Phong tục
Tập tục và tập quán khác nhau thế nào qua ví dụ người Việt
Hơn một trăm năm trước, học giả Phan Kế Bính đã phải bóc tách gần 100 phong tục, tập quán của người Việt thành ba phần cho gia tộc, làng xã và xã hội, vì tập tục và tập quán tuy đi liền nhau lại chỉ những việc không hề giống nhau.
Một người trẻ lần đầu tự lo giỗ đầu cho ông nội dễ gặp tình thế khó xử: người dì nói “theo tục nhà mình”, ông cả họ lại nói “theo quán xưa”, mỗi người một lời, chẳng biết nghe ai.
Đó là chuyện hai tiếng quen miệng mà ít ai ngồi phân biệt. Tập tục và tập quán tuy đi liền nhau lại chỉ những việc khác hẳn nhau.6 Hơn một trăm năm trước, học giả Phan Kế Bính đã phải bóc tách gần 100 phong tục, tập quán của người Việt thành ba phần cho gia tộc, làng xã và xã hội. Sách vở xưa và pháp luật Việt Nam ngày nay đều định nghĩa riêng từng khái niệm. Muốn dùng từ cho đúng, chỉ cần nắm chỗ khác nhau cốt lõi giữa hai tiếng ấy.
Nghĩa của hai tiếng
Tập quán là gì? Xét dưới góc độ ngôn ngữ, đó là thói quen hình thành lâu đời được mọi người tuân theo, một quy tắc xử sự xuất hiện tự phát trong đời sống xã hội. Cách hiểu này cũng là nền tảng của khái niệm tập quán pháp, tức những tập quán của cộng đồng được Nhà nước thừa nhận và nâng lên thành luật.5
Pháp luật Việt Nam đã ghi rõ điều đó. Khoản 1 Điều 5 Bộ luật Dân sự 2015 gọi tập quán là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng, dùng để xác định quyền và nghĩa vụ của cá nhân, pháp nhân trong một quan hệ dân sự cụ thể.4 Quy tắc ấy phải được lặp lại nhiều lần qua thời gian dài, rồi được thừa nhận, áp dụng rộng rãi trong một vùng, miền, dân tộc, cộng đồng dân cư hoặc một lĩnh vực dân sự.
Trong định nghĩa pháp lý, chữ “lặp đi lặp lại” là mấu chốt. Tập quán sống nhờ sự đều đặn: làm đi làm lại nhiều lần, nhiều người cùng làm, lâu ngày thành nếp. Ai trong cộng đồng cũng biết và tự động làm theo, chẳng cần văn bản nào. Sự bảo đảm chỉ đến từ thói quen, dư luận xã hội và những biện pháp cưỡng chế phi nhà nước của chính cộng đồng, chưa cần đến bộ máy nhà nước.
Phong tục thì khác. Bách khoa toàn thư mô tả đây là toàn bộ những hoạt động sống của con người hình thành trong quá trình lịch sử, ổn định thành nề nếp, được cộng đồng thừa nhận và truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nó không cứng nhắc, bắt buộc như nghi thức hay nghi lễ, nhưng cũng chẳng tùy tiện như sinh hoạt thường ngày, mà trở thành một tập quán xã hội khá bền vững và khá thống nhất.
Giáo sư Nguyễn Phạm Hùng trong cuốn Văn hóa du lịch gọi phong tục tập quán là những thói quen văn hóa mang dấu ấn dân tộc và lịch sử, dần trở thành chuẩn mực mà mọi người thừa nhận, tuân theo. Theo đó, các chuẩn mực này có thể là quy phạm xã hội mang tính bắt buộc, hoặc quy ước văn hóa mang tính tự nguyện đối với thành viên trong cộng đồng. Một dân tộc, một địa phương, một tầng lớp xã hội, thậm chí một dòng họ hay gia tộc đều có thể có phong tục riêng, và đó là một bộ phận của văn hóa.
Đặt hai định nghĩa cạnh nhau, chỗ khác nhau hiện rõ. Tập quán thiên về thói quen ứng xử lặp lại trong sinh hoạt, sản xuất, được dùng cả làm căn cứ xác định quyền và nghĩa vụ trong quan hệ dân sự. Còn phong tục thiên về hoạt động sống thành nề nếp, mang tính lịch sử, được lưu truyền qua thế hệ bằng cách truyền đạt và bắt chước qua giao tiếp. Nó có chức năng hướng dẫn hành vi ứng xử, giáo dục thế hệ trẻ và gắn bó các thành viên trong nhóm.
Tục và quán trong đời sống Việt
Định nghĩa nghe vẫn trừu tượng, nhưng đặt vài việc đời thường lên bàn là thấy ngay.
