Học & lớn lên
Vì sao phải học lịch sử, câu trả lời nằm ở chiếc nồi trong bếp và con rạch dưới đường Hàm Nghi
Một chiếc nồi đất nung, một chiếc nồi gang và một chiếc nồi inox đặt cạnh nhau trên kệ bếp, và người biết lịch sử của từng loại sẽ chọn khác người chưa từng tìm hiểu. Câu chuyện nhỏ ấy mở ra câu hỏi lớn hơn mà nhiều học sinh, phụ huynh vẫn hỏi: vì sao phải học lịch sử.
Điểm môn Lịch sử trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2020 chỉ đạt trung bình 5,19 điểm, và có tới 260.074 thí sinh đạt điểm dưới trung bình, chiếm 46,95% số người dự thi môn này. Trong tổng số 553.987 thí sinh, điểm nhiều người đạt nhất chỉ là 4,5 điểm; đạt điểm 10 chỉ có 371 em.
Con số ấy khiến không ít người hỏi: một môn mà gần một nửa thí sinh điểm dưới trung bình thì học để làm gì?
Câu trả lời không nằm ở việc học thuộc năm tháng, mà ở cách nhìn có hệ thống về quá khứ, thứ mà ba phút xem clip trên điện thoại không thay thế được. Hai câu hỏi lịch sử là gì, vì sao phải học lịch sử vì thế đi liền nhau, và bài này sẽ lần lượt trả lời.
Lịch sử là gì
Lịch sử học là nghiên cứu có hệ thống về quá khứ, chủ yếu là quá khứ của loài người: thu thập và phân tích bằng chứng để tường thuật lại những gì đã xảy ra, rồi giải thích lý do và cách thức sự việc đó xảy ra.4 Định nghĩa ngắn gọn ấy chứa hai chữ quan trọng: hệ thống và bằng chứng. Người kể chuyện có thể chọn chi tiết tùy ý, nhưng người nghiên cứu phải đối chiếu nguồn, kiểm chứng, và giải thích vì sao tin điều này mà không tin điều kia.
Ngoài nghĩa là một lĩnh vực học thuật, từ lịch sử còn chỉ cả bản thân quá khứ, những thời điểm trong quá khứ, hoặc những văn bản riêng lẻ ghi lại chuyện đã qua.4 Khi nói đi tìm hiểu lịch sử Hà Nội, người ta có thể muốn xem các tư liệu cổ, muốn thăm di tích, hoặc muốn đọc lại những trang biên niên; cả ba đều thuộc phạm vi của từ này.
Điều làm nên sự khác biệt giữa lịch sử với chuyện kể là bằng chứng. Nhà sử học dựa vào tư liệu sơ cấp như văn bản, hiện vật, và tư liệu thứ cấp như các nghiên cứu trước đó để tái hiện sự kiện.4 Với những giai đoạn xa xưa không còn chữ viết, các nhà sử học phải dựa vào nền văn hóa khảo cổ để phục dựng lại lịch sử, chứ không phán đoán suông. Một mảnh gốm vỡ, một công cụ đá khai quật được ở di chỉ miền Bắc có thể kể về bữa ăn, cách ở và tay nghề của người tiền sử chính xác hơn nhiều câu truyền miệng.
Giới sử học còn phân biệt lịch sử với ngụy sử, tức sử luận lệch chuẩn do dùng bằng chứng gây tranh cãi, cố tình bỏ qua bằng chứng đã được xác thực hoặc bóp méo ghi chép, thường được thúc đẩy bởi ý thức hệ.4
Hiểu được ranh giới này chính là kỹ năng đầu tiên mà môn học trao cho người học: biết hỏi một câu chuyện về quá khứ được dựng lên từ nguồn nào.
Về mục đích, bản thân giới nghiên cứu cũng tranh luận. Một số sử gia cho rằng mục đích chính là khám phá chân lý về quá khứ, theo hướng lý thuyết; số khác cho là rút ra bài học kinh nghiệm, theo hướng thực tiễn.4 Hai hướng này không đánh nhau mà bổ trợ nhau: hiểu đúng đã xảy ra chuyện gì mới có thể rút ra điều đáng học.
