Mùng 2 Tết có nên gội đầu không: ba miền kiêng mỗi kiểu

Sáng mùng 2 Tết, nhiều người trẻ lần đầu tự lo việc nhà băn khoăn một điều nhỏ mà không ít gia đình tranh cãi: trước khi đi chúc Tết họ hàng, có nên gội đầu hay nhịn thêm một ngày nữa. Câu hỏi mùng 2 Tết có nên gội đầu không vì thế lặp lại mỗi năm trên các bảng hỏi, trong nhóm chung cư, trong tin nhắn của những dâu rể mới về nhà chồng khác vùng.

Câu trả lời thẳng là thế này: theo quan niệm dân gian thì không nên, vì người xưa tin gội đầu ngày đầu năm làm trôi tài lộc và sức khỏe. Tuy nhiên, đó là phong tục mang tính biểu tượng, không phải điều bắt buộc, và chính các nếp nhà cũng không thống nhất với nhau. Có nơi kiêng cả mùng 1 lẫn mùng 2, có nơi chỉ kiêng đúng mùng 1, sang mùng 2 đã sinh hoạt như ngày thường.

Nguồn gốc tục kiêng gội đầu

Muốn hiểu vì sao có chuyện kiêng gội đầu dịp Tết, phải quay về cách người xưa nhìn ba ngày đầu năm. Theo truyền thống, đây là thời khắc thiêng liêng, mọi hành động đều mang tính biểu tượng; giữ nguyên cơ thể và vận khí được tin là cách giữ cho cả năm sung túc, may mắn.

Trong hệ quan niệm ấy, nước giữ vai trò quan trọng nhất. Người xưa coi nước mang tính cuốn trôi, nên gội đầu ngày đầu năm bị cho là rửa sạch cả phúc khí, sự thịnh vượng. Dân gian quen nói “tiền vào như nước”, coi nước là nguồn cội tài lộc; vì thế, xả nước gội đầu mùng 1, mùng 2 bị nhiều người xem như tự tay rửa trôi may mắn, thần tài vừa ghé thăm đã bị đẩy ra.

Tóc cũng có phần của mình. Theo quan niệm xưa, tóc dài mượt được ví như “cái gốc con người”, đại diện cho thần tướng và sức khỏe; gội rửa quá sớm dễ làm hao mòn thần thái, thiếu minh mẫn. Nhiều nơi còn truyền rằng tóc là tài và lộc, nên gội đầu hay cắt tóc đầu năm đều làm hao hụt sự đầy đủ.

Bên cạnh lớp quan niệm là lý do thực tế của một xã hội nông nghiệp. Ngày Tết xưa không dư dả nước sạch, không có điều kiện sinh hoạt tiện nghi, nên hạn chế tắm gội gắn với tinh thần tiết kiệm, tránh lãng phí đầu năm, khi gia đình cần tích tụ lúa giống, tiền của, sức khỏe và vận khí cho cả năm. Một số tín ngưỡng địa phương lại gắn ngày Tết với ngày sinh của Thủy Thần, cho rằng dùng nhiều nước hay đổ nước thải ra ngoài làm kinh động thần linh.

Các nếp kiêng không giống nhau. Hãy nhìn một ngõ quê Bắc Bộ: nhà này kiêng không gội đầu suốt cả mùng 1 lẫn mùng 2, nhà bên cạnh theo nếp chỉ kiêng đúng mùng 1, sáng mùng 2 đã gội bình thường trước khi kịp ra mắt họ hàng. Cả hai nhà đều cho mình làm đúng, và mỗi cách nói đều có lý riêng: có nơi khẳng định theo quan niệm xưa không nên gội đầu cả mùng 1 và mùng 2, đến mùng 3 mới được gội; có nơi lại giải thích theo phong tục người Việt chỉ kiêng gội đầu mùng 1 vì e hao mòn thần tướng, rửa trôi kiến thức, may mắn và tài năng, đến sáng mùng 2 thì không còn cần kiêng kỵ nữa.

Người đọc bối rối vì nghe lời khuyên trái nhau là có lý, chứ không phải do hiểu sai.

Mùng 2 Tết có nên gội đầu không: xưa và nay

Để khỏi lo lắng thừa, nên tách chuyện này ra ba lớp. Trước hết là phong tục, tức cách cộng đồng giữ nếp: tắm gội thật kỹ từ trước Tết, để hai ngày đầu năm dành cho thờ cúng, chào hỏi họ hàng. Tiếp đó là quan niệm kiêng kỵ, tức điều người ta tin: gội đầu mùng 2 cuốn trôi tài lộc, vận may, thậm chí khiến cả năm dễ đau ốm, tinh thần thiếu minh mẫn. Cuối cùng, lớp ít được nói đến, là phần nên bỏ: khi kiêng kỵ biến thành gánh nặng tâm lý, khiến người ta cuốn vào các phong trào mê tín tiêu cực, thì đã lệch hẳn tinh thần gốc của tục.

Người xưa thực ra không tuyệt đối hóa việc kiêng. Việc kiêng mang tính biểu trưng, nhắc nhở; trước Tết, tắm gội, dọn dẹp được làm rất kỹ, nên khi năm mới sang không cần tiếp tục làm mới bằng cách gột rửa. Kiêng, nói cho đúng, là cách giữ cho ngày đầu năm được trọn vẹn, chứ không phải phép thử lòng tin.

Góc nhìn hiện đại thì đơn giản hơn nhiều: gội đầu chỉ là nhu cầu cơ bản làm sạch tóc và da đầu. Dịp Tết giữ mái tóc sạch giúp tự tin, gọn gàng, hạn chế ngứa ngáy và các vấn đề da đầu. Nếu tóc bết dính, nhiều gàu khiến bạn mất tự tin lúc ra mắt họ hàng thì gội đầu là hoàn toàn cần thiết, vì diện mạo sạch sẽ thu hút thiện cảm hơn.

Về sức khỏe, việc kiêng tắm gội ngày đầu năm cũng từng có lý do bảo vệ cơ thể: Tết thường rơi vào mùa lạnh, gội đầu dễ gây cảm. Vì thế, câu hỏi mùng 2 Tết có nên gội đầu không không có đáp án chung; gia đình coi trọng truyền thống thường kiêng, nhất là sáng sớm mùng 1, mùng 2, còn người ưu tiên sự thoải mái thì gội đầu không gây ảnh hưởng thực sự.

Ba miền kiêng khác nhau

Nếu hỏi mùng 2 Tết có nên gội đầu không ở từng vùng, đáp án lại thay đổi theo địa lý. Tục kiêng tắm gội ngày đầu năm phổ biến nhất ở miền Bắc, như Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Hà Nội và các tỉnh lân cận. Trong khi đó, miền Trung không phổ biến, tùy địa phương: Huế, Đà Nẵng tắm rửa bình thường, còn Quảng Nam, Quảng Ngãi một số gia đình kiêng nhưng không nghiêm ngặt. Miền Nam hiếm khi kiêng, vì trời nắng nóng khiến người dân tắm rửa hàng ngày kể cả dịp Tết.

Tục kiêng còn thay đổi theo từng gia đình, từng thế hệ trong cùng một vùng, nên không thể kết luận mọi nhà thuộc một miền đều giữ cùng một nếp. Nhà nào giữ nếp nhà ấy; người về làm dâu, làm rể khác vùng nên hỏi trước, theo nếp nhà chồng, nhà vợ trong những ngày đầu làm quen. Khác biệt ba miền nằm gọn trong bảng dưới.

Đọc thêm: Mùng 1 có nên gội đầu không và giờ nào hợp nếu lỡ phải gội

Lỡ gội đầu thì có sao

Câu trả lời thẳng: lỡ gội đầu mùng 2 Tết thì không sao, không cần lo lắng; có thể coi đây đơn giản là một phong tục mang giá trị truyền thống của văn hóa Việt.

Với người tin tâm linh mà vẫn thấy bứt rứt, có vài cách hóa giải thường được nhắc: rải muối hạt quanh nhà để xua đuổi vận xui; đốt vía bằng lá bưởi khô hoặc bồ kết sau khi gội; lên chùa hoặc thắp hương tại gia xin bình an; hoặc chân thành nghĩ thiện, làm việc thiện để tự tạo cho mình sự an lòng. Một số người còn dùng vật phẩm có tính thanh tẩy như đá thạch anh tím hay vòng tay chỉ đỏ, tin rằng chúng giúp xua đuổi tà khí, tăng cường may mắn. Trong nhà, có thể đốt hương liệu thanh tẩy như lá bưởi, bồ kết, hương thảo để làm sạch không khí, tạo cảm giác an yên. Sau đó, người giữ nếp cũng tránh phạm thêm các điều kiêng khác như làm vỡ đồ đạc, nói điều xui, cắt tóc, quét nhà.

Một người xa quê ở trọ, cuống đi đón khách nên lỡ gội đầu sáng mùng 2; chiều thắp hương tại gia xin bình an rồi tiếp tục vui Tết. Đó là cách nhiều người ngày nay cân bằng giữa nếp cũ và cuộc sống bận rộn, miễn là không vì bứt rứt mà cuốn vào mê tín tiêu cực, mất tâm thế tỉnh táo.

Giờ gội nếu vẫn muốn

Ai vẫn muốn gội mà e ngại phần tâm linh thì có mốc giờ để chọn. Nhiều người chọn gội sau giờ Ngọ, từ 12h trưa trở đi, vì cho rằng lúc đó đã qua ngày mới về mặt tâm linh. Cách chọn khác là gội sau khi cúng hóa vàng, hoặc vào buổi trưa khi dương khí ấm áp nhất; người quan tâm phong thủy còn chọn khung giờ hoàng đạo trong ngày mùng 2 hoặc mùng 3 để khai xuân cho mái tóc.