Cúng ông Công, ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch là một phong tục nghi lễ của ngày Tết Nguyên đán. Gia đình dọn dẹp bếp, làm lễ cúng cá vàng rồi phóng sinh ra sông, suối để tiễn Táo quân về trời. Việc ấy diễn ra một năm một lần, có nghi thức, có ngày giờ riêng, và được truyền từ đời này sang đời khác như một nề nếp của cả dân tộc.
Trong khi đó, ở Hội An, người buôn bán thờ thần Tài và thổ địa, đặt trang thờ ở gian trước, mặt quay hướng mặt tiền. Những người buôn lâu năm thắp hương cúng cầu mua may bán đắt vào ngày mồng 2 và 16 âm lịch hàng tháng.1 Đây là việc làm đều đặn, lặp lại đúng hẹn mỗi tháng, thuộc về sinh hoạt kinh doanh chứ không phải nghi lễ lớn; đúng nghĩa một tập quán của cộng đồng nhà buôn.
Hội An còn cho thấy tập quán nghề nghiệp có thể chi tiết đến mức nào. Người buôn bán thường chọn ngày chẵn của tháng Giêng để khai trương, mở cửa hiệu, với điều kiện ngày đó không quá xấu.1 Các hộ buôn ở vùng nông thôn Hội An xông thảo mộc như giác, hương, gai chanh để trừ rủi ro khi kinh doanh. Kiêng kỵ thì đủ kiểu: không bước qua đòn gánh, không úp nón lên gánh hàng, giữ gìn bàn tính, tất cả để tránh mất lãi đầu năm, đầu ngày.
Một tập quán đặc sắc khác của phố buôn này là tục vay vốn các thần để buôn bán. Đầu năm và dịp lễ Tết quan trọng, người làm nghề buôn đến đền miếu, hội quán để xin vay một ít tiền làm vốn.1 Tục lệ diễn ra sôi động nhất trong dịp Tết Nguyên Tiêu tháng Giêng âm lịch ở Quan Công miếu và các hội quán, phổ biến ở người Hoa và làng Minh Hương. Đến ngày 16 tháng 8 âm lịch, ngày thần tài của tháng 8, một số nhà buôn lại mời Lân, Thiên cẩu múa cầu may.
Tập quán còn có thể thay đổi theo hoàn cảnh, điều phong tục ít khi làm được.
Bài về ngành gạo cho thấy bà con nông dân cần thay đổi tập quán sản xuất gạo theo phân khúc thị trường xuất khẩu: chuyển từ gạo trắng sang gạo Japonica chất lượng cao để xuất sang Hàn Quốc với giá 800 USD mỗi tấn vào cuối tháng 5 năm 2018. Một nếp làm ăn lâu ngày có thể đổi vì thị trường đổi, còn tục cúng Táo quân thì không đổi theo giá cả hàng hóa.
Nói về phong tục, sách Đất lề quê thói ghi lại rằng từ thời Hùng Vương, người Việt có tục xăm mình, châm trổ hình quái vật dưới nước trên thân thể để làm nghề đánh cá khỏi bị nạn giao long cắn hại. Đây là ví dụ điển hình cho phong tục gắn với nền sống của một thời: đánh cá là nghề, xăm mình là nề nếp cả cộng đồng theo, và câu chuyện được ghi lại thành tư liệu cho hậu thế.
Còn nếp ứng xử hằng ngày thì ai cũng thuộc. Người Việt có phong tục đi chúc Tết theo câu “Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy”, và tặng phong bao lì xì may mắn. Theo quan niệm của người Việt, xông đất đầu năm rất quan trọng; nhiều gia đình đi xem tuổi, nhờ người hợp tuổi, thường là người vui tính, hay gặp may mắn, xông đất sau phút giao thừa. Việc chúc Tết theo thứ tự cha, mẹ, thầy là nề nếp cả dân tộc giữ, còn ai xông đất, ai khai trương ngày nào là chuyện từng nhà, từng nghề tự chọn theo quán của mình.
Khác nhau theo vùng, theo dân tộc
Phong tục tập quán mang tính lịch sử, tính dân tộc, tính vùng miền, được hình thành từ từ, lâu dài trong quá trình phát triển lịch sử.6 Tùy địa phương và tín ngưỡng khác nhau, phong tục tập quán ở mỗi cộng đồng lại có những nét riêng. Việt Nam có hơn 54 dân tộc, nền sống gắn với văn minh lúa nước, đề cao đoàn kết gia đình, xóm giềng, nên cùng một việc mà mỗi vùng giữ một kiểu.
Gói bánh trước Tết là ví dụ rõ nhất: miền Bắc thường gói bánh chưng, miền Nam gói bánh tét. Chơi hoa Tết cũng thế, miền Bắc đặc trưng hoa đào, miền Nam đặc trưng hoa mai. Lễ đính hôn trong chuỗi cưới hỏi gọi tên theo hai miền: miền Bắc gọi là lễ ăn hỏi, miền Nam gọi là lễ đính hôn. Nghi thức thì như nhau, nhà trai mang sính lễ đến nhà gái để xin cưới và thông báo việc hứa gả giữa hai họ với tổ tiên, họ hàng.
