Phong tục
Thuần phong mỹ tục là gì và vì sao chưa văn bản nào định nghĩa được bốn chữ này
Theo luật sư Lê Trung Phát, Giám đốc Hãng luật Lê Trung Phát, chưa văn bản quy phạm pháp luật nào ghi nhận hay giải thích khái niệm thuần phong mỹ tục, kể cả các văn bản xử phạt vi phạm hành chính.
Một clip nấu ăn đăng trên mạng từng khiến cả nước bàn tán về pháp luật: người đăng bị phạt 7,5 triệu đồng với lý do thông tin không phù hợp thuần phong mỹ tục, trong khi chính khái niệm ấy chưa được văn bản nào định nghĩa. Câu hỏi thuần phong mỹ tục là gì vì thế vượt khỏi chuyện từ điển. Nó liên quan trực tiếp đến ví tiền và quyền lợi của người dùng mạng, của nghệ sĩ, của cả những ai đi lễ chùa.
Bốn chữ này ai cũng nghe, ai cũng dùng, nhưng khi được hỏi chính xác nghĩa là gì thì câu trả lời thường quanh co. Bài dưới đây giải nghĩa từng thành tố, chỉ ra những hành vi nào đã bị phạt thật, và cho thấy quan niệm về cái đẹp cái lành của người Việt đã đổi thay ra sao qua các thời kỳ.
Thuần phong mỹ tục là gì: nghĩa của bốn chữ
Xét theo nghĩa Hán Việt, bốn chữ này ghép từ hai cặp. Thuần phong là phong tục thuần hậu, chất phác, không pha trộn; mỹ tục là tục lệ tốt đẹp, mang giá trị nhân văn cao. Đây là thành ngữ gốc Hán Việt, được du nhập vào Việt Nam trong quá trình giao lưu văn hóa Hán - Việt; chưa tài liệu nào xác định được thời điểm thành ngữ xuất hiện lần đầu trong văn bản cổ.
Một tiến sĩ văn hóa Trường ĐH KHXH&NV (ĐH Quốc gia TP.HCM) từng giải thích nôm na trên báo Thanh Niên: mỹ là đẹp; tục là phong tục, tập tục; phong tục là sắc thái riêng của từng vùng miền, từng dân tộc; thuần là không lẫn, không pha trộn. Ghép lại, thuần phong mỹ tục là những phong tục, tập quán tốt đẹp và lành mạnh của một dân tộc, hình thành qua quá trình lịch sử dài, được cộng đồng công nhận, làm theo và truyền từ đời này sang đời khác.5
Khái niệm này trải rộng hơn nhiều người tưởng, phủ lên cả ăn, mặc, ở và giao tiếp hằng ngày: cách chào hỏi, cách ăn mặc ở từng nơi, cách ứng xử trên mâm cơm. Nó không có quyền cưỡng chế như pháp luật; vai trò của nó là kim chỉ nam, thước đo nhân phẩm trong xã hội.
Đáng lưu ý là ranh giới của khái niệm không cố định. Từ trái nghĩa với nó gồm hủ tục, tệ nạn, thói hư tật xấu, lối sống buông thả; nhưng đâu là hủ tục, đâu là phong tục đáng giữ, mỗi thời kỳ trả lời khác nhau, như phần dưới sẽ thấy. Khi dịch ra tiếng nước ngoài, người ta tạm dùng những cụm tương đương, nghĩa nôm na là phong tục đẹp và đạo đức tốt.
Hành vi nào bị phạt tiền
Vi phạm thuần phong mỹ tục, theo cách hiểu chung, là hành vi đi ngược lại thói quen, tập quán tốt đẹp của cha ông: vô lễ với thầy cô, ứng xử trái đạo đức xã hội, ăn mặc phản cảm ở nơi thiêng liêng. Vấn đề nằm ở chỗ pháp luật lấy đúng tình tiết này để phạt tiền, nhưng không giải thích nội hàm của nó. Luật quảng cáo và thông tư 10/2014/TT-BVHTTDL về đặt tên doanh nghiệp đều nhắc đến cụm từ mà không định nghĩa; thông tư ấy cũng đã hết hiệu lực từ tháng 8/2016.4
Sự thiếu hụt ấy dẫn đến hệ quả thật. Ngày 10/9/2020, Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Bắc Giang xử phạt Nguyễn Văn Hưng (Hưng Vlog) 7,5 triệu đồng vì đăng tải thông tin trái thuần phong mỹ tục, liên quan clip nấu cháo gà nguyên lông. Vụ phạt khiến nhiều người thắc mắc. Vị tiến sĩ văn hóa học được dẫn trên báo Thanh Niên lý giải: một số nơi vẫn chế biến gà nguyên lông đắp đất sét rồi nung, nên xử phạt như vậy chưa thật hợp lý, bởi pháp luật chưa nói rõ thế nào là không phù hợp.
Luật sư Lê Trung Phát, Giám đốc Hãng luật Lê Trung Phát, vì thế đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sớm mô tả chi tiết khái niệm này. Theo ông, nhiều văn bản xử phạt có tình tiết ấy mà không giải thích cụ thể, dễ dẫn đến áp dụng cảm tính, ảnh hưởng quyền lợi hợp pháp của người dân. Khi đối diện với luật pháp mà khái niệm chưa rõ, người dân và doanh nghiệp vẫn được quyền suy đoán vô tội.1
Tiền phạt cho các hành vi trái thuần phong mỹ tục không nhỏ.3 Theo Điều 5 Nghị định 38/2021/NĐ-CP, trong lĩnh vực văn hóa, cá nhân có thể bị phạt tối đa 50 triệu đồng, tổ chức 100 triệu đồng; trong lĩnh vực quảng cáo, hai mức này lần lượt là 100 triệu và 200 triệu đồng. Nghị định ban hành ngày 29/3/2021, có hiệu lực từ 1/6/2021, gồm 5 chương 74 điều, thay thế ba văn bản xử phạt cũ trong lĩnh vực văn hóa.
Các tình tiết cụ thể được quy định như sau.4
| Hành vi | Mức phạt với cá nhân |
|---|---|
| Sản xuất phim có nội dung khiêu dâm, truyền bá tệ nạn, không phù hợp thuần phong mỹ tục | 30 - 40 triệu đồng |
| Biểu diễn nghệ thuật dùng trang phục, từ ngữ, hình ảnh trái thuần phong, mỹ tục | 25 - 30 triệu đồng |
| Tái phạm hành vi biểu diễn trái thuần phong, mỹ tục | 35 - 40 triệu đồng |
| Đăng thông tin trái thuần phong mỹ tục trên mạng (vụ Hưng Vlog) | 7,5 triệu đồng |
Thước đo dời theo thời gian
Nếu thuần phong mỹ tục là chuẩn mực, thì chuẩn mực ấy không đứng yên.1
Văn hóa biến đổi liên tục; ngay cả chuẩn mực đạo đức cũng dần thay đổi theo thời gian.
Ví dụ gần nhất với đời sống thường ngày là chuyện trang phục. Thời trước, khăn nhung, quần lĩnh, áo cài khuy bấm từng bị nhiều người đương thời cho là đụng chạm tới thuần phong mỹ tục, khi so với yếm lụa và thắt đáy lưng ong.7 Một cô dâu trẻ hôm nay mặc váy cưới trắng sẽ khó hiểu được vì sao chiếc áo cài khuy bấm xưa kia lại bị coi là phản cảm.
Quan niệm về vai trò phụ nữ cũng vậy. Đầu thế kỷ trước, phụ nữ còn được khen bằng chữ tiết hạnh khả phong, và tam tòng được coi là khuôn phép. Ngày nay hầu như không ai còn cho rằng phụ nữ phải theo khuôn ấy nữa.
Sách Chuyện phiếm sử học của sử gia Tạ Chí Đại Trường (NXB Tri thức, 2016) ghi lại một trường hợp khác: từ thời Trần, nhà nước từng cấm hình thức hôn nhân anh em chồng ở một số tộc người thiểu số, với lý do tục đó trái với quan điểm thông thường, thuần phong mỹ tục và luân thường của người Kinh. Điều đáng nói là lệnh cấm ấy vẫn được thể hiện trong Luật hôn nhân và gia đình hiện hành, dù các nghiên cứu dân tộc học về hình thức hôn nhân này còn hiếm hoi.1
Nếp nhà nào nhà nấy
Phong tục, tập quán ở Việt Nam khác nhau rất nhiều giữa các vùng miền và các tộc người, nên các chuẩn mực văn hóa của một quốc gia đa tộc người chưa bao giờ là khối thống nhất tại một thời điểm hay một không gian.1 Điều đó nghĩa là việc giữ nếp cũng phải theo từng cộng đồng, từng nơi ở, chứ không có một khuôn chung cho tất cả.
Hội An là một ví dụ về cách một địa phương tự đặt khuôn riêng cho mình. Ngày 18/12/2020, UBND tỉnh Quảng Nam ban hành Quy chế Bảo vệ di sản văn hóa thế giới khu phố cổ Hội An, yêu cầu khách du lịch thực hiện đúng nội quy, tôn trọng phong tục, tập quán, tín ngưỡng của người dân trong khu phố cổ.2 Theo đó, du khách ăn mặc không hợp nếp khi bước vào di tích tâm linh có thể bị từ chối đón tiếp hoặc mời ra ngoài. Ông Nguyễn Văn Lanh, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hội An, cho biết như vậy vào tháng 3/2021.
Cách quản lý thì mỗi nơi một kiểu. Ý tưởng may trang phục cho du khách khoác trước khi vào di tích tín ngưỡng có từ năm 2019, học kinh nghiệm của Lào, Campuchia, Thái Lan; nhưng ông Lanh phản đối vì cho rằng nó mang tính thương mại, nên thành phố chọn cách tăng truyền thông và áp dụng quy định chặt chẽ hơn. Ông Tống Quốc Hưng, Trưởng phòng VH-TT thành phố Hội An, thừa nhận khó nhất là khái niệm ăn mặc phản cảm, trái thuần phong mỹ tục còn chưa rõ ràng, nên chủ yếu chỉ có thể nhắc nhở dựa vào ý thức của mỗi người.2
Giữ nếp trong đời thường
Với đa số gia đình, thuần phong mỹ tục hiện diện ở nề nếp nhỏ hằng ngày chứ chẳng ở văn bản luật: con cái đi thưa về trình với cha mẹ, trẻ em khoanh tay chào người lớn, vào mâm mời cơm theo tôn ti, ý tứ gắp thức ăn ngon cho người già, phụ nữ ăn vận kín đáo khi đi lễ.
Nếp ấy được truyền bằng gương mẫu hơn là bằng lời dạy. Khi cha mẹ, ông bà tự mình thực hiện lễ nghĩa, con cái học theo một cách tự nhiên; theo quan điểm được nêu trên báo điện tử của một trường mầm non, khi con cái yêu kính cha mẹ, chúng sẽ yêu quý cả đất nước, dân tộc, tiếng nói và trang phục truyền thống.
Nếp ấy còn theo người Việt ra nước ngoài. Nhiều gia đình Việt ở nước ngoài vẫn dạy con cháu khoanh tay chào người lớn, lễ phép khi vào mâm cơm, nói tiếng Việt, để hội nhập mà không bị hòa tan những giá trị vốn có. Ở trong nước, bà Phạm Phương Loan, 69 tuổi, TP.HCM, cũng khuyên con cháu không ăn mặc nhố nhăng, đi lễ nhà thờ nên mặc áo dài hoặc kín đáo. Nhà phố hay chung cư, trong nước hay xa nước, khuôn phép có thể giản lược nhưng tinh thần tôn trọng vẫn giữ nguyên.
Gạn đục khơi trong
Giữ gìn không có nghĩa là giữ tất cả. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hủ tục là những phong tục, tập quán đã lỗi thời, lạc hậu trong lễ hội; khi một tục lệ không còn hợp với xã hội văn minh, mất tính nhân văn, cơ quan chức năng và chính quyền địa phương cần nghiên cứu để bỏ đi.6
Cơ quan này từng nêu các hiện tượng bị coi là hủ tục, tiêu cực trong lễ hội: lễ hội chém lợn ở Ném Thượng, giết trâu, chen lấn xô đẩy, ẩu đả, đốt vàng mã tràn lan, cờ bạc, trộm cắp, xả rác bừa bãi, cùng quan niệm phiến diện kiểu dự lễ hội thì bắt buộc phải quyên tiền công đức, bằng không sẽ mắc tội với thần linh. Nhà thơ Nguyễn Hữu Quý, viết trên báo Quân đội nhân dân vào tháng 9/2023, gọi thuần phong mỹ tục Việt là căn cước dân tộc và cho rằng cần gạn đục khơi trong, loại bỏ những cái không hay như tục cướp vợ, lễ đâm trâu, chặt đầu lợn hay các biểu hiện mê tín dị đoan vượt khỏi ngưỡng tôn giáo, tín ngưỡng và tâm linh.
Ở cấp chính phủ, Thủ tướng từng yêu cầu qua Nghị quyết phiên họp thường kỳ tháng 2/2015 và Công điện số 229/CĐ-TTg rằng tổ chức lễ hội phải tiết kiệm, giữ gìn bản sắc dân tộc và xử lý nghiêm các hành vi tiêu cực.6 Với gần 9.000 lễ hội trên cả nước, tức bình quân mỗi ngày có hơn 24 lễ hội, việc gạn lọc ấy không phải chuyện nhỏ.
Bốn chữ thuần phong mỹ tục, vì thế, đừng nên dùng làm cái khung để phạt người khác theo cảm tính. Đó là lời nhắc mỗi người tự soi vào: cái gì đẹp, lành, nhân văn thì giữ; cái gì đã lỗi thời, gây hại thì bỏ. Một dân tộc biết gạn đục khơi trong mới giữ được căn cước của mình.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Chửi tục có vi phạm thuần phong mỹ tục không?
Theo tiến sĩ văn hóa học được dẫn trên báo Thanh Niên, chửi tục thuộc về tính văn hóa trong giao tiếp chứ không thuộc lĩnh vực thuần phong mỹ tục; giữ tiếng Việt trong sáng, rõ nghĩa mới là điều đáng nói.
Đến chùa mặc váy ngắn có bị phạt tiền không?
Chưa có mức phạt chung cho mọi nơi; quy định về trang phục ở nơi thờ tự thuộc thẩm quyền từng địa phương. Gợi ý chung là ăn mặc kín đáo, không mặc váy áo hở hang, tùy môi trường mà chọn trang phục phù hợp. Tại Hội An, du khách ăn mặc không hợp nếp tại di tích tâm linh có thể bị từ chối đón tiếp hoặc mời ra ngoài; cách làm phổ biến hơn vẫn là nhắc nhở dựa vào ý thức của mỗi người.
Nguồn tham khảo
- 'Thuần phong mỹ tục' – Gánh nặng mơ hồ và chuyện g (tailieuhoctap.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Giữ gìn thuần phong mỹ tục trong quản lý di sản văn hóa Hội An (hoianheritage.danang.gov.vn) ↩a ↩b
- Thuần phong mỹ tục: Tin tức, Video, hình ảnh Thuần phong mỹ tục (cafebiz.vn) ↩
- Bị xử phạt vì 'vi phạm thuần phong mỹ tục': Vậy thuần phong mỹ tục là gì? (thanhnien.vn) ↩a ↩b
- Thuần phong mỹ tục (Wikipedia) ↩
- Loại bỏ hủ tục trong lễ hội (bvhttdl.gov.vn) ↩a ↩b
- Thuần phong mỹ tục (ct.qdnd.vn) ↩