Từ truyền thuyết đến khoa học sử
Lịch sử ra đời dưới hình thức một lĩnh vực nghiên cứu từ thời cổ đại, khi con người bắt đầu thay những câu chuyện truyền thuyết bằng ghi chép có kiểm chứng, với những khởi đầu ở Hy Lạp, Trung Quốc và sau này là thế giới Hồi giáo.4 Ở Trung Quốc, truyền thống biên niên sử được duy trì liên tục qua các triều đại, tạo thành kho tư liệu đồ sộ về chính trị và xã hội. Đến thế kỷ 19, lịch sử trở nên chuyên nghiệp với phương pháp luận nghiêm ngặt, tách mình khỏi những chuyện kể pha huyền thoại.4
Ở Việt Nam, việc biên niên ghi chép qua các triều đại đã để lại những bộ sử lớn, trở thành nền tảng cho nghiên cứu quá khứ dân tộc đến nay. Truyền thống tra cứu văn bản cổ cũng được các học giả thực hiện công phu, cho thấy việc làm sử của ta không phải mới có.
Trong khi cách học truyền thống dồn vào ghi nhớ mốc thời gian, cách học ngày nay chuyển sang làm việc với bằng chứng. Chương trình môn Lịch sử mới do GS Phạm Hồng Tung, Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển của ĐHQG Hà Nội, chủ biên, hướng tới bốn năng lực đặc thù: nhận diện, hiểu và sử dụng sử liệu; tái hiện quá khứ; phân tích, giải thích và đánh giá lịch sử; vận dụng bài học lịch sử. Ở cấp Tiểu học, mục tiêu cao nhất là giúp trẻ có tình yêu với môn học và hình thành ký ức lịch sử. Cấp THCS trang bị nền tảng tri thức thông sử; cấp THPT học theo chủ đề và chuyên đề để kiến thức mở rộng hơn.
Cách học cụ thể cũng có thể tập được ngay. Người học nên xâu chuỗi các sự kiện thành bức tranh tổng thể, hiểu sự kiện lớn trước rồi mới nắm các mốc thời gian; sơ đồ tư duy giúp tóm tắt kiến thức sinh động và thấy mối liên hệ giữa các nội dung. Chọn thời gian và không gian yên tĩnh, ít tác nhân xao nhãng, giúp ghi nhớ tốt hơn. Tranh ảnh màu sắc và truyện tranh lịch sử làm bớt cảm giác chán nản khi chỉ đọc chữ khô khan.
Công nghệ và trải nghiệm còn mở thêm đường tới quá khứ. Từ tháng 3 năm 2024, thầy Nguyễn Tuấn Anh ở Trường THPT Lương Thế Vinh tại Quận 1 thực hiện Hành trình di sản miễn phí, đưa học sinh đi từ bến Nhà Rồng qua cầu Khánh Hội đến bến Bạch Đằng, rồi xuôi thuyền ngắm bán đảo Bình Quới - Thanh Đa.
Trên chính con đường ấy, các em biết đường Hàm Nghi ngày nay từng là con rạch Cầu Sấu xa xưa. Kiến thức gắn với không gian thật như vậy là điều mà học thuộc bài trong lớp khó làm được.
Học lịch sử để làm gì
Tại sao phải học lịch sử? Câu trả lời đầu tiên nằm ở cội nguồn. Học lịch sử giúp biết gốc rễ của bản thân, gia đình, dòng họ và dân tộc, hiểu công lao và sự hy sinh của ông cha trong dựng nước, giữ nước. Câu lục bát quen thuộc mà Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Đỗ Văn Chiến nhắc lại nhấn đúng điều này: dân phải biết sử thì mới tường gốc tích nước nhà.2
Tuy nhiên, lợi ích không dừng ở tình cảm. Thầy Phan Đông Xuân, giáo viên Trường THPT Giồng Ông Tố ở TP HCM, cho rằng thế hệ trẻ cần sự thật lịch sử, bao gồm cả chiến công lẫn thất bại, chứ không phải sự ca ngợi một chiều; hiểu quy luật lịch sử để tự rút ra bài học kinh nghiệm quý báu, vận dụng vào hiện tại. GS Phạm Hồng Tung cũng nói thẳng: kinh nghiệm lịch sử rút được từ cả những thành tựu, chiến công lẫn sai lầm, thất bại. Người hiểu vì sao một quyết định cũ thất bại sẽ cẩn trọng hơn khi quyết định hôm nay.
Cách nhìn ấy áp dụng được cả vào những việc nhỏ nhất. Thử hình dung một người đứng trước kệ bếp chọn giữa nồi đất nung, nồi gang và nồi inox. Người từng tìm hiểu sẽ hình dung mỗi loại ra đời trong kỹ thuật và nếp ăn của thời nào, từ đó chọn theo nhu cầu của nhà mình. Cùng một lối tư duy, người tìm hiểu lịch sử phát triển của thang máy sẽ thấy công nghệ này đi qua nhiều bước cải tiến về an toàn và tải trọng trước khi thành thiết bị quen thuộc trong các tòa nhà ngày nay. Quá khứ của một vật dụng, dù nhỏ hay lớn, đều kể về cách con người giải quyết vấn đề qua từng thời kỳ.