Mâm ngũ quả ngày Tết cũng khác nhau theo vùng về cách bày và các loại hoa trái, dù cùng thể hiện lòng thành kính với trời đất, tổ tiên và cầu mong năm mới bình an. Sự khác biệt ấy không nói lên ai đúng ai sai, chỉ là nếp của từng nơi: nhà nào giữ nếp nhà ấy, làng nào giữ quán làng nào.
Đọc thêm: Địa hình Việt Nam có bao nhiêu loại và ví dụ từng vùng rõ ràng
Phần giữ, phần nên bỏ
Không phải phong tục, tập quán nào cũng tốt đẹp, nên cần tách ba lớp ra xem. Trước hết là phong tục, tập quán: việc cộng đồng làm, mang giá trị văn hóa, cần giữ.6 Xa hơn một bước là quan niệm kiêng kỵ: điều người ta tin, hiểu cho vui, không nên ép ai phải theo. Cuối cùng là hủ tục, tức những phong tục, tập quán lạc hậu, không còn phù hợp, gây hại cho người sống, cần loại bỏ.
Văn bản của Nhà nước đã phân ranh giới ấy. Tỉnh ủy Hà Giang từng ban hành Nghị quyết số 27, đặt mục tiêu loại bỏ những nếp cũ lạc hậu, đồng thời xây dựng lối sống văn minh trong nhân dân các dân tộc tỉnh này giai đoạn 2022 đến 2025, định hướng đến 2030.6 Quyền Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Mạnh Dũng nhấn mạnh việc xóa hủ tục cần đi liền với giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp: phần tốt giữ, phần lạc hậu bỏ.
Báo cáo tại xã Túng Sán (Hà Giang) tháng 9 năm 2023 nêu các hủ tục cụ thể: tảo hôn, tổ chức ăn hỏi khi con chưa đủ tuổi; trong đám tang chậm đưa người chết vào áo quan, giết mổ nhiều gia súc; mê tín dị đoan, người ốm không đi khám điều trị mà cúng bái dài ngày. Cơ quan nhà nước cũng yêu cầu rà soát các lễ hội còn duy trì tập tục gây phản cảm như chém lợn, đâm trâu, treo cổ trâu, cướp lộc.
Đặt ba lớp ấy cạnh nhau, chuyện phân biệt tự thấy rõ. Tục cúng Táo quân hay vay vốn thần ở Hội An thuộc phần giữ. Chuyện kiêng bước qua đòn gánh là tin hay không tùy người.1 Còn tảo hôn và cúng bái thay chữa bệnh là phần văn bản ghi rõ cần bỏ.
Khi tập quán thành luật
Tập quán không dừng lại ở thói quen. Khi Nhà nước thừa nhận và nâng lên thành pháp luật, nó trở thành tập quán pháp, mang tính bảo thủ cao, ít biến đổi. Ở Việt Nam, Nhà nước đã thừa nhận một số tập quán thể hiện văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, ví dụ Giỗ Tổ Hùng Vương: một nếp thờ cúng của cả cộng đồng được pháp luật ghi nhận thành ngày lễ của quốc gia.5
Tập quán cũng không có tính hệ thống: tập quán về ma chay và tập quán về cưới hỏi hoàn toàn khác biệt, không liên quan tới nhau. Nhiều quan hệ xã hội do tập quán chi phối mà luật không hề nhắc tới, như ma chay hay cưới hỏi.
Và như vụ gạo xuất khẩu ở trên cho thấy, tập quán sản xuất có thể đổi theo thị trường, còn tập quán pháp thì bền vững vì đã thành điều khoản của luật. Biết được điều đó, khi tranh chấp quyền, nghĩa vụ dân sự trong làng xã, cộng đồng, người ta có thể viện dẫn tập quán được pháp luật thừa nhận; còn chuyện giữ nếp cưới hỏi, ma chay của họ hàng thì vẫn thuộc về lề lối từng nhà.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Một số tập tục tín ngưỡng trong nghề buôn ở Hội An (hoianheritage.danang.gov.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Tìm hiểu phong tục tập quán nước Việt qua cuốn sách hơn 100 năm tuổi (sggp.org.vn)
- Thay đổi tập quán sản xuất gạo theo phân khúc thị trường xuất khẩu (vtv.vn)
- Tập quán (Wikipedia) ↩
- Tập quán pháp (Wikipedia) ↩a ↩b
- Xóa bỏ hủ tục, phong tục, tập quán lạc hậu phải thường xuyên, liên tục, kiên trì (baotuyenquang.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d