Ngày cá tháng tư là ngày gì và vì sao cả thế giới lừa nhau 1/4

Sáng 1/4, điện thoại đổ chuông, tin nhắn bảo trưa nay công ty cho nghỉ. Vài phút sau, người gửi lại đính chính: đó chỉ là trò đùa. Ai tin thật thì vừa được mời vào một hội vui có mặt trên khắp thế giới, hội mà mọi người thi nhau lừa nhau bằng những lời nói dối vô hại.

Ngày cá tháng tư là ngày gì? Câu trả lời nằm ở ngày 1/4 dương lịch hằng năm, một ngày hội không chính thức dành cho những trò đùa, chơi khăm nhẹ nhàng. Người ta đùa nhau rồi hô to để tiết lộ. Câu chuyện về một công tước trốn thoát vì lính canh tưởng đó là trò đùa sẽ cho thấy trò này từng nghiêm túc đến mức nào.

Ngày cá tháng tư là ngày gì, có được nghỉ không

Ngày cá tháng tư không phải ngày nghỉ lễ.^{33 Cá tháng Tư (Wikipedia)} Người lao động vẫn đi làm, học sinh vẫn đến lớp, mọi thứ diễn ra như ngày thường, chỉ có không khí là khác: ai cũng đề phòng ai đó vừa nói dối. Vì thế đây là ngày hội của những người tinh nghịch và hài hước, chứ không phải một ngày lễ chính thức nào.

Người Anh gọi ngày này là ngày của những kẻ ngốc, ai bị lừa thành công sẽ mang danh kẻ ngốc tháng tư, còn người Pháp gọi là Poissons d'Avril. Riêng ở Pháp, ngày này mang tên Poisson d'Avril, dịch đúng nghĩa là Cá tháng Tư, và cái tên “cá” này có nhiều cách lý giải.

Có cách lý giải cho rằng tháng tư thuộc cung Song Ngư, biểu tượng là hai con cá quấn vào nhau. Đây cũng là mùa nhiều loài cá dễ bị đánh bắt nhất vì bơi rời đàn, nên “cá tháng tư” thành cách nói chỉ sự khờ khạo. Cách khác gắn với mùa sinh sản, khi cá non dễ dính lưới, giống người dễ dính lời nói dối. Hoặc gắn với Mùa Chay, khi thịt bị kiêng, cá lên ngôi trên bàn ăn, và tặng “cá giả” là cách đánh dấu thời kỳ kiêng thịt kết thúc.

Cách lý giải trực tiếp nhất nằm ở chính trò đùa. Người ta lén dán một con cá giấy lên lưng nạn nhân mà không bị phát hiện; ai tin vào lời nói dối thì được coi là con cá cắn câu. Trẻ em châu Âu còn viết vài dòng chữ nhạo báng lên con cá giấy trước khi dán. Trò này dần phát triển thành ngày nói dối như ngày nay.

Con cá giấy còn sống cả trên bưu thiếp. Hình ảnh này xuất hiện trên nhiều tấm bưu thiếp ở Pháp vào đầu tháng tư, từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20, đủ thấy trò đùa đã ăn sâu vào đời sống thường nhật.

Nguồn gốc từ nước Pháp

Cách giải thích được thừa nhận rộng rãi nhất bắt đầu từ năm 1564, khi vua Charles IX của Pháp ban hành Sắc lệnh Roussillon, dời ngày đầu năm mới về 1/1. Trước đó, các phong tục địa phương vốn mở năm vào Giáng sinh, 25/3, 1/3 hoặc Lễ Phục Sinh.

Người Pháp khi đó thường mừng năm mới trong khoảng từ 25/3 đến 1/4, thời điểm bắt đầu mùa xuân sau ngày Xuân phân 21/3. Thời ấy chưa có nhiều phương tiện truyền tin, nên nhiều người dân thôn quê không biết hoặc không chấp nhận lịch mới, vẫn ăn mừng năm mới vào ngày 1/4. Họ bị gọi là kẻ ngốc, bị trêu chọc, và từ đó ngày 1/4 trở thành ngày tượng trưng cho sự sai lệch thông tin.

Nhiều bài viết tiếng Việt hay nhầm việc này với cuộc chuyển từ lịch Julius sang lịch Gregory do Giáo hoàng Gregory XIII ban hành năm 1582. Thực ra hai sự kiện này khác nhau. Sắc lệnh Roussillon năm 1564 chỉ sắp xếp lại ngày đầu năm dân sự trong vương quốc Pháp, theo quyết định của Công đồng Trent năm 1563. Việc đổi lịch Julius sang Gregory là chuyện của cả Giáo hội, diễn ra mười tám năm sau.

Cũng nên nói thẳng một điều: không có vị vua nào “lập ra” ngày cá tháng tư.

Vua Charles IX chỉ dời ngày đầu năm về 1/1 năm 1564, còn truyền thống đùa nhau nảy sinh sau đó, từ việc những người vẫn ăn mừng năm mới theo lịch cũ bị trêu chọc.

Cái tên “Poisson d'avril” có mặt trên giấy từ sớm. Nhà thơ Pháp Eloy d'Amerval (1455-1508) nhắc đến cụm từ này trong bài thơ Le Livre de la Deablerie xuất bản năm 1508, dù không rõ ông có đang nói cụ thể về ngày 1/4 hay không. Dấu vết cũ hơn nữa nằm trong tập Canterbury Tales của Geoffrey Chaucer năm 1392, nhưng các học giả hiện đại cho rằng có lỗi sao chép khiến người đọc hiểu nhầm là 1/4.

Trước cả ngày cá tháng tư, con người đã có những ngày đùa vui tương tự. Người La Mã cổ đại có lễ Hilaria tổ chức ngày 25/3 để vinh danh nữ thần Cybele, nay còn gọi là Ngày Cười của La Mã.^{33 Cá tháng Tư (Wikipedia)} Châu Âu thời Trung Cổ, từ thế kỷ 5 đến 16, có “lễ của kẻ đùa” vào ngày 28/12.³

Ngày 1/4 cũng từng mang tiếng không may. Nhà thần học Manfred Becker-Huberti cho rằng ngày này bị coi là không may mắn vì gắn với ngày sinh chết của Judas Iscariot. Dù vậy, tiếng cười đã thắng tiếng gở. Trò đùa này còn quyết định số phận của cả một dòng họ: năm 1634 tại Nancy, công tước Nicolas-François de Lorraine và vợ cải trang trốn qua cổng Craffe. Lính canh Pháp nhìn thấy nhưng tưởng đó là trò đùa cá tháng tư nên không hề bắt giữ, để đôi vợ chồng thoát thân an toàn.

Thế giới đùa nhau ra sao

Ngày cá tháng tư là ngày gì, mỗi nước trả lời một kiểu.

Scotland đùa suốt hai ngày: ngày đầu dành cho trò đùa thông thường, người địa phương gọi là ngày của kẻ ngốc; ngày thứ hai là ngày vuốt đuôi, tập trung gắn đuôi giả sau lưng người khác.

Ở Scotland xưa, trò đùa kinh điển là nhờ ai đó chuyển một tin nhắn niêm phong. Người nhận mở ra thấy dòng chữ nghĩa là đừng cười, đừng mỉm, hãy đi tìm kẻ ngốc thêm một dặm nữa, rồi lại mang tin đến cho nạn nhân kế tiếp.

Romania có cách tiết lộ riêng: người chơi khăm hét lên một câu theo kiểu nước mình, và người vừa bị lừa lập tức trở thành kẻ ngốc tháng tư.^{33 Cá tháng Tư (Wikipedia)} Ở Iran, ngày Sizdah Bedar, ngày thứ mười ba của năm mới theo lịch Ba Tư, thường rơi vào 1/4 hoặc 2/4; người dân đi picnic, ném rau sabzeh và cũng trêu chọc nhau bằng những trò chơi khăm.

Mexico và Tây Ban Nha lại chọn ngày 28/12, ngày tưởng niệm trẻ em vô tội bị vua Herod thảm sát, nên các trò đùa ở đó chỉ mang tính nhẹ nhàng. Ở thị trấn Ibi của Tây Ban Nha, ngày này còn có lễ hội Els Enfarinats với trò ném bột trứng vào nhau. Bồ Đào Nha coi ngày chủ nhật và thứ hai trước Mùa Chay là ngày cá tháng tư, và cũng ném bột vào nhau để vui.

Có nơi còn gắn trò đùa với niềm tin tốt lành. Theo quan niệm dân gian Hy Lạp, lừa ai đó thành công vào ngày 1/4 sẽ gặp may mắn cả năm và có vụ mùa tốt, còn nước mưa ngày 1/4 được cho là có thể chữa bệnh. Brazil gọi ngày này là Dia da mentira, nghĩa là ngày nói dối, báo chí đăng tin nực cười và mọi người trêu chọc nhau bằng lời. Đan Mạch thì rộng rãi nhất, coi cả ngày 1/4 và ngày 1/5 đều là ngày cá tháng tư.

Nhật Bản du nhập ngày này từ phương Tây vào thế kỷ 20, có nguồn nói thời Meiji (1868-1912), có nguồn nói thời Taisho (1912-1926). Ngày 1/4 ở đó không phải ngày lễ truyền thống, và tên gọi tiếng Nhật là Eipuriru Fūru, vay mượn trực tiếp từ tiếng Anh “April Fool”.

Không phải nơi nào cũng đùa suốt ngày. Ở Anh, Canada, Úc và Niu Xi-lân, truyền thống yêu cầu trò đùa kết thúc trước giữa trưa; ai nói dối sau buổi trưa bị coi là xui xẻo, hoặc tự xem mình là kẻ ngốc. Còn ở Mỹ, trò đùa diễn ra cả ngày, báo chí và đài phát thanh thoải mái tung tin giả để trêu độc giả, và vẫn có trò đời thường như chỉ vào giày người khác rồi nói “Chưa buộc dây giày kìa!” .

Tin vịt để đời

Báo chí và đài truyền hình từng tạo ra những màn lừa khiến cả nước tin. Năm 1957, đài BBC phát một phim tài liệu giả về nông dân Thụy Sĩ thu hoạch mì spaghetti từ cây.^{33 Cá tháng Tư (Wikipedia)} Sau đó đài bị tràn ngập yêu cầu mua “cây spaghetti” và phải lên tiếng thú nhận đây là trò đùa.

Năm 1976, nhà thiên văn học người Anh Patrick Moore nói trên BBC Radio 2 rằng lúc 9h47 ngày 1/4, sao Diêm Vương thẳng hàng với sao Mộc và Trái Đất sẽ khiến người nghe cảm nhận trọng lực giảm.^{33 Cá tháng Tư (Wikipedia)} Một thính giả giận dữ gọi điện đòi bồi thường, vì cho rằng mình đã bay lên khỏi mặt đất và va đầu vào trần nhà. Năm 1980, BBC lại đưa tin đồng hồ Big Ben sẽ chuyển sang đồng hồ điện tử, khiến nhiều thính giả bức xúc gọi điện yêu cầu bảo vệ chiếc tháp đồng hồ nổi tiếng.

Ngoài Anh, các thành phố khác cũng có màn riêng. Năm 1928 tại Hannover có trò đùa thử nghiệm xe buýt ba tầng; năm 2001 tại Copenhagen có trò đùa xe buýt rơi.

Các công ty công nghệ kế nhiệm truyền hình trong vai trò này. Google từng cập nhật công cụ Mic Drop trên Gmail để “kết thúc hội thoại theo phong cách oai”, và một năm khác lại cho người dùng chơi tìm nhân vật Waldo ngay trên Google Maps. YouTube tung nút trải nghiệm video 360 độ và hợp tác với rapper Snoop Dogg; Samsung ra mắt quần thông minh tự động kéo khóa, còn iprice giới thiệu ốp lưng ăn được cho iPhone SE. Ngày 1/4 hằng năm đã thành dịp các công ty lớn thi nhau tung tin giả cho người dùng.

Trò đùa nhẹ nhàng để thử

Người mới tham gia không cần màn lừa lớn. Một trò đùa ai cũng làm được là kế thừa truyền thống Pháp: cắt hình con cá từ giấy, lén dán lên lưng bạn bè rồi hô to “Cá tháng tư!” để tiết lộ. Ai bị dán mà không hay biết, đi cả buổi với con cá trên lưng, là người thua cuộc của ngày hôm đó.

Ngoài ra còn nhiều cách phù hợp với văn phòng hay nhóm bạn: chơi khăm đồng nghiệp nhẹ nhàng, đăng một tấm ảnh troll, công khai một bí mật hài hước, hay “tỏ tình” nửa đùa nửa thật. Quan trọng nhất là sau màn đùa phải đính chính nhanh để người kia khỏi lo lắng.

Một cách làm đơn giản: nhắn cho bạn dòng “mình chuyển nhà rồi”, chờ vài phút cho đối phương hồi hộp, rồi gửi kèm ảnh con cá giấy và dòng chữ “Cá tháng tư!”. Vài phút hồi hộp đổi lấy một tràng cười, và không ai mất gì cả.

Chơi khăm có chừng mực

Trò khăm và bắt nạt chỉ cách nhau một bước. Trò khăm nhằm tạo tiếng cười, khiến nạn nhân ngơ ngác một cách vui nhộn nhưng không bị sỉ nhục, và tuyệt đối không nhằm lấy tiền bạc hay niềm tin của người khác. Khi trò đùa quá mức, nó có thể trở thành quấy rối hoặc bắt nạt.

Thử hình dung một người bị bạn bè chế ảnh xấu mặt rồi đăng lên nhóm chung. Nếu nạn nhân thật sự khó chịu, việc cần làm là gỡ ảnh ngay và xin lỗi thẳng thắn, chứ đừng đổ lỗi cho “không khí ngày 1/4”. Trò đùa chỉ vui khi cả hai bên cùng cười.

Một lưu ý cuối dành cho những ai đùa ở Anh hoặc các nước theo phong tục đó: sau giữa trưa thì ngừng, vì ai đùa sau trưa tự nhận mình là kẻ ngốc. Và dù ở đâu, cũng nên tránh những tin giả có thể gây hoảng loạn thật, như báo động hỏa hoạn hay tin về tai nạn. Ngày cá tháng tư sinh ra để mua vui, không phải để gây sợ hãi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Chia sẻ về ngày Cá tháng Tư và những cú lừa "ngoạn mục" (hoahoctro.tienphong.vn)
• Các nước trên thế giới đón ngày Cá tháng Tư như thế nào? (infonet.vietnamnet.vn)
• Cá tháng Tư (Wikipedia) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d ↩^e ↩^f
• Edict of Roussillon (Wikipedia)
• April Fools' Day (Wikipedia)