Một góc ít ai nghĩ tới: học lịch sử rèn cả kỹ năng quản lý thời gian. Muốn xâu chuỗi các sự kiện thành bức tranh tổng thể, người học phải sắp xếp thứ tự việc gì xảy ra trước, việc gì sau, nguyên nhân nào dẫn đến kết quả nào. Thói quen đặt sự việc vào dòng thời gian, chia việc lớn thành các giai đoạn, chính là cách người làm dự án hay người ôn thi quản lý tiến độ của mình.
Thầy Nguyễn Viết Đăng Du, giáo viên Trường THPT Lê Quý Đôn ở TP HCM, nhấn mạnh lịch sử là môn thuộc giáo dục truyền thống, liên quan đến đào tạo nhân cách, đạo đức của công dân.1 Ông dẫn chứng nhiều nước trên thế giới yêu cầu người muốn nhập tịch hay tìm việc làm phải hiểu rõ lịch sử của quốc gia đó.1 Trong chương trình giáo dục phổ thông, môn này có vai trò giáo dục lòng yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc, củng cố các giá trị nhân văn, lòng khoan dung, nhân ái và hình thành phẩm chất của công dân Việt Nam cũng như công dân toàn cầu.3
Đọc thêm: Diogenes sống trong lọ gốm và danh xưng nhà triết học điên rồ nhất lịch sử
Tri thức quá khứ dùng vào đâu
Ở tầm quốc gia, kiến thức và kinh nghiệm của lịch sử là cơ sở để hoạch định đường lối, chính sách phát triển phù hợp với quy luật khách quan.1 PGS-TS Nguyễn Cảnh Huệ, nguyên quyền Trưởng Khoa Lịch sử Trường ĐH Sư phạm TP HCM, lý giải: muốn đề ra chủ trương phát triển đất nước trong những năm tới, không thể không nghiên cứu công cuộc đổi mới từ năm 1986 đến nay và tình hình khu vực, thế giới trong mấy chục năm gần đây để tìm ra quy luật vận động.1 Ông còn nhấn mạnh mặt khác của hội nhập: muốn hội nhập mà không bị hòa tan, cần bản lĩnh văn hóa được bồi đắp từ lịch sử, và phải nói rõ lịch sử dân tộc mình cho thế giới hiểu đúng.1
Trong kinh tế, lịch sử và văn hóa là nguồn di sản, tài nguyên quý giá để phát triển du lịch: chúng cung cấp tri thức hỗ trợ quảng bá, đồng thời cho bài học kinh nghiệm và ý tưởng để xây dựng chiến lược phát triển du lịch bền vững. Một địa phương biết kể đúng câu chuyện của di tích mình, biết vì sao con phố, cái bến ấy hình thành, sẽ xây được thương hiệu du lịch có chiều sâu thay vì chỉ trưng biển quảng cáo. Các tiết học lịch sử trên phố, trên sông ở TP HCM cho thấy chính câu chuyện gắn với địa danh thật giữ chân người nghe.
Sau hai câu hỏi lịch sử là gì, học lịch sử để làm gì, còn một vế ít được nói tới: tri thức ấy nuôi được những nghề nào. GS Phạm Hồng Tung thừa nhận trường học lâu nay chưa chỉ cho học sinh biết học xong môn này để làm gì, dù thực tế nhiều ngành nghề hấp dẫn có thể theo đuổi từ cảm hứng và tri thức lịch sử. Vì thế, chương trình mới mở các chủ đề định hướng ứng dụng như sử học với bảo tồn di sản văn hóa, di tích lịch sử, với phát triển du lịch.
Vậy mà môn học này vẫn bị xem nhẹ. Một phần vì các khối học tự nhiên như toán, lý, hóa luôn được phụ huynh và học sinh quan tâm hơn, với quan niệm giúp vào được các trường tốt; lịch sử bị cho là bộ môn khô khan. Thầy Phan Đông Xuân cho rằng gốc rễ nằm ở cách xã hội nhìn môn này: nhiều người hỏi học sử rồi chọn được nghề gì, và chính thói hỏi vậy khiến môn lịch sử thành thứ có cũng được, không có cũng chẳng sao. Thầy Nguyễn Viết Đăng Du thì cho rằng học sinh Việt Nam không quay lưng với lịch sử mà chỉ chán với cách dạy, học và thi sử hiện nay; cần giảm tải chương trình, giáo viên sáng tạo, đổi mới cách dạy, và có quy định cụ thể để xã hội nhìn nhận đúng giