ hoa tiên, bút lông dầm mực, viết chữ đầu năm, “Giữa đề năm tháng, dưới đề tên”, trên ghi năm mới, dưới ghi tên người viết. Người mẹ thắt lại chiếc khăn sồi, lên bàn thờ ông, uống một cốc rượu, rồi rủ cô đánh tam cúc. Người con mặc quần mới may, áo lương, khăn lượt, đi giày, sang lễ bên quê ngoại. Hết ba ngày Tết, người mẹ lại “Đầu tắt, mặt tối, nuôi chồng con”. Bài thơ khép lại đúng như nó bắt đầu: bằng công việc của người mẹ.

Ý nghĩa từng nếp cũ

Tháng Chạp thiếu là chuyện người lo Tết phải nhớ. Năm nào tháng Chạp chỉ có hai mươi chín ngày, việc sắm sửa phải dồn sớm hơn một ngày; nhà nào quen chờ đến ba mươi mới đi chợ sẽ mất phiên chợ cuối. Câu thơ ghi việc ấy trong ngoặc đơn, giọng như người trong cuộc nhắc nhau, và vẫn đúng với bao nhiêu năm tháng Chạp thiếu khác.

Nếp mở hàng đầu năm là nếp lấy may: trao cho con trong nhà một món tiền nhỏ để năm mới khởi đầu bằng chuyện vui, chuyện thuận. Ngày nay lì xì vẫn giữ tinh thần ấy, số tiền tùy điều kiện kinh tế mỗi gia đình. Kèm theo đó là tục đáp lễ: người lớn mừng tuổi con mình bao nhiêu thì mình mừng lại con họ bấy nhiêu, để hai bên không ai nặng lòng. Năm xu rưỡi của mẹ trong thơ và phong bao đỏ hôm nay là một nếp, chỉ đổi hình thức.

Khai bút là nếp của người học chữ. Viết đầu năm, ghi rõ năm tháng ở trên và tên mình ở dưới, coi như mở màn cho một năm học hành, chữ nghĩa suôn sẻ. Trong bài thơ, người cha làm việc ấy một mình, trang trọng, trong khi mẹ lo phần việc của mẹ. Hai nếp song song cho thấy Tết nhà quê chia việc rõ ràng, ai lo phần nấy, và chữ nghĩa thời ấy được giữ đến mức dành hẳn một nghi thức riêng cho ngày đầu năm.

Chuyện gửi lời chúc đến nhau đầu năm cũng là nếp lâu đời, chỉ đổi cách gửi: từ tờ giấy viết tay đến tấm thiệp Tết in sẵn gửi qua bưu điện, rồi tin nhắn trong máy. Điều không đổi là người ta vẫn cần một lời chúc có tên mình ở trên, đúng như người cha trong thơ đề tên dưới chữ mình viết. Tấm thiệp in hình bánh chưng, cành đào hay câu chúc tám chữ vẫn bán đầy chợ mỗi độ cuối năm, vì ai cũng muốn cầm trên tay một vật có thể trao đi.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Người phụ nữ đội nón lá chọn bó lá, gợi cảnh chợ trong bài thơ tết của mẹ tôi
Đi chợ sắm lá gói bánh là việc phải dồn sớm, nhất là năm tháng Chạp thiếu, bỏ phiên chợ cuối là thiếu đồ.

Tết của mẹ hôm nay

Đặt bài thơ cạnh cái Tết của các người mẹ bây giờ, nhiều chi tiết vẫn nhận ra nhau. Có gia đình bố làm xe ôm, mẹ bán hàng, mẹ dồn hết tiền tích cóp để sắm đồ Tết. Đến ngày 30 tháng Chạp, mẹ chỉ mua được một cây quất nhỏ. Tối hôm ấy mẹ buồn vì không có tiền mừng tuổi ông bà, dù ông bà cho mẹ nhiều. Cái lo “lo liệu đủ trăm chiều” của mẹ trong thơ, gần một thế kỷ sau vẫn là cái lo ấy, chỉ đổi từ lợn và gạo nếp sang quất, bánh kẹo và phong bao.

Chỗ dễ vỡ nhất của nếp cũ là chuyện lì xì. Có câu chuyện đăng trên mạng xã hội: mẹ chồng mừng tuổi cháu trai 500 nhân dân tệ, khoảng 1,7 triệu đồng, đêm giao thừa, rồi sáng mùng Một đòi lại, khiến vợ chồng con trai đứng hình. Hằng năm, vợ chồng này vẫn biếu mẹ chồng 2.000 nhân dân tệ, khoảng 6 triệu đồng, vào đêm giao thừa. Món tiền trao tay ngày Tết đã thành chuyện tính thiệt hơn, và tục đáp lễ bị phá vỡ đúng ở chỗ đáng lẽ nó giữ được hòa khí.

