Phong tục
Tìm hiểu về Tết Hàn thực 3/3 và vì sao có bánh trôi bánh chay
Nhiều người cứ tưởng Tết Hàn thực là phải kiêng lửa, ăn đồ nguội như tục của người Trung Quốc. Nhưng khi tìm hiểu về Tết Hàn thực 3/3, ta thấy ngày mồng 3 tháng 3 âm lịch sang đến Việt Nam đã được Việt hóa hẳn: nhà nào cũng nấu nướng bình thường, chỉ dâng lên bàn thờ gia tiên hai thứ bánh tròn trắng là bánh trôi và bánh chay.
Hằng năm cứ đến mồng 3 tháng 3 âm lịch, nhiều gia đình miền Bắc lại tất bật xay bột, đồ đỗ, nặn bánh. Tìm hiểu về Tết Hàn thực 3/3, điều cần nhớ trước tiên là đây là ngày mồng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm, còn gọi là Tết Lạnh hay Tết bánh trôi bánh chay. Ở Việt Nam, tục lệ này mang dáng dấp riêng: nấu nướng bình thường, bánh trôi bánh chay dâng lên bàn thờ tổ tiên là chính.
TS Nguyễn Ánh Hồng, Trưởng Khoa Văn hóa Phát triển, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, lý giải rằng người Việt thường dùng bánh trôi, bánh chay để cúng gia tiên trong Tết Hàn Thực.5 Chính vì thế, ngày 3/3 còn có tên gọi là Tết bánh trôi, bánh chay.5
Tên bánh thành tên tết, và đằng sau tên tết là một câu chuyện buồn từ phương Bắc.
Tìm hiểu về Tết Hàn thực 3/3: tích Giới Tử Thôi
Tên gọi Hàn thực gắn với một điển tích thời Xuân Thu, khoảng 770-221 trước công nguyên, được lưu truyền qua tiểu thuyết Đông Chu liệt quốc.
Khi đó thái tử Trùng Nhĩ của nước Tấn chạy lánh nạn sang các nước, trong đoàn tùy tùng có hiền sĩ Giới Tử Thôi. Đoạn đường lưu vong đầy gian khổ, có lúc lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi cắt thịt đùi mình nấu dâng vua để vua khỏi chết đói.4
Ông theo phò vua 19 năm. Tấn Văn Công lên ngôi, phong thưởng những người có công lại quên mất ông.4 Giới Tử Thôi không oán trách, không đòi lại công lao, chỉ lặng lẽ đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn.5
Vua Tấn Văn Công thương xót và cũng muốn ép ông ra lĩnh thưởng, bèn hạ lệnh đốt rừng.5 Hai mẹ con ông nhất quyết không ra, cùng chết cháy trong núi. Vua lập miếu thờ, rồi ra lệnh trong dân gian kiêng đốt lửa ba ngày, khoảng từ mồng 3 đến mồng 5 tháng 3 âm lịch, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm.5
Về ngày cháy, có tài liệu ghi là mùng 5 tháng 3 âm lịch, nhưng đời sau chọn mùng 3 để tưởng niệm cho tiện. Cũng có nơi chép núi ẩn của ông là Miên Sơn thay vì Điền Sơn.4
Đó là chuyện của Trung Quốc. Nó giải thích vì sao có tục ăn nguội, nhưng khi qua biên giới vào đất Việt, ngày tết này đã đổi hẳn hình hài.
Nghĩa tên gọi Hàn thực
Theo nghĩa chữ Hán, Hàn là lạnh, Thực là ăn, nên Tết Hàn Thực hiểu nôm na là ngày tết ăn đồ lạnh.4 Dân gian còn gọi là Tết Lạnh, có nơi gọi là ngày tắt bếp.
Nhiều người dễ nhầm Tết Hàn thực với Tết Thanh Minh.1 Hai dịp này gần nhau nhưng khác nhau: Thanh Minh diễn ra từ 4/4 đến hết 22/4 dương lịch, còn Hàn thực cố định vào ngày 3/3 âm lịch.
Người lao động thường thắc mắc ngày 3/3 có được nghỉ không. Theo Điều 112 Bộ luật Lao động 2019, có hiệu lực từ đầu năm 2021, các ngày nghỉ lễ, tết hưởng nguyên lương gồm Tết Dương lịch 1 ngày, Tết Âm lịch 5 ngày, Ngày Chiến thắng 30/4, Ngày Quốc tế lao động 1/5, Quốc khánh 2 ngày. Riêng Giỗ Tổ Hùng Vương nghỉ 1 ngày vào mùng 10 tháng 3 âm lịch. Ngày 3/3 không nằm trong danh sách.
Thế nên Hàn thực vẫn là phong tục dân gian, ai rảnh thì làm cỗ, ai bận thì nhớ trong lòng. Ngày nghỉ chính thức gần nhất là Giỗ Tổ Hùng Vương, chỉ cách Hàn thực đúng một tuần.
Bánh trôi cũng không chỉ có mặt riêng trong ngày 3/3. Trong lễ Giỗ Tổ Hùng Vương ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, bánh trôi cũng nằm trong số lễ vật dâng cúng.
Bánh trôi, bánh chay
Bánh trôi là viên tròn nhỏ làm bằng bột nếp nhào với nước, bên trong có nhân đường đỏ, tức đường phên, luộc chín khi bánh nổi lên mặt nước.2 Bánh chay nặn tròn dẹt, khi ăn chan nước đường quấy với bột đao hoặc bột sắn dây ướp hoa bưởi.2
Nguyên liệu kén chọn từ khâu đầu tiên. Gạo làm bánh phải là nếp cái hoa vàng, cứ chín phần nếp cho một phần tẻ hoặc non hai phần tẻ.9 Bột nếp xay bằng cối với nước cho thật mịn, lọc lấy bột rồi mới nặn bánh. Đường làm nhân ngon nhất là đường phên Dương Liễu, Cát Quê, miếng đường vuông thành, sắc cạnh, đỏ thắm, rắn giòn, thơm mát.2
Cách làm có nếp của riêng nó. Chọn bột nếp dẻo mịn, nhào với nước ấm đến khi bột không dính tay. Viên bánh thả vào nồi nước sôi, khi bánh nổi lên thì vớt, ngâm vào nước đun sôi để nguội cho bánh săn lại, không bị dính vào nhau. Bày bánh ra đĩa, rắc vừng trắng rang thơm. Riêng nhân bánh chay làm từ đỗ tiêu, giống đỗ hạt nhỏ và thơm, hấp chín, giã mịn, trộn với đường kính trắng.2 Nước đường ăn kèm nấu thêm bột đao hay bột sắn cho sánh, trước khi ăn rắc lạc rang lên trên.
Tuy nhiên, về nhân bánh chay, các cách chép chưa thống nhất. Cách làm cổ truyền là nặn bánh tròn dẹt, không nhân, đặt lên đĩa nhỏ, khi ăn đổ nước đường lên trên. Nguồn khác lại chép bánh chay có nhân làm từ đậu xanh nấu chín trộn với đường và dừa nạo sợi.9 Chưa có cách làm nào được công nhận là chuẩn, nên nhà nào giữ nếp nhà ấy, miễn là bánh còn trắng, ngọt thanh là đủ nghĩa. Ngoài ra, sách bách khoa mở còn ghi một biến thể ít gặp là bánh trôi mặn, nhân thịt lợn và rau củ, nấu trong nước súp đặc.8
Theo quan niệm dân gian, hình tròn của bánh trôi tượng trưng cho sự viên mãn, đoàn tụ; màu trắng nói lên sự thanh khiết; bánh nổi lên mặt nước khi luộc gợi sự thăng hoa, may mắn. Còn theo nhiều sự tích, tục làm hai thứ bánh này có từ thời Hùng Vương, để nhắc lại sự tích bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ.9 Bánh trôi gợi hình những người con theo mẹ lên rừng, bánh chay gợi những người con theo cha xuống biển.
Về ý nghĩa, nhà nghiên cứu Trần Lâm Biền lý giải rằng người Việt xưa sáng tạo bánh trôi, bánh chay là món ăn nguội, mang tính mát, vị ngọt thanh, hợp cho những ngày tháng Ba thời tiết bắt đầu nóng lên. Cả hai đều làm từ gạo nếp và đỗ, sản vật của nền nông nghiệp lúa nước, với hàm ý cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Tết của Việt hay Trung Quốc
Tết Hàn Thực là ngày lễ cổ truyền lâu đời ở khu vực Đông Á, có ở một số tỉnh Trung Quốc, miền Bắc Việt Nam và cộng đồng người Hoa nhiều nơi trên thế giới.7
Nguồn gốc tục làm bánh trôi bánh chay đến nay vẫn chưa có kết luận chung. PGS.TS dân tộc học Bùi Xuân Đính có cách nhìn khác hẳn: theo ông, ngày tết bánh trôi bánh chay của người Việt không hề nhắc đến chuyện Giới Tử Thôi.3 Cả thời gian tổ chức, cách làm bánh lẫn đối tượng dâng cúng đều khác với Tết Hàn Thực bên Trung Quốc.3
Một hướng lý giải khác đến từ nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Sinh. Ông cho rằng điển tích Trung Quốc vẫn là gốc của ngày tết này ở Việt Nam, nhưng ý nghĩa đã đổi hẳn: người ta không tưởng nhớ Giới Tử Thôi, mà hướng về cội nguồn, nhớ công ơn tổ tiên ông bà đã khuất.
