Cố gắng hay cố gắn: viết sao cho đúng?

Câu hỏi “cố gắng hay cố gắn” thường hiện ra đúng lúc người viết đang gõ vội một lời động viên hay một tin nhắn xin việc. Đáp án gọn: trong cặp cố gắng hay cố gắn, đúng chính tả chỉ có một, “cố gắng”, còn “cố gắn” không mang nghĩa nỗ lực.

Sự phân vân ấy không đến từ chỗ người viết dốt chữ.

Hai tiếng “gắng” và “gắn” khác nhau ở hai chỗ cùng lúc: âm cuối “ng” với “n”, và dấu sắc với dấu huyền. Âm cuối là phần dễ lẫn khi nói nhanh, còn dấu thì dễ bị bỏ qua khi gõ bằng ngón cái trên điện thoại. Vì thế, một chỗ sơ ý thôi là nghĩa câu đã đi sang hướng khác.

Cố gắng hay cố gắn: từ nào đúng?

Tra cứu cặp cố gắng hay cố gắn đúng chính tả, câu trả lời chỉ có một: “cố gắng”. Từ này có trong Từ điển tiếng Việt và các bộ từ điển song ngữ; “cố gắn” với nghĩa nỗ lực thì không nguồn chuẩn nào ghi, chỉ thỉnh thoảng gặp trên web do gõ nhầm.

Báo chí dùng từ này ở những văn cảnh rất khác nhau, và cách viết thì không đổi. Tuổi Trẻ đặt nhan đề “Cố gắng hơn nữa, các bạn!” ; Dân trí viết “Đừng cố gắng làm nhiều việc cùng lúc”; VietStock đưa tin “Cố gắng đưa tiền hỗ trợ đến người dân trong tháng 4”. VTV cũng dùng từ này trong tiêu đề về việc cơ quan tình báo Mỹ từng cố gắng giao tiếp với người Sao Hỏa cổ đại, còn Thanh Niên khen đoàn xe dài gần 1 km cố gắng nhường đường xe cấp cứu. Sang chuyện học tập và sức khỏe, vẫn một cách viết: Tiền Phong có “không ngừng nỗ lực cố gắng học tập”, Sức khỏe & Đời sống nhắc “khi đang cố gắng thụ thai”.

Chính tả tiếng Việt là sự chuẩn hóa hình thức chữ viết của ngôn ngữ, nên viết đúng “cố gắng” là theo chuẩn đã xác lập chứ không phải chuyện sở thích.^{99 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Tuy nhiên, chuẩn ấy không phải chuyện đương nhiên: trên VnExpress, một giáo sư từng đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt. Đề xuất ấy cho thấy viết đúng là việc của cả một nền ngôn ngữ đang đổi thay.

Phép thử nhanh nhất là thay từ. Nếu câu đang viết vẫn đúng nghĩa khi đổi “gắng” thành “nỗ lực”, thì viết “gắng”. Câu “cả nhóm cố gắng xong việc trước hạn chót” đổi thành “cả nhóm nỗ lực xong việc trước hạn chót” vẫn xuôi, nên đây là chỗ dùng “gắng”.

Cố gắng nghĩa là gì

Hỏi cố gắng là gì, từ điển trả lời gọn: đưa sức lực, ý chí ra nhiều hơn bình thường để làm một việc gì, nhằm đạt mục tiêu hoặc vượt qua khó khăn. Từ này còn dùng như danh từ, chỉ chính sự nỗ lực đó, như trong cụm “sự cố gắng”, cách dùng từng xuất hiện trong phát ngôn của một Bộ trưởng được VietNamNet dẫn lại: “đó là sự cố gắng”.

Tách từng tiếng thì “cố” là ra sức, cố sức; “gắng” cũng là gắng sức. Hai tiếng cùng góp vào một nghĩa dốc sức, nên từ này mang sắc thái động viên, dùng được từ lời nhắn cho bạn thi cử tới văn bản trang trọng ở cơ quan.

Hoàn cảnh dùng cũng rộng: học sinh trước kỳ kiểm tra, người tìm việc soạn thư ứng tuyển, chủ cửa hàng dậy sớm mở hàng trong mùa Tết. Chỗ nào cần nói tới việc bỏ sức ra nhiều hơn mức thường, chỗ ấy dùng “cố gắng”.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Gắn nghĩa khác hẳn

Tiếng “gắn” đứng một mình có nghĩa rõ ràng: làm cho các mảnh, các khối chất rắn dính vào nhau nhờ keo hay chất dính; giữ một vật chặt ở một chỗ trên vật khác; đính một vật nhỏ lên vật khác để trang trí hay biểu thị ý nghĩa; và có quan hệ khăng khít với nhau.

