Chếnh choáng hay chuếnh choáng, viết đúng chuẩn chính tả nào?

Trước khi vào chi tiết, câu hỏi “chếnh choáng hay chuếnh choáng từ nào đúng?” xin trả lời ngay: cả hai dạng đều xuất hiện trong các nguồn khác nhau, nhưng trang này chọn “chếnh choáng” làm dạng chuẩn khi viết văn bản chính thức.

Hai dạng viết đều có mặt ngoài đời. Tiêu đề đêm nhạc “Chuếnh choáng một Nguyễn Cường” ngày 10-11-2012 đã dùng “chuếnh choáng”; ngược lại, nhiều bài báo và truyện ngắn lại ghi “chếnh choáng”.

Chếnh choáng hay chuếnh choáng: từ nào đúng?

Câu hỏi “chếnh choáng hay chuếnh choáng đúng chính tả” chưa có lời đáp tuyệt đối, vì các nguồn ghi khác nhau.

Một trang hướng dẫn chính tả khẳng định “chếnh choáng” mới đúng, vì “chuếnh choáng” không có trong từ điển tiếng Việt chuẩn và bị coi là biến thể sai lệch.

Trang khác lại cho rằng cả hai cách đều hợp lệ, dựa trên quy tắc cặp từ có âm đệm có/không.

Theo hướng này, các từ điển Lê Văn Đức, Nguyễn Lân và Viện Ngôn ngữ học ghi nhận cả “chệnh choạng” lẫn “chuệnh choạng”. Cùng logic đó, “chếnh choáng” và “chuếnh choáng” có thể cùng tồn tại.

Chưa tìm được trích dẫn nguyên văn mục từ này trong các từ điển chuẩn như Hoàng Phê. Vì vậy, khi viết văn bản hành chính, báo chí hay giáo dục, cách an toàn là dùng “chếnh choáng”.

Chếnh choáng nghĩa là gì

Tra “chếnh choáng là gì”, bạn sẽ gặp nghĩa: tính từ chỉ cảm giác mất thăng bằng, muốn ngã hoặc choáng váng, thường xuất hiện khi thay đổi vị trí đột ngột hoặc khi cơ thể có một số bất thường về sức khỏe.

Triệu chứng kèm theo có thể là buồn nôn, vã mồ hôi, ù tai, kéo dài từ vài giây đến vài giờ.

Nguyên nhân phổ biến gồm thiếu máu, rối loạn tiền đình, huyết áp thấp và rối loạn chuyển hóa như tiểu đường.

Ví dụ: “Sau khi đứng dậy quá nhanh từ giường, tôi cảm thấy chếnh choáng và phải nắm chặt vào mép bàn để không ngã”.

Trong một câu tả cảm xúc, người viết dùng “chuếnh choáng” để diễn tả trạng thái bất ngờ, dấu hiệu cả hai dạng đã vào ngôn ngữ đời thường.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân chính là cách phát âm giống nhau: “chếnh” và “chuếnh” chỉ khác nhau ở âm đệm, khi nói nhanh hoặc nghe qua điện thoại rất dễ lẫn.

Thói quen trên mạng cũng khiến “chuếnh choáng” xuất hiện nhiều. Tiêu đề báo về iPhone “5 lần iPhone chơi lớn để ta giật mình chuếnh choáng” đăng ngày 20-8-2019. Một bài thơ của Trần Phù Nam đăng ngày 29-1-2015 cũng dùng dạng này. Một bài y khoa mô tả cảm giác mất thăng bằng cũng lấy “chuếnh choáng” làm từ thông thường.

Hai dạng lại mang nghĩa gần nhau, nên khi đọc không chú ý, người viết thường không nhận ra khác biệt. Nhầm lẫn ở cặp này là chuyện thường, không nên trách móc ai.