Áp lực chi Tết cũng hay đội lốt lì xì. Một trường hợp khác: mẹ chồng yêu cầu con dâu mua bộ sofa mới giá 20–30 triệu đồng trước Tết, dù chồng con dâu đã thất nghiệp 6 tháng. Con dâu từ chối, nói sẽ mua khi chồng có việc làm và có lương. Đối chiếu với tinh thần lì xì là số tiền tùy điều kiện kinh tế mỗi gia đình, thì cái sai nằm ở chỗ biến ngày Tết thành dịp đòi hỏi. Người mẹ trong thơ chỉ sắm cho con hai thứ rẻ, vừa sức, mà các con vẫn nhớ.

Ở xa quê hơn nữa, Nguyễn Thùy Anh, mẹ ba con sống ở Santiago, Chile, đã ăn Tết xa nhà năm thứ tư. Nguyên liệu làm cỗ như măng khô, nấm hương, bóng bì, miến, gạo nếp phải gửi từ Việt Nam sang, vì hải quan sân bay Chile kiểm tra nghiêm ngặt việc mang thực phẩm vào nước họ. Thiếu lá dong, lá chuối, chị thay bánh chưng bằng xôi gấc hoặc bánh khúc. Chị trồng hoa cúc, hoa ly, hoa sống đời quanh ban công, tự làm giò, chả, các loại mứt, tự cắt dán phong bao lì xì. Mẹ vẫn tự tay lo từng thứ cho đúng nếp, dù ở nửa vòng trái đất.

Giữ nếp nhà quê

Nếp trong thơ không đòi hỏi nhà cửa hay thời buổi nào. Huyền Lizzie mua nhà riêng, Tết của hai mẹ con không buồn nữa, và chị kiên trì dạy con trai Nem gói bánh chưng, làm mứt, lì xì, trang trí nhà cửa, vì chị không muốn bỏ Tết cổ truyền và thích các món ăn cổ truyền. Một nhà đơn mẹ một con giữa thành phố vẫn giữ được nếp ấy: nếp nằm ở việc làm, không nằm ở số người ngồi quanh mâm.

Bữa cỗ cũng vậy. Nồi canh măng ngày Tết cần măng khô, móng giò, mộc nhĩ, hành tươi. Măng khô ngâm nước lạnh, luộc nhừ vài giờ cho hết vị chua và ẩm mốc. Sau đó cắt miếng hoặc xé sợi, ướp mì chính, nước mắm, hạt tiêu rồi xào qua. Móng giò ninh trước, cho măng đã xào vào ninh cùng hàng tiếng. Bắc nồi ra, rắc hành lá và hạt tiêu là xong. Một nồi canh như thế làm được ở bất cứ bếp nào, một buổi chiều là thuộc cách làm.

Đọc hết bài thơ, điều đọng lại là một nhà chia việc rõ: cha giữ phần chữ, mẹ giữ phần trăm chiều, ai cũng có việc của mình. Nếp ấy gia đình nào muốn giữ cũng giữ được ngay từ kỳ Tết này, không cần chờ đông người, không cần chờ dư giả.

Bàn gỗ thấp cạnh tường gạch, trên có đĩa phong bao đỏ, bánh gói lá xanh buộc lạt, bình gốm cành hoa đào
Bàn gỗ thấp cạnh tường gạch, trên đó có đĩa phong bao đỏ, bánh gói lá xanh buộc lạt, bình gốm cắm cành hoa đào, giấy và bộ văn phòng, ánh sáng ban ngày từ cửa sổ.

Nhớ nhanh

  • Bốn mốc để nhớ mạch thơ: quét sân và dựng nêu trước Tết, chợ hăm tám tháng Chạp, mở hàng sáng mùng Một, khai bút ngay sau đó.
  • Muốn nhớ vì sao có phiên chợ 28 tháng Chạp: tháng Chạp thiếu chỉ 29 ngày, không có ngày 30.
  • Muốn giữ nếp: một buổi gói bánh, một nồi canh măng, một lời dặn con đừng cãi nhau ngày đầu năm.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Chuyện Tết

chucmungnammoi.com