Chúc Mừng Năm Mới

Phong tục

Halloween là gì và vì sao đêm 31/10 khiến giới trẻ Việt háo hức

Năm 2017, người Mỹ được ước tính chi tới 9,1 tỷ USD cho hàng hóa dịp Halloween, riêng trang phục chiếm 3,4 tỷ USD. Lễ hội hóa trang đêm 31/10, từ nghi lễ cổ của người Celt, đã trở thành ngày hội tiêu tiền lớn của phương Tây.

12 phút đọc

Halloween là gì

Năm 2017, người ta ước tính riêng nước Mỹ đã chi 9,1 tỷ USD cho hàng hóa dịp Halloween, trong đó 3,4 tỷ USD dành cho trang phục.8 Một nghi lễ cổ tồn tại hơn hai nghìn năm, để rồi trở thành ngày hội tiêu tiền lớn của phương Tây.

Halloween là gì? Đó là lễ hội truyền thống phương Tây tổ chức vào đêm 31/10 hằng năm, từ chiều tối đến nửa đêm, còn gọi là lễ hội hóa trang hay lễ hội ma quỷ.3 Nguyên gốc của nó là đêm vọng Lễ Các Thánh trong Kitô giáo Tây phương, mở đầu ba ngày tôn kính các thánh và cầu nguyện cho linh hồn chưa lên thiên đàng.7 Lễ này còn giữ đến nay vì nó thỏa mãn nhu cầu vui chơi, hóa trang, và cho phép con người cười vào mặt nỗi sợ cái chết.

Thử hình dung một bạn trẻ sống ở chung cư, sáng ra thấy hàng xóm treo trước cửa quả bí ngô khắc mặt người, mắt sáng lên bởi nến nhỏ bên trong. Người ấy thắc mắc ngày này thật ra là lễ gì, vì sao ma quỷ lại thành ngày hội.

Câu trả lời phải bắt đầu từ những người Celt sống hơn 2.000 năm trước trên vùng đất nay là Ireland, Vương quốc Anh và miền Bắc nước Pháp.

Từ lễ Samhain đến tên Halloween

Nguồn gốc lễ hội Halloween thường được truy về lễ Samhain của người Celt cổ đại.1 Lễ này đánh dấu kết thúc mùa thu hoạch và bắt đầu mùa đông; người Celt mừng năm mới vào ngày 1/11, nên đêm 31/10 là đêm chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Theo quan điểm phổ biến, chính đêm ấy ranh giới giữa thế giới người sống và người chết trở nên mờ nhạt, các linh hồn được trở lại cõi dương.1

Người Celt tin đêm Samhain linh hồn người chết quay về nhà xin thức ăn, nước uống.3 Để ứng phó với điều ấy, dân làng dập tắt lửa trong nhà cho nhà cửa lạnh lẽo, thắp lửa trại bên ngoài, rồi hóa trang thành ma cà rồng đi quanh làng xóm với vẻ hăm dọa, nhằm xua đuổi linh hồn lang thang. Còn một giải thích khác cho rằng việc dập lửa không phải để xua đuổi, mà để cùng nhau đi lấy lửa tại nguồn sáng Druidic cháy liên tục ở Usinach, miền trung Ireland.3

Thế kỷ 1 trước Công nguyên, người La Mã xâm chiếm vùng đất của người Celt và biến tục lệ của người bản địa thành tục lệ của mình. Họ bỏ tục hiến người sống, thay bằng hiến hình nộm.3 Nền tảng tín ngưỡng cũ vì thế được giữ lại, nhưng dần mang lớp màu mới của người cai trị.

Thay đổi lớn tiếp theo thuộc về Giáo hội. Đến thế kỷ thứ 8, Giáo hoàng Gregorius III chuyển ngày lễ Các Thánh từ 13/5 sang 1/11, nên người dân tổ chức lễ Samhain vào đêm trước Lễ Các Thánh, gọi chung là Halloween.5 Ba ngày 31/10, 1/11 và 2/11 hợp thành Tam nhật Các Thánh, thời gian tôn kính các thánh và cầu nguyện cho linh hồn chưa lên thiên đàng.

Cái tên Halloween cũng có tích riêng. Tên gốc của lễ là All Hallows' Eve, nghĩa là đêm trước Ngày lễ các thánh; chữ Hallow là từ tiếng Anh cổ nghĩa là thánh, chữ eve nghĩa là chiều tối.6 Tên gọi Halloween có niên đại từ khoảng năm 1745, là viết tắt của thuật ngữ tiếng Scotland Allhallow-even hay Hallow-e'en, sau nhiều thế kỷ được gọi gọn như hôm nay.

Tuy nhiên, không phải nhà nghiên cứu nào cũng đồng ý dòng dõi Samhain. Một số nhà hàn lâm cho rằng Halloween phát triển độc lập với lễ hội của người Celt và chỉ có nguồn gốc Kitô giáo, khác với quan điểm phổ biến rằng nhiều truyền thống của lễ bắt nguồn từ Samhain của người Gael.7 Nói về bản chất Samhain, các nguồn cũng chưa thống nhất: có nơi gọi đây là vị thần cai quản linh hồn người chết cho phép linh hồn về dương thế đêm 31/10, có nơi lại cho đây là thủ lĩnh quá cố được vinh danh.

Điều chắc chắn chỉ là đêm 31/10 đã đi qua nhiều lớp tín ngưỡng, mỗi lớp để lại một dấu vết.

Hai quả được khắc mặt đặt trên bậu gỗ đá cạnh bó lúa mì khô, nến sáng ấm trong bóng chiều xanh
Ảnh minh họa

Ý nghĩa các tập tục đêm 31/10

Hỏi Halloween là gì thì không thể bỏ qua các tập tục, vì ý nghĩa ngày Halloween nằm rải rác trong từng tục lệ, mỗi tục lệ đều có tích riêng của nó. Việc người sống hóa trang thành ma quỷ, theo truyền thuyết, là để linh hồn Jack có chỗ trà trộn, bớt cô đơn trong ngày được trở lại cõi dương.6

Chàng Jack trong truyền thuyết là người keo kiệt, tham lam, đến lúc chết bị Thiên Đàng từ chối, cũng không xuống được Địa Ngục vì quỷ giữ lời hứa không bắt hồn. Hồn Jack đành vất vưởng giữa hai cõi, cầm quả bí ngô có nến bên trong để sưởi ấm. Gốc tích của jack-o'-lantern, quả bí ngô khắc mặt người, từ đó mà ra: người Ireland xưa khoét ruột củ cải tròn hoặc khoai tây hình mặt người, bày ở cửa sổ, cửa ra vào để xua đuổi hồn ma vất vưởng như Jack.

Trò trick-or-treat, cho kẹo hay bị ghẹo, có nguồn từ tục cầu hồn của người châu Âu thế kỷ thứ 9.3 Ngày 2/11, người Thiên Chúa giáo đi từ làng này sang làng khác xin bánh cầu hồn, loại bánh hình vuông làm từ bánh mỳ và nho Hy Lạp.3 Sau này, tục xin bánh thành tục xin kẹo: trẻ em hóa trang gõ cửa từng nhà, nói tiếp đãi chúng tôi hoặc chúng tôi sẽ phá.5

Từ truyện Jack, người xưa rút ra bài học giáo dục: không nên sống ích kỷ, keo kiệt mà hãy từ bi giúp đỡ người khó khăn, và không nên trêu đùa, giao du với ma quỷ vì dễ đi vào con đường tội lỗi. Một gia đình Việt nghe con hỏi vì sao bạn bè hóa trang ma quỷ mà không sợ, hoàn toàn có thể kể truyện Jack để giải thích: hóa trang là để chào đón những linh hồn cô đơn, chứ không phải để dọa ai.

Điều thú vị là phương Đông cũng có một ngày rất giống thế. Halloween gần giống ngày Xá tội vong nhân rằm tháng 7 âm lịch của người Việt, đều là dịp linh hồn về cõi dương.6 Nhưng hai bên đi hai hướng: phương Đông coi ngày này để tưởng nhớ người khuất, còn phương Tây biến nó thành dịp lễ hội vui chơi. Cùng đối diện cái chết, một bên thắp hương cầu siêu, một bên khoác áo quỷ và bật cười.

Đọc thêm: Người trẻ vào lễ hội truyền thống đúng nếp để giữ gìn văn hóa

Lễ hội hóa trang đi khắp thế giới

Halloween đến nước Mỹ theo chân người Ireland. Những năm 1840, người Ireland di cư sang Mỹ tránh nạn thiếu khoai tây, mang theo Halloween; mãi đến thập niên 1800, lễ này mới thành tục lệ được nhiều người Mỹ hưởng ứng. Từ đầu thế kỷ 19, Halloween mang nhiều đặc tính Mỹ, pha trộn tục lệ của các dân nhập cư.7 Trang phục theo nhân vật phim ảnh, văn học, phát thanh phổ biến từ những năm 1930, và trang phục Halloween lần đầu xuất hiện tại các cửa hàng ở Mỹ.8

Thị trấn Anoka, bang Minnesota, được mệnh danh là thủ đô Halloween của thế giới.2 Lễ diễu hành Halloween đầu tiên ra đời từ mùa lễ năm 1920, sau khi giới trẻ phá phách gây thiệt hại tài sản; chính quyền thị trấn quyết định chuyển năng lượng ấy thành một lễ kỷ niệm. Ở Mỹ, trẻ em nổi tiếng với tiệc hóa trang hoành tráng và trò trick-or-treat; trong khi đó, nhiều nước châu Âu lại tổ chức lễ hội ánh sáng truyền thống hoặc lễ tưởng niệm người đã khuất.1

Hai người mặc áo choàng đen, một đội mũ chóp nhọn, đi bộ trên phố vắng
Ảnh minh họa

Người Việt giữ lễ theo cách mình

Người Việt đón Halloween theo cách rất riêng. Lễ hội du nhập vào Việt Nam hơn chục năm trước, không còn mang tính tôn giáo hay lễ mừng năm mới của người Celt, mà trở thành ngày hội hóa trang thuần túy của giới trẻ, nhất là tại các thành phố lớn.12 Hoạt động Halloween 31/10 ngày càng nhiều: tối 31/10/2021, phố đi bộ Nguyễn Huệ ở TP.HCM đông nghẹt người hóa trang, trẻ em thành hoàng tử, công chúa hoặc nhân vật phim Squid Game. Tối 30/10/2024, phố Bùi Viện bùng nổ sắc màu với hàng dài người đổ về, quán bar trang trí hình thù kỳ dị.

Săn đồ hóa trang cũng thành một thị trường. Năm 2010, các cửa hàng trên đường Nguyễn Thị Minh Khai, Kỳ Đồng ở TP.HCM bán phục trang giá từ 30.000 đến 160.000 đồng một món, và không chỉ bạn trẻ mà đông phụ huynh cũng đi săn đồ cho con.

Ở trường học, cách đón lễ chia thành hai hướng. Trường THCS và THPT Nguyễn Siêu tổ chức Halloween như ngày hội không đồng phục, học sinh mặc trang phục tự do, lịch sự, cá tính để tôn trọng phong cách riêng và khơi gợi sáng tạo.4 Ngược lại, trường Marie Curie đã bỏ hoạt động này để ưu tiên lễ hội Trung thu và 20/11, chỉ giữ ở 6 lớp song ngữ khối tiểu học; Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm thông báo không trang trí Halloween, khuyến cáo cha mẹ không cho con hóa trang thành nhân vật kinh dị hay mang vật sắc nhọn đến trường. Một hiệu trưởng trường mầm non tư thục ở Hà Nội cho biết trường không tổ chức vì không muốn gieo vào tâm hồn trẻ thơ hình ảnh ma quái và sự sợ hãi không mang tính giáo dục.4 Ngược lại, có phụ huynh như chị Nguyễn Minh Uyên ở Hà Đông cho rằng bản chất Halloween là hóa trang thành nhân vật lập dị, nên xem như ngày lễ vui, quan trọng là tổ chức sao không quá rùng rợn.

Một đêm đông người hóa trang cũng là một đêm đám đông, và bài học an toàn không thể bỏ qua. Theo bác sĩ Trần Văn Phúc, Bệnh viện đa khoa Xanh Pôn, đám đông nguy hiểm là đám đông không có sự tổ chức, dày hơn 4 người trên 1 m2, khi bản thân cảm thấy có người khác ép vào mình; lúc ấy cần tránh xa hoặc thoát ra ngay. Khi ở trong đám đông, không di chuyển ngược chiều vì dễ bị xô ngã, luôn giữ đôi chân vững, dù tuột giày dép cũng không nhấc chân lên hay cúi xuống buộc dây. Khi bị hơn 2 người di chuyển ngược hướng áp sát, cần xoay ngang người, đưa tay ép ngang ngực, khuỷu tay hướng phía trước để giảm diện tích tiếp xúc và bảo vệ khoang ngực. Nếu ngã mà không đứng dậy được, hãy thu mình như thai nhi, nằm nghiêng, hai tay ôm đầu, đùi gấp vào bụng, khuỷu tay và đầu gối chạm nhau tạo tam giác để còn không khí thở. Nguyên nhân chết trong đám đông giẫm đạp chủ yếu là ngạt thở do lồng ngực bị ép, chứ không phải chấn thương xương.

Tối 21/10/2018, nhiều nam thanh, nữ tú mặc trang phục kinh dị dạo trên phố đi bộ Hồ Gươm ở Hà Nội: kẻ thích thú đề nghị chụp ảnh cùng, người bức xúc cho rằng trang phục hở hang, phản cảm và ảnh hưởng không tốt tới tâm lý trẻ em. Hai phản ứng ấy nói lên tất cả: mỗi nhà mỗi quan điểm, giữ lễ sao cho vui mà không phiền người khác.

Với người Việt, Halloween cuối cùng cũng chỉ là một dịp trong danh sách ngày lễ trong năm dài dằng dặc, được giữ hay giản lược đều tùy nếp riêng của từng nơi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Halloween năm 2024 rơi vào ngày nào, thứ mấy?

Halloween năm 2024 rơi vào thứ Năm, ngày 31/10, tức ngày 29/9 Âm lịch.1 Lễ hội này luôn tổ chức vào ngày 31/10 hằng năm, từ chiều tối đến 12 giờ đêm.

Nguồn tham khảo

Đọc tiếp

Chủ đề

Công cụ liên quan

Ban Phong tục

Cách Góc đọc làm việc

chucmungnammoi.com