Ghi chép cũ nhất về tục này nằm trong sách của Lê Quý Đôn. Năm 1773, ông chép rằng nước ta chuộng nhất bánh trôi nước, làm vào mồng 3 tháng 3 hằng năm; người phương Bắc cũng có món này, gọi là Thủy đoàn.7
Đi sâu hơn vào lịch sử, nhà nghiên cứu Trần Quang Đức cho biết vào thời Trần, thậm chí có thể truy lên thời Lý, người Việt ăn bánh cuốn và tặng nhau nhân tiết Hàn Thực, chưa có tục ăn bánh trôi như về sau.7 Theo ông, tục ăn bánh trôi nhiều khả năng du nhập vào thời Lê, thịnh hành giai đoạn Lê Trung Hưng - Nguyễn.7 Tuy vậy, mốc thời gian du nhập vẫn chưa ngã ngũ, vì có nguồn khác cho rằng tục này xuất hiện rõ rệt nhất là vào thời Lý; chưa có nguồn học thuật nào xác nhận một trong hai mốc.
Hai lời lý giải đặt cạnh nhau, người đọc tự thấy ngày 3/3 của người Việt vừa mượn tên từ phương Bắc, vừa mang rõ dấu ấn đất Việt.
Cúng gọn trong nhà hôm nay
Ngày Tết Hàn Thực, các gia đình thường làm hai thứ bánh dâng Phật và gia tiên, một số nơi còn cúng cả thần hoàng. Ở Việt Nam, người dân không kiêng lửa, mọi việc nấu nướng vẫn diễn ra bình thường; tục ăn đồ nguội chỉ còn ở tên gọi và ở hai thứ bánh làm xong để nguội mới ăn.
Với đồng bào Tày, Nùng, ngày 3/3 âm lịch còn là dịp tảo mộ, cúng và dọn dẹp phần mộ người thân.
Với nhà phố, chung cư hay người xa quê, tục này có thể giữ rất gọn. Ai có thời gian thì tự làm một mẻ bánh nhỏ: bột nếp nhào nước ấm đến khi không dính tay, nặn viên, luộc chín. Bánh trôi vớt ra thau nước lạnh để nguội cho bánh săn và không dính vào nhau trước khi bày đĩa cúng. Ai bận thì mua sẵn một đĩa bánh trôi bánh chay, dâng lên bát hương gia tiên cùng vài câu thắp nhang. Một đĩa bánh mua sẵn và một bát hương dâng gia tiên cũng đủ giữ trọn ý nghĩa hướng về cội nguồn. Ai muốn tìm hiểu sâu hơn quanh dịp này, từ ngày giờ đến các ngày lễ trong năm, có thể tra trên Lịch vạn niên hoặc xem mục Ngày lễ trong năm.
Hình bóng bánh trôi trong thơ ca
Viên bánh ngày 3/3 có mặt trên mâm cỗ, rồi còn đi vào thơ ca. Nữ sĩ Hồ Xuân Hương từng tả bánh trôi bằng bốn câu thơ thất ngôn nổi tiếng: Thân em vừa trắng lại vừa tròn, Bảy nổi ba chìm với nước non, Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn, Mà em vẫn giữ tấm lòng son.
Bảy nổi ba chìm với nước non của bà Hồ Xuân Hương đã trở thành cách nhiều người nhớ về ngày Tết Hàn thực. Mỗi năm đến mồng 3 tháng 3 âm lịch, mâm cỗ lại thơm mùi nếp, mùi đường phên, và bàn thờ gia tiên lại có thêm một đĩa bánh trắng tròn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Tìm hiểu về Tết Hàn Thực (nguyensieuschool.edu.vn) ↩
- Tết Hàn thực cúng gì? (dansinh.dantri.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Tết bánh trôi, bánh chay (nhipsonghanoi.hanoimoi.vn) ↩a ↩b
- Tại sao Tết Hàn Thực lại ăn bánh trôi, bánh chay? (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Lý do Tết Hàn thực người Việt thường cúng gia tiên bánh trôi bánh chay (laodong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Ý nghĩa việc cúng bánh trôi, bánh chay trong Tết Hàn thực (vietnamnet.vn)
- Tết Hàn thực (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Bánh trôi - bánh chay (Wikipedia) ↩
- Nguồn gốc bánh trôi, bánh chay ngày Tết Hàn thực 3/3 âm lịch (vietq.vn) ↩a ↩b ↩c