Đọc thêm: Rảnh rỗi hay rảnh rổi? Từ nào đúng chính tả và nghĩa của từ

Chếnh choáng, chóng mặt, hoa mắt

Ba từ này thường bị dùng lẫn, nhưng mỗi từ mô tả một mức cảm giác khác nhau.

Cách phân biệt theo ba mức đã được ghi nhận như sau:

– Chếnh choáng: mất thăng bằng, người phải bám vào vật để không ngã; cảm giác kèm bồng bềnh, lảo đảo hoặc quay cuồng.

– Chóng mặt: đầu nhẹ bẫng, như sắp ngất; người có thể đứng yên nhưng mơ màng, không ổn định.

– Hoa mắt: mắt nhìn mờ, nhìn đôi, thấy đốm sáng; không nhất thiết kèm mất thăng bằng.

Hiểu rõ ba mức này, người viết sẽ chọn đúng từ khi tả tình huống trong câu chuyện hoặc báo cáo.

Cặp chệnh choạng tương tự

Nhóm từ này còn gồm các cặp “chệnh choạng, chuệnh choạng” và “chệch choạc, chuệch choạc”. Cả hai mặt chữ của các cặp đều được ghi nhận trong từ điển Lê Văn Đức, Nguyễn Lân và Viện Ngôn ngữ học.

Ví dụ, “chệnh choạng” được định nghĩa là trạng thái mất thăng bằng, nghiêng ngả, chao đảo bên này bên kia; câu ví dụ: “chệnh choạng bước đi như người say rượu”.

“Chuệnh choạng” cũng được các từ điển trên công nhận cùng nghĩa, nên khi viết, bạn có thể ưu tiên dạng phổ biến hơn, thường là “chệnh”.

Quy tắc chung: nếu một cặp từ có hai mặt chữ đều được ghi nhận, nên dùng mặt chữ xuất hiện nhiều hơn để người đọc khỏi rối.

Đọc thêm: Mông lung hay mung lung mới đúng chính tả?

Ví dụ dùng đúng trong văn bản

Trong lễ hội Pơ thi của người J’rai, bài báo mô tả không khí “chếnh choáng trong men rượu cần thơm ngọt”.^{11 Chếnh choáng Pơ thi (thanhnien.vn)}

Bản dịch Thủy hử ghi lại Lư Tuấn Nghĩa “run chân đứng không vững, lại vì chếnh choáng hơi men nên sẩy chân rơi xuống sông Hoài mà chết đuối”.^{22 Lư Tuấn Nghĩa (Wikipedia)}

Trên báo chí còn gặp dạng “chuếnh choáng”: “Những tin tức bất ngờ khiến anh ta chuếnh choáng, không thể tin vào những gì mình nghe thấy”.

Một câu ví dụ gần đời thường: “Cô giáo đứng dậy nhanh quá, thấy chếnh choáng, phải vịn vào bàn giáo án để giữ thăng bằng.”

Mẹo nhớ và tra thêm

Nhớ theo nghĩa: “chếnh choáng” gắn với nghiêng ngả, chao đảo, nên khi tả người đứng không vững, chọn “chếnh”.

Nhớ theo nhóm: cặp này theo quy tắc âm đệm có/không, giống “chệnh choạng, chuệnh choạng”. Nhớ được một cặp, các cặp còn lại sẽ dễ ghi nhớ hơn.

Nhớ qua âm thanh: đọc to câu chứa từ; nếu trơn tru và khớp với cách viết đã quen thì giữ nguyên, còn gợn gợn thì kiểm tra lại.

Khi cần tra nhanh, vào Chuyên mục Chính tả để xem các bài giải đáp cùng dạng, ví dụ “Mông lung hay mung lung mới đúng chính tả?” hoặc “Xoi mói hay soi mói: từ nào mới đúng chính tả”.

Với tài liệu quan trọng, dùng ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới; công cụ có hơn 1000 cặp từ đồng âm để tra nhanh. Bạn cũng có thể đọc thêm về quy tắc hai cách viết cùng tồn tại của trang.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.