Về sức khỏe, hai điều nên tránh là đêm khuya và sáng sớm mùng 2, vì dễ gây cảm lạnh, đau đầu; nên dùng nước ấm thay vì nước lạnh trong tiết trời se lạnh, và sấy khô tóc ngay sau khi gội. Riêng miền Bắc và miền Trung, thời điểm hợp lý là buổi trưa hoặc chiều sớm.

Một lưu ý nữa thuộc về chăm sóc tóc: ngày đầu năm nên hạn chế hóa chất tẩy rửa mạnh gây khô xơ da đầu; dùng hương thơm dịu từ bồ kết, vỏ bưởi, sả chanh hay hương nhu vừa bảo vệ da đầu, vừa theo quan niệm dân gian giúp xua đuổi tà khí. Chờ qua 12h trưa mùng 2, gội bằng nước ấm có sả chanh rồi sấy khô ngay, là vừa giữ được nếp, vừa không hại sức khỏe. Ai muốn tra giờ hoàng đạo từng ngày có thể xem trên lịch vạn niên trước khi chọn.

Đọc thêm: Gội đầu nhiều có tốt không và số lần gội hợp lý mỗi tuần

Giữ tóc sạch không cần gội

Với người quyết định kiêng, mẹo nằm ở khâu chuẩn bị: gội sạch và dưỡng tóc kỹ từ chiều 30 Tết để duy trì mái tóc đẹp suốt hai ngày đầu năm, sang mùng 3 thoải mái vệ sinh trở lại. Đây cũng là cách người xưa làm: tắm gội trước Tết để đón năm mới với tâm thế tươi mới.

Nếu đến mùng 2 tóc đã bết, Phòng khám Chuyên khoa Da liễu Maia&Maia (Hoàng Cầu, Đống Đa, Hà Nội) gợi ý vài cách làm sạch nhanh mà không cần gội. Dầu gội khô là tiện nhất: xịt lên chân tóc, đợi một hai phút cho dầu thừa được hấp thụ, massage nhẹ rồi chải đầu để loại bỏ bột trắng. Phấn rôm rắc lên chân tóc, nhất là tóc mái và đỉnh đầu, xoa đều để hút dầu rồi chải bỏ bột thừa cũng cho kết quả tương tự; giấy thấm dầu áp trực tiếp lên vùng da đầu đổ dầu nhiều giúp giảm bết dính nhanh chóng. Ngoài ra, có thể xịt nước hoa hương nhẹ cho tóc hoặc thoa tinh dầu dưỡng vào thân và ngọn tóc cho tóc bóng mượt, thơm. Nếu chỉ phần mái bết, gội nhanh khu vực mái rồi sấy khô là đủ; còn khi không muốn gội, tết hoặc búi tóc cao che phần chân tóc bết dính.

Kiêng kỵ khác ngày Tết

Gội đầu chỉ là một trong những điều người xưa kiêng đầu năm. Cùng nhóm kiêng liên quan đến nước, nhiều nơi không giặt đồ vào mùng 1 và mùng 2 Tết, vì đó được coi là những ngày của Thần Nước; dân gian coi nước tượng trưng cho tài lộc, nên xả nhiều nước trong dịp Tết bị cho là không tốt, từ mùng 3 Tết mới được giặt đồ.^{11 Mùng mấy Tết mới được quét nhà, gội đầu và những việc "kiêng làm đầu năm"? (hoahoctro.tienphong.vn)}

Quét nhà, làm vỡ đồ đạc, cắt tóc, nói điều xui cũng thuộc danh sách kiêng quen thuộc. Nhiều gia đình dồn quần áo bẩn lại, đến mùng 3 Tết mới bắt đầu giặt theo nếp kiêng ngày Thần Nước. Theo đó, các hoạt động sinh hoạt nói chung dần trở lại bình thường, và những ai muốn xem ngày tốt cho việc lớn đầu năm có thể tra trên công cụ xem ngày tốt. Ai muốn đọc thêm về ngày đầu năm, bài mùng 1 có nên gội đầu không và giờ nào hợp nếu lỡ phải gội trên chuyên mục Phong tục nói riêng về mùng 1; còn chuyện gội đầu nhiều có tốt không và số lần gội hợp lý mỗi tuần là chuyện sức khỏe thường nhật, không phụ thuộc mùa Tết.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Tết Nguyên đán vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.

Nguồn tham khảo

• Mùng mấy Tết mới được quét nhà, gội đầu và những việc "kiêng làm đầu năm"? (hoahoctro.tienphong.vn) ↩