Nghĩa nào cũng xoay quanh chuyện dính, giữ chặt, gắn bó.

Vì thế “gắn” xuất hiện đúng chỗ trong những từ ghép quen thuộc. Người ta nói “gắn bó với công việc” khi muốn chỉ sự gắn kết lâu dài, nói “hàn gắn hôn nhân” khi muốn nói tới việc nối lại một quan hệ đã rạn. Trong khi đó, một món quà có gắn camera theo dõi là ví dụ từng lên mặt báo.

Đặt hai định nghĩa cạnh nhau sẽ thấy chúng không thể thay thế nhau. Một bên là sức lực và ý chí đưa ra nhiều hơn bình thường; một bên là chuyện dính chặt, giữ chặt, có quan hệ khăng khít. Câu trên báo VietNamNet cho thấy hai từ đứng cạnh nhau mà mỗi từ đúng một việc: “phụ nữ luôn cố gắng hàn gắn hôn nhân vì con là sai lầm”.^{88 NSƯT Tố Nga: Phụ nữ luôn cố gắng hàn gắn hôn nhân vì con là sai lầm (vietnamnet.vn)} Ở đó, “cố gắng” là nỗ lực, “hàn gắn” là nối lại; đổi tiếng cuối của từ đầu tiên, câu sẽ vô nghĩa ngay.

Cách dùng ấy lặp lại ở những bài khác. VnExpress nói về việc “cố gắng hết sức hàn gắn” với người thân trong gia đình, còn một tiêu đề khác nhắc tới Hoàng tử Harry trách cha và anh trai vì “chẳng cố gắng mấy” để hàn gắn mối quan hệ. Chữ “gắn” trong “hàn gắn” không sai; nó chỉ sai khi bị đem thế vào chỗ của “gắng” để nói về nỗ lực.

Vì sao chuyện nhầm này lặp lại nhiều đến thế? Cách giải thích quen thuộc là ở nhiều vùng miền Nam, âm cuối -n và -ng được đọc gần giống nhau. Theo đó, nói nhanh rồi viết theo âm nghe, người viết dễ chọn nhầm. Thêm nữa, “gắn” là từ quen, xuất hiện dày trong đời sống, nên bàn tay gõ máy dễ theo thói quen mà bỏ mất chữ “ng” ở cuối.

Cũng cần nói rõ để không ai bị oan: cụm “cố gắn” vẫn có thể xuất hiện trong câu tiếng Việt khi hai tiếng ấy tình cờ đứng cạnh nhau, kiểu “cố gắn miệng nam châm lên bảng”. Ở đó “cố” là cố sức, “gắn” là dính, và câu hoàn toàn đúng. Nó chỉ sai khi người viết muốn nói tới nghĩa nỗ lực.

Đọc thêm: Bắt chước hay bắt trước mới đúng chính tả tiếng Việt

Ví dụ câu đúng, câu sai

Tám cặp dưới đây lấy từ những tình huống quen thuộc trong nhà, ở chỗ làm, ở lớp và trong dịp Tết. Mỗi cặp giữ nguyên một câu đúng và một câu sai để đối chiếu; dấu ✓ là viết đúng, dấu ✗ là viết sai, phần trong ngoặc nói vì sao sai.

Đọc hết tám cặp sẽ thấy lỗi không nằm ở chỗ người viết không biết nghĩa, mà ở chỗ bàn tay gõ nhanh hơn đầu nghĩ. Câu sai nào cũng chỉ lệch đúng một tiếng.

• ✓ Tháng này em cố gắng dậy sớm hơn mọi khi. — ✗ Tháng này em cố gắn dậy sớm hơn mọi khi. (sai, vì ý nói nỗ lực phải viết “gắng”)
• ✓ Cả nhóm cố gắng xong báo cáo trước thứ Sáu. — ✗ Cả nhóm cố gắn xong báo cáo trước thứ Sáu. (sai, “gắn” không nhận động từ phía sau theo cách này)
• ✓ Mẹ cố gắng giữ bữa cơm tối đủ đầy dù công việc bận. — ✗ Mẹ cố gắn giữ bữa cơm tối đủ đầy dù công việc bận. (sai, câu nói về sự cố sức chứ không nói về dính chặt)
• ✓ Dù kết quả chưa như ý, cố gắng của bạn vẫn được ghi nhận. — ✗ Dù kết quả chưa như ý, cố gắn của bạn vẫn được ghi nhận. (sai, ở đây từ đóng vai danh từ chỉ sự nỗ lực)
• ✓ Cố gắng lên, chỉ còn một trạm nữa là tới. — ✗ Cố gắn lên, chỉ còn một trạm nữa là tới. (sai, câu động viên dùng “gắng” với dấu sắc)
• ✓ Ông bà cố gắng giữ nếp cúng rằm mỗi tháng. — ✗ Ông bà cố gắn giữ nếp cúng rằm mỗi tháng. (sai, “gắn” chỉ dùng cho vật dính vào nhau)
• ✓ Cửa hàng cố gắng mở sớm hơn ngày thường. — ✗ Cửa hàng cố gắn mở sớm hơn ngày thường. (sai, đây là nỗ lực của người bán, không phải việc gắn vật gì)
• ✓ Cả lớp cố gắng không nói chuyện trong giờ kiểm tra. — ✗ Cả lớp cố gắn không nói chuyện trong giờ kiểm tra. (sai, câu nói về ý chí giữ trật tự)

Mẹo viết không sai

Mẹo thứ nhất là nhớ theo từ đi kèm, nhưng chỉ dựa vào những cụm thật quen. “Cố gắng hết sức” là cụm báo chí vẫn dùng; “gắn bó” luôn gợi hình ảnh gắn kết; “hàn gắn” luôn đi cùng “hàn”. Ba cụm ấy đủ để phân biệt hai tiếng, không cần dựng thêm danh sách nào khác.

Mẹo thứ hai là thử đổi từ như đã nói ở trên: nỗ lực thì “gắng”, dính vào hay nối lại thì “gắn”. Dù ai đảo thứ tự thành cố gắn hay cố gắng, đáp án vẫn một: tiếng mang nghĩa nỗ lực mới là tiếng đúng.

Với những lỗi còn lại, cách chung vẫn là đọc nhiều, tra từ điển khi nghi ngờ, tự soát bài sau khi viết và ghi lại những từ mình từng viết sai để lần sau nhớ. Một mẹo chính tả tốt là cách giản tiện, dễ nhớ, giúp tìm ra cách viết đúng nhanh mà không cần mở từ điển mỗi lần.

Khi soát lại một câu có tiếng nghi ngờ, có bốn việc nên làm. Một là đọc thành tiếng cả câu, vì đọc chậm sẽ lộ ra chỗ âm cuối bị nuốt. Hai là tra từ điển với đúng tiếng đang lấn cấn, thay vì đoán theo âm nghe. Ba là ghi từ đã viết sai vào một chỗ riêng, để lần sau nhìn thấy trước khi gửi. Bốn là dùng ô kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới khi câu đã quan trọng, như tin nhắn xin việc hay lời chúc gửi họ hàng.

Trong các bảng cặp từ dễ nhầm thường gặp, người ta hay liệt kê s/x, ch/tr, r/d/gi, l/n, i/y, ă/â. Cặp “cố gắng” và “cố gắn” không nằm trong nhóm ấy, nên đây không phải lỗi điển hình của sách giáo khoa chính tả mà là lỗi phát sinh khi gõ nhanh. Các loại lỗi thường gặp thì vẫn đủ mặt: sai âm tiết, sai phụ âm, nhầm dấu thanh, sai phương ngữ, dùng từ sai. Nhầm “gắng” thành “gắn” là lỗi âm cuối, một dạng của lỗi âm tiết.

Ai muốn xem thêm những cặp cùng kiểu có thể mở bài Che giấu hay che dấu hay Ra dáng hay da dáng; cả hai đều là chuyện lệch một âm mà đổi hẳn nghĩa. Muốn biết chắc trong chớp mắt thì dùng ô Kiểm tra chính tả, còn quy tắc âm cuối n và ng nằm ở trang quy tắc.

Câu hỏi “cố gắng hay cố gắn từ nào đúng” rút lại chỉ còn một dòng để nhớ: nỗ lực thì viết “gắng”, dính chặt hay gắn bó thì viết “gắn”. Giữ được phân biệt ấy, câu chữ đứng về phía mình.

Trong hộp thư của một người làm tuyển dụng, dòng “em sẽ cố gắng” viết đúng chữ vẫn dễ được tin hơn một lời hứa mà tiếng cuối bị gõ lệch. Chữ nhỏ, nhưng người đọc nhận ra.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.