Chúc Mừng Năm Mới

Phong tục

Chuyện người thầy Hà Nam vẽ nên quốc kỳ Việt Nam

Mỗi dịp lễ lớn, từ quảng trường Ba Đình đến khán đài bóng đá ở nước ngoài, lá cờ đỏ sao vàng lại tung bay như một cách người Việt nói về đất nước mình. Quốc kỳ Việt Nam ra đời từ năm 1940, qua bàn tay một nhà giáo bị xử án, và có ý nghĩa riêng ở từng chi tiết.

12 phút đọc

Trên khán đài sân bóng nước ngoài, một người trẻ ngước lên thấy lá nền đỏ với ngôi sao năm cánh tung bay giữa rừng cờ các nước. Câu hỏi thoáng qua trong đầu: vì sao lại là ngôi sao năm cánh, và lá cờ ấy có từ bao giờ?

Quốc kỳ Việt Nam là lá cờ hình chữ nhật nền đỏ, ở giữa có ngôi sao vàng năm cánh, chiều rộng bằng hai phần ba chiều dài.8 Nó gắn với mọi dịp lễ lớn của đất nước, từ ngày Quốc khánh đến các trận đấu quốc tế, và ẩn sau đó là một câu chuyện bắt đầu từ năm 1940.

Cờ đỏ sao vàng ra đời

Trước thế kỷ XX, ở Việt Nam chưa tồn tại khái niệm quốc kỳ như ngày nay.8 Cờ của hoàng gia hay hoàng đế khi đó được coi là biểu tượng chung của quốc gia, nên khái niệm lá cờ đại diện cho cả dân tộc là điều khá mới mẻ.

Người được ghi nhận vẽ nên lá cờ này là Nguyễn Hữu Tiến.5 Ông sinh năm 1901 tại làng Lũng Xuyên, Hà Nam, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, từng làm nhà giáo trước khi trở thành chiến sĩ cách mạng. Theo sách Nguyễn Hữu Tiến - người vẽ cờ Tổ quốc của nhà văn Sơn Tùng, nhà xuất bản Kim Đồng tái bản năm 2025, trước ngày Nam Kỳ khởi nghĩa, ông đã vẽ một lá nền đỏ, đính ngôi sao năm cánh ở giữa. Ông cho in ra nhiều bản chuyển xuống các cơ sở bí mật; Xứ ủy Nam Kỳ chấp thuận mẫu cờ này, và ngày 23/11/1940, nó xuất hiện lần đầu trong khởi nghĩa Nam Kỳ.

Số phận của người vẽ cờ khiến nhiều người xúc động. Nguyễn Hữu Tiến bị thực dân Pháp bắt cùng Hà Huy Tập, Nguyễn Văn Cừ, Võ Văn Tần, Nguyễn Thị Minh Khai và bị xử án tử hình, nên không một lần được nhìn thấy tác phẩm của mình tung bay.

Về tác giả lá cờ, tranh cãi kéo dài nhiều năm. Ngày 9/4/2021, tại Hội thảo khoa học về đồng chí Nguyễn Hữu Tiến, PGS.TS Trần Minh Trưởng, nguyên Viện trưởng Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ Đảng, khẳng định Nguyễn Hữu Tiến là tác giả lá cờ.10 Lập luận của ông: nếu không phải người thiết kế và chưa từng nhìn thấy nó, ông không thể sáng tác bài thơ mô tả chính xác và chi tiết lá cờ đến vậy.

Còn một ghi nhận khác về những lần đầu tiên cờ xuất hiện. Theo lời Võ Nguyên Giáp, hiệu kỳ cờ đỏ sao vàng lần đầu do Hồ Chí Minh sử dụng tại buổi mở lớp Con đường giải phóng huấn luyện cán bộ vào cuối năm 1940. Sau đó, ngày 19/5/1941, nó được chính thức treo tại hang Pắc Bó, khai mạc Hội nghị thành lập Việt Nam Độc lập Đồng minh Hội.8 Thứ tự thời gian giữa ghi nhận này và lần cờ xuất hiện trong Nam Kỳ khởi nghĩa chưa có nguồn nào làm rõ, nên hai mốc ấy nên hiểu là những ghi nhận song song về những lần đầu tiên.

Ý nghĩa nền đỏ và sao vàng

Một học sinh nhìn lá cờ trên bàn học và hỏi vì sao ngôi sao có đúng năm cánh. Câu trả lời nằm ở chính ý đồ của người vẽ: ngôi sao năm cánh tượng trưng cho các tầng lớp nhân dân là sĩ, nông, công, thương, binh, tức toàn thể dân tộc cùng đứng chung dưới một lá cờ.

Nền đỏ của lá cờ cũng có lời giải đắt giá. Tại Quốc hội khóa I, khi có ý kiến đề nghị thay đổi lá cờ vì màu đỏ giống cờ Quốc tế cộng sản, Hồ Chí Minh đáp lại rằng màu đỏ gợi nhớ máu của những người ngã xuống vì nền độc lập của đất nước. Muốn đổi cờ, phải hỏi ý kiến toàn dân, tức 25 triệu đồng bào.

Người vẽ cờ từng gói ý nghĩa ấy vào vài dòng thơ. Theo sách của nhà văn Sơn Tùng, ông viết gửi những người máu đỏ da vàng hãy chiến đấu dưới lá cờ thiêng, với nền thắm như máu đào vì nước và ngôi sao tươi như màu da của giống nòi.10

Về hình dáng, Điều 13 Hiến pháp năm 2013 chốt lại: cờ Tổ quốc là hình chữ nhật, phần rộng chiếm hai phần ba phần dài, nền đỏ, ngôi sao vàng năm cánh ở chính giữa. Từng chi tiết của lá cờ vì thế đều có căn cứ pháp lý, không phải đường nét tùy tiện.

Những lá cờ đi trước

Cờ đỏ sao vàng không phải lựa chọn đầu tiên trong lịch sử cờ của nước ta. Người đầu tiên nêu ra một quốc kỳ cho Việt Nam là Phan Bội Châu: năm 1912, khi lập Việt Nam Quang phục Hội, ông chọn cờ Ngũ tinh. Đến đầu thập niên 1940, cờ Long tinh với nền vàng, ở giữa có dọc màu đỏ, thiết kế theo mẫu dải băng Đại Nam Long tinh, được đặt làm quốc kỳ của Đại Nam.8

Thời Pháp thuộc, bức tranh cờ càng phức tạp. Nam Kỳ khi đó là thuộc địa, treo cờ tam tài của Pháp; còn Trung Kỳ và Bắc Kỳ thuộc diện bảo hộ, dùng cờ nền vàng có cờ tam tài Pháp đặt ở góc trên bên trái, từ khoảng năm 1900.8

Ngày 12/6/1945, Hoàng đế Bảo Đại ký Dụ số 52 quy định quốc kỳ Đế quốc Việt Nam là cờ quẻ Ly: nền vàng, chính giữa có quẻ Ly màu đỏ. Tác giả lá cờ là Lê Quý Trinh, giải thích quẻ Ly ứng vào phương Nam, biểu hiện sự sốt sắng, mãnh liệt, tiến bộ, văn minh.8 Lá cờ này chỉ được sử dụng từ ngày 12/6 đến ngày 25/8/1945, dù được ghi nhận như quốc kỳ chính thức đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam, vì chính phủ Trần Trọng Kim khi đó không có thực quyền và không được quốc tế công nhận.

Sau đó, cờ vàng ba sọc đỏ được Chính phủ Trung ương lâm thời Việt Nam do Trung tướng Nguyễn Văn Xuân làm Thủ tướng chính thức dùng làm quốc kỳ từ ngày 2/6/1948.9 Nó tiếp tục là quốc kỳ dưới thời Quốc gia Việt Nam rồi Việt Nam Cộng hòa đến năm 1975, và sau ngày 30/4/1975 không còn giữ vai trò đó. Đặt cạnh những lá cờ đi trước, cờ đỏ sao vàng là lá cờ được giữ vững vai trò qua nhiều chặng đường lịch sử đến hôm nay.

Quốc kỳ Việt Nam từ Tân Trào đến Hiến pháp

Ngày 16/8/1945, tại Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang, Đại hội Quốc dân do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì đã thông qua quyết định lấy lá cờ đỏ sao vàng năm cánh làm quốc kỳ của nước Việt Nam mới.5

Ngay sau đó, ngày 2/9/1945, lá cờ chính thức xuất hiện trong buổi lễ Tuyên bố độc lập tại quảng trường Ba Đình.8 Ba ngày sau, ngày 5/9/1945, với tư cách Chủ tịch Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Hồ Chí Minh ký sắc lệnh, theo đó cờ đỏ sao vàng trở thành quốc kỳ của nước này.

Hai mốc Tân Trào và sắc lệnh tháng 9/1945 bổ sung cho nhau, và chưa có nguồn nào khẳng định mốc chính thức duy nhất. Về sau, Quốc hội khóa I tại kỳ họp thứ nhất ngày 2/3/1946 thông qua quy định cụ thể về quốc kỳ; ngày 9/11/1946, Hiến pháp 1946 được thông qua và xác nhận lá cờ đỏ sao vàng. Hiến pháp 1959 cũng xác nhận lại lá cờ này là cờ của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.8

Khi hai miền thống nhất, cờ đỏ sao vàng trở thành quốc kỳ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa VI năm 1976, và giữ nguyên vai trò đó qua các bản Hiến pháp sau này.

Lá cờ treo tại Đại hội Quốc dân Tân Trào tháng 8/1945 hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, như một chứng nhân bằng vải của buổi họp quyết định vận mệnh đất nước.5

Treo cờ đúng cách

Muốn treo cờ cho đúng, người ta vẫn dựa vào những quy định đã nêu từ khá sớm. Theo mục A phần II Điều lệ 974-TTg năm 1956, cờ chỉ treo ngoài nhà vào những ngày tết, ngày lễ như Tết Nguyên đán dương lịch, Tết Nguyên đán âm lịch, ngày Quốc tế lao động 1/5, kỷ niệm sinh nhật Chủ tịch Hồ Chí Minh 19/5, kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám 19/8 và ngày Quốc khánh. Còn trong phòng họp của chính quyền các cấp và các đoàn thể, cờ chỉ treo vào những buổi long trọng.

Điều lệ 974-TTg năm 1956 cũng nêu rõ cách treo: khi treo quốc kỳ phải chú ý đừng để ngược ngôi sao; khi treo cờ của ta với quốc kỳ nước khác, người đứng đằng trước nhìn vào, cờ của ta ở bên tay phải, cờ nước ngoài ở bên tay trái; các cờ phải làm đúng biểu mẫu, làm bằng nhau và treo đều nhau, không treo lá to lá nhỏ.

Trên thực tế, cờ Tổ quốc có nhiều kích thước tiêu biểu: 60 x 90cm, 70 x 105cm, 80 x 120cm, 90 x 140cm, 120 x 180cm, 140 x 210cm; khổ lớn gồm 2 x 3m, 4 x 6m, 6 x 9m. Gia đình ở chung cư muốn treo cờ dịp Quốc khánh thường chọn khổ 60 x 90cm hay 70 x 105cm cho vừa với lan can ban công, còn khổ 2 x 3m trở lên phù hợp với cổng nhà, trụ sở hay các buổi lễ ngoài trời.

Về chế tài, Nghị định số 38/2021/NĐ-CP ngày 29/3/2021 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực văn hóa và quảng cáo, có hiệu lực từ 1/6/2021, nhưng nội dung nghị định không có điều nào xử phạt riêng hành vi vi phạm quy định về quốc kỳ. Vì vậy, với đa số người dân, việc treo cờ đúng cách trước hết là chuyện giữ sự tôn nghiêm cho biểu tượng quốc gia. Người đọc có thể tra các ngày lễ trong năm để chọn đúng dịp treo cờ ngoài nhà.

Lá cờ trên thế giới

Đêm 9/10 và sáng 10/10/1954, một lá cờ đỏ sao vàng rộng 30m2 được kéo lên đỉnh Cột cờ Hà Nội, nơi cán cờ cao 12m và lá cờ tung bay ở độ cao gần 60m so với mặt đất, trong lễ chào cờ chiều 10/10/1954 ngày tiếp quản Thủ đô. Tiểu đội trưởng Trần Văn Giai đã leo lên cán cờ gỡ lá cờ bị kẹt, bong cả móng tay.

Sau đó, cờ Tổ quốc theo người Việt đi khắp hành tinh theo tiến trình hội nhập.5 Năm 1997, Hoàng Thị Minh Hồng mang cờ trong chuyến thám hiểm Nam Cực, đưa Việt Nam vào số không nhiều nước có quốc kỳ tung bay trên bầu trời Nam Cực; học sinh Nguyễn Nam Sơn cũng mang lá cờ lên Bắc Cực trong chuyến thám hiểm 5 ngày trên tàu phá băng nguyên tử 50 năm Chiến thắng, lá cờ tung bay giữa biển băng ở nhiệt độ 0°C.

Trên khán đài bóng đá, cổ động viên Nguyễn Hải Đường (Hà Nội) đã mang quốc kỳ Việt Nam đến lễ khai mạc World Cup 2018 tại sân vận động Luzhniki Moscow.4 Tại SEA Games 31, sau nội dung 10.000m ngày 17/5, vận động viên điền kinh Timor-Leste Felisberto De Deus cầm cờ Timor-Leste và cờ đỏ sao vàng chạy dọc sân ăn mừng. Dù xa quê, người Việt vẫn tìm về lá cờ như một cách giãi bày tình cảm, điều cũng thấy rõ trong nhiều nếp sinh hoạt được kể ở chuyên mục Phong tục.

Lá cờ đôi khi cũng bị xử lý sai, và cách các bên sửa sai nói lên sự tôn trọng của người ta dành cho nó.

Ngày 28/10/2025, tại lễ bốc thăm Giải Futsal U16 và U19 Đông Nam Á 2025 ở Thái Lan, Liên đoàn Bóng đá Thái Lan hiển thị sai quốc kỳ Việt Nam.3 Chủ tịch FAT Nualphan Lamsam gửi thư xin lỗi VFF và Chủ tịch VFF Trần Quốc Tuấn, khẳng định hoàn toàn chịu trách nhiệm và cam kết không để sai sót tương tự tái diễn; chiều 29/10/2025, đoàn công tác FAT do Phó Chủ tịch Adisak Benjasiriwan dẫn đầu sang Việt Nam giải trình với lãnh đạo VFF, dưới sự chứng kiến của Tổng Thư ký AFF Winston Lee. Một lá cờ được người khác xin lỗi vì hiển thị nhầm, đó có lẽ là thước đo rõ nhất về vị trí của nó trong lòng người Việt và bạn bè quốc tế.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Đọc tiếp

Chủ đề

Công cụ liên quan

Ban Phong tục

Cách Góc đọc làm việc

chucmungnammoi.com