Chuyện Tết
Tết của người Hà Nhì mở vào ngày Thìn đầu tháng Mười âm lịch do từng bản chọn
Riêng năm 2020, Tết của người Hà Nhì ở Mường Tè (Lai Châu) bắt đầu từ ngày 21/11, tức ngày 7/10 âm lịch, sớm hơn Tết Nguyên đán gần ba tháng. Muốn biết người Hà Nhì ăn tết khi nào, phải hỏi từng bản, vì ngày mở luôn là một ngày Thìn do bản tự chọn, kèm tục mổ lợn, xem gan và bánh dày nóng dâng tổ tiên.
Tết của người Hà Nhì mở vào đầu tháng Mười âm lịch, ngay sau mùa gặt, sớm hơn Tết Nguyên đán của người Việt gần ba tháng. Riêng năm 2020, đồng bào Hà Nhì ở các xã Ka Lăng, Thu Lũm, Tá Bạ, Mù Cả của huyện Mường Tè (Lai Châu) đã ăn Tết cổ truyền bắt đầu từ ngày 21/11, tức ngày 7/10 âm lịch.5 Khi cả nước còn đếm ngược tới Tết Cả, người Hà Nhì ở Lai Châu, Lào Cai và Điện Biên đã ăn Tết xong từ lâu.
Nhiều người lần đầu nghe tới dịp này đều hỏi người Hà Nhì ăn tết khi nào và vì sao lại sớm thế. Câu trả lời nằm ở nhịp đời nông nghiệp của họ: Tết mở sau khi lúa đã về kho, nên rơi vào khoảng tháng Mười âm lịch, tương đương tháng Mười một hay đầu tháng Mười hai dương lịch tùy năm. Ngày mở Tết không phải một ngày chung cho mọi bản, mà do chính từng bản quyết định.
Cần phân biệt cho khỏi nhầm: người Hà Nhì còn có Tết Mùa mưa, gọi là Dế khù chà, tổ chức vào tháng Năm âm lịch, nhưng đó không phải Tết năm mới. Dịp lớn nhất trong năm của họ vẫn là cái Tết sau thu hoạch, mở vào tháng Mười, khi thóc đã đầy bồ và công việc đồng áng đã tạm xong.
Tết của người Hà Nhì mở vào ngày Thìn nào
Tết năm mới của người Hà Nhì bắt đầu vào một ngày Thìn, ngày của con rồng, trong tháng, chứ không cố định ngày cụ thể. Già làng và trưởng bản bàn bạc thống nhất từng năm, dựa trên thời tiết, mùa màng và điều kiện kinh tế của bản.35 Người Hà Nhì quan niệm ngày Thìn là ngày của thần thánh, nên Tết tuyệt đối phải mở vào ngày này.3 Vì thế, muốn biết người Hà Nhì ăn tết khi nào ở một bản cụ thể, phải hỏi chính bản ấy, không tra được ở một cuốn lịch chung nào.
Hai nhóm Hà Nhì lại chọn ngày mở khác nhau. Nhóm La Mí chọn ngày Thìn cuối cùng của tháng cuối năm.7 Nhóm Cồ Chồ mở Tết sớm hơn khoảng ba ngày, vào ngày Dần, ngày của con hổ, cũng trong tháng đó.7 Cùng đón năm mới, cùng vùng Tây Bắc, mà hai nhóm lệch nhau ba ngày chỉ vì cách chọn ngày.
Một ví dụ cụ thể: Tết Hồ Sự Chà ở Điện Biên năm 2021 được ghi nhận diễn ra trong ba ngày vào tháng 12, ngày đầu tiên trùng với ngày Thìn cuối cùng của tháng cuối năm. Con số ba ngày ấy cho thấy phần lễ chính không dài, dù cả mùa Tết của người Hà Nhì có thể kéo dài hơn nhiều tùy bản.
Tên gọi của dịp Tết cũng khác nhau tùy vùng: Tết Hồ Sự Chà, Cố Nhị Chà, Khù Sự Chà, các tên này được ghi nhận trong các nguồn. Theo nhóm Hà Nhì Lạ Mí, “Khụ” là năm, “Sự” là mới, “Chà” là ăn tết, nên Khụ Sự Chà nghĩa là ăn Tết năm mới.6 Với nhóm Cồ Chồ, Tết Hồ Sự Chà lại mang nghĩa ăn Tết cơm mới.6 Một số vùng còn gọi dịp Tết này là Có Nhẹ Chà.
Nếu so với Tết Nguyên đán của người Việt, khác biệt nằm ở cả thời điểm lẫn cách chọn ngày. Tết Nguyên đán mở vào mùng Một tháng Giêng âm lịch, luôn rơi trong khoảng từ 21 tháng 1 đến 20 tháng 2 dương lịch, một ngày chung cho mọi nhà. Tết của người Hà Nhì thì trôi theo mùa gặt và theo quyết định của từng bản, nên năm này có thể sớm hơn năm kia cả tuần.
Trên lịch âm của nền tảng, những ngày đầu tháng Mười năm Bính Ngọ rơi từ 09 đến 18/11/2026; khoảng Tết này đã qua. Khoảng kế tiếp là đầu tháng Mười năm Đinh Mùi, từ 29/10 đến 07/11/2027. Ngày cụ thể vẫn do từng bản định, nên không có một ngày chung để ghi.5
Đọc thêm: Tết của người Si La đến trước Tết Nguyên đán hơn một tháng
Cúng tổ tiên gọn nhẹ
Người Hà Nhì quan niệm Tết là lúc Thượng đế xuống kiểm tra công việc và cuộc sống của người dân trong năm qua.3 Vì thế, dịp Tết của người Hà Nhì nghiêng về phần cúng tổ tiên hơn là phần lễ lộc phô trương. Phần tín ngưỡng ấy mở ra ngay từ sáng đầu năm và khép lại sau cả chuỗi ngày Tết, thành một vòng trọn vẹn.
Việc cúng tổ tiên trong ngày Tết do phụ nữ đảm nhiệm.5 Bàn thờ bên nội đặt trên đầu giường vợ chồng gia chủ, bàn thờ bên ngoại đặt ở góc bếp.2 Bàn thờ chỉ là chiếc giỏ đan bằng tre nhỏ hoặc que cắm vào vách tường.2 Không có điện thờ chạm khắc, không có đồ thờ đắt tiền; chỗ thờ nằm ngay trong chỗ ngủ, chỗ nấu ăn, gần gũi đến mức khó nhận ra nếu không được chỉ.
Mâm cúng gọn nhẹ, không hương hoa vàng mã.5 Lễ vật dâng tổ tiên gồm rượu, thịt, cơm, gạo và đĩa ớt với muối.2 Chủ nhà còn lấy bát cháo loãng cùng ít thịt rải ngoài sân, mời linh hồn chết xấu không vào nhà.2 Sáng mùng Một, sau khi cúng xong, con cháu nội ngoại cúi lạy trước bàn thờ, chúc Tết ông bà cha mẹ.3
Một tục nhỏ khác gắn với sáng đầu năm: người Hà Nhì lấy nước cầu may từ mó nước hoặc bể nước, để xin điều lành cho cả năm. Nước được lấy về trước khi làm những việc khác trong ngày, và việc này nằm trong nhóm nghi lễ mở Tết chứ không phải chuyện tiện tay.
Chuỗi tín ngưỡng khép lại muộn hơn nhiều người tưởng. Đến ngày Thìn kế tiếp sau mười hai ngày, người Hà Nhì làm lễ cúng tổ tiên báo cáo đã bước vào mùa vụ mới.5 Phần cúng vì thế kéo dài gần nửa tháng, chứ không dừng lại ở mấy ngày đầu, đánh dấu đúng lúc cái Tết chấm dứt và mùa làm ăn mới bắt đầu.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mổ lợn và xem gan
Mổ lợn là nghi thức quan trọng mở đầu Tết. Lợn mổ Tết thường được nuôi từ một đến hai năm, nhiều con nặng hơn một tạ.5 Nhà nào mổ được lợn to, chứng tỏ năm qua làm ăn tốt.2 Sáng sớm ngày Tết đầu tiên, người Hà Nhì bắt lợn làm lý, báo hiệu Tết bắt đầu.7
Theo phong tục, lợn ăn Tết chỉ được mổ vào ngày đầu tiên hoặc ngày thứ ba, kiêng mổ vào ngày thứ hai vì cho là ngày xung khắc.3 Khi mổ, thủ lợn được dập trở lại trước khi cắt. Lợn một tạ thì dập hai lần, lợn hai tạ thì dập bốn lần, với ước mong lứa lợn năm sau to gấp. Sau khi mổ, nếu là lợn đực, người ta treo “pin” lợn trước nhà để báo hiệu nhà này đã mổ lợn ăn Tết.
Chi tiết được chờ đợi nhất là tục xem gan. Lá gan được đặt lên chiếc mẹt úp ngược để xem bói, đoán vận may hay rủi của năm mới: gan tươi hồng, túi mật căng tròn là năm đó may mắn, ngược lại báo điềm không tốt.2 Người xem gan là người đàn ông nhiều kinh nghiệm trong nhà, để biết vận hạn của cả nhà trong năm tới. Cả nhà chờ kết quả ấy trước khi động vào mâm cỗ, nên bữa ăn đầu năm bao giờ cũng bắt đầu bằng một chút hồi hộp.
Bánh dày nóng cúng tổ tiên
Trong dịp Tết, người Hà Nhì làm bánh dày, còn gọi là bánh giầy, và bánh trôi để cúng tổ tiên.1 Bánh dày là món không thể thiếu trên mâm cúng của mọi gia đình.
Việc giã bánh dày diễn ra vào sáng sớm mùng Một Tết. Bánh đem cúng phải nóng hổi và to hơn bánh thường, để thể hiện lòng hiếu thuận với tổ tiên. Gia chủ chuẩn bị ba chiếc bánh dày dâng cúng tổ tiên bên nội và bên ngoại. Cơm nóng, bánh nóng, mâm cúng đơn sơ mà đủ ý: con cháu dâng cho ông bà những gì mới nhất, tốt nhất nhà mình vừa làm ra sau một năm.
Bên cạnh bánh, ngày Tết còn có một món nước chấm riêng, gọi là A ga xà be, làm từ thịt lợn nạc băm nhỏ trộn với vị chua của vỏ me. Món này chỉ xuất hiện trong ngày Tết, ăn cùng cơm và thịt lợn vừa mổ, nên nó cũng là một cách đánh dấu mùa Tết trong ký ức người trong bản.

Mười hai ngày ăn Tết
Độ dài Tết không giống nhau ở mọi nơi. Tết Cố Nhị Chà ở Mường Tè kéo dài mười hai ngày, nhưng chỉ ăn Tết tập trung trong năm ngày đầu. Những ngày còn lại, người Hà Nhì vui chơi, nghỉ ngơi và chờ đến ngày Thìn kế tiếp để làm lễ cúng tổ tiên, báo cáo bước sang mùa vụ mới.
Ở Lai Châu, Tết bắt đầu từ ngày Thìn, gọi là Lò No, kéo dài năm ngày và kết thúc vào ngày Thân, gọi là Mụ No. Còn với Tết Khụ Sự Chà, ba ngày chính diễn ra lần lượt vào ngày Thìn (Rồng), ngày Tỵ (Rắn) và ngày Hợi (Lợn). Ba con giáp ấy mở đầu, nối tiếp và khép lại phần lễ chính, nên người trong bản nhớ Tết theo tên ngày chứ không theo con số trên tờ lịch.
Trong những ngày ăn Tết, người Hà Nhì ăn uống, chúc Tết, ôn chuyện dòng tộc và chia sẻ kinh nghiệm mùa màng. Người Hà Nhì còn quan niệm uống say trong ba ngày Tết để có nhiều may mắn trong năm mới. Cả bản tổ chức văn nghệ, múa hát, chơi các trò chơi dân gian như đẩy gậy, đu dây. Nhịp Tết vì thế kéo dài mà không gấp gáp: nửa đầu lo phần cúng và chúc tụng, nửa sau dành cho nghỉ ngơi trước khi vào một mùa vụ mới.
Tết Gà Ma O
Người Hà Nhì cũng ăn Tết Nguyên đán như người Việt. Nhưng khoảng hai tuần sau Tết Nguyên đán, họ còn có Tết thiếu nhi, gọi là Tết Gà Ma O.
Ngày Tết này dành riêng cho trẻ em: người già mừng tuổi trẻ con bằng trứng luộc nhuộm màu. Đây là nét khác hẳn với lì xì phong bao đỏ của người Kinh: tuổi được mừng bằng một thứ quà trẻ con nào cũng thích, vừa ăn được vừa nhìn được màu sắc. Với người lớn trong nhà, việc luộc và nhuộm trứng thành một việc chuẩn bị riêng, tách khỏi mâm cỗ Tết Nguyên đán trước đó hai tuần.

Lên Tây Bắc dự Tết
Ai muốn dự Tết cổ truyền của người Hà Nhì nên nhớ dịp này rơi vào khoảng tháng Mười một đến tháng Mười hai dương lịch tùy năm, còn ngày mở do từng bản định. Muốn biết người Hà Nhì ăn tết khi nào ở bản mình định đến, cách chắc nhất là hỏi trước. Hỏi người quen ở bản trước chuyến đi, kẻo đến nhầm vào ngày bản còn kiêng mổ lợn hoặc lỡ mất ngày mở Tết.
Điểm đến quen thuộc là Mường Tè (Lai Châu), nơi có Tết Cố Nhị Chà kéo dài mười hai ngày. Vùng biên giới Sín Thầu (Điện Biên) cũng đáng đi, nơi người Hà Nhì đón Tết Hồ Sự Chà ngay tại ngã ba biên giới Việt - Trung - Lào. Đi vào dịp này, trời vùng cao Tây Bắc đã lạnh, nên chuẩn bị đủ áo ấm. Lịch các dịp lễ của đồng bào được cập nhật trên Lịch lễ hội các dân tộc của nền tảng.
Ai muốn tính trước chuyến đi theo năm, có thể xem Lịch Tết Đinh Mùi 2027 để biết những ngày đầu tháng Mười âm lịch năm đó rơi vào cuối tháng Mười dương lịch. Với Tết Nguyên đán, theo dõi Còn bao nhiêu ngày đến Tết. Điều đáng nhớ nhất về Tết của người Hà Nhì có lẽ vẫn là chiếc bánh dày giã lúc sáng sớm, còn nóng hổi, đặt lên bàn thờ là chiếc giỏ tre, trước khi cả dòng họ ngồi lại nghe chuyện năm qua.
Nhớ nhanh
- Đầu tháng Mười âm lịch, sau mùa gặt, là lúc người Hà Nhì đón Tết năm mới; dịp lễ tháng Năm âm lịch của họ là Tết Mùa mưa, không phải Tết năm mới.
- Già làng và trưởng bản cùng nhau chọn ngày mở Tết, bao giờ cũng là một ngày Thìn; nhóm La Mí lấy ngày Thìn cuối cùng của tháng, nhóm Cồ Chồ mở Tết sớm hơn ba ngày, vào ngày Dần.
- Đi dự Tết, nhớ vài nét chính: lợn nuôi từ một đến hai năm, xem gan đoán vận may, bánh dày giã sáng sớm dâng tổ tiên, ở Mường Tè Tết kéo dài mười hai ngày, và sau Tết Nguyên đán là Tết thiếu nhi Gà Ma O với trứng nhuộm màu.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Ngược Đà Giang ăn Tết Hà Nhì (baotintuc.vn) ↩
- Tết cổ truyền của người Hà Nhì (svvn.tienphong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Tết Hồ Sự Chà của người Hà Nhì (dantocphattrien.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- “Say” Tết người Hà Nhì ở cực Tây Tổ quốc (tuoitre.vn)
- Độc đáo phong tục ăn Tết của người Hà Nhì vùng biên giới Mường Tè (dantocphattrien.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Độc đáo Tết Khụ Sự Chà của người Hà Nhì nơi biên viễn Sín Thầu (chinhsachcuocsong.vnanet.vn) ↩a ↩b
- Về cực Tây Tổ quốc, vui Tết Khù Sự Chà của dân tộc Hà Nhì (vietnamplus.vn) ↩a ↩b ↩c
- Tết Hồ Sự Chà của dân tộc Hà Nhì nơi ngã ba biên giới Việt - Trung - Lào (thoidai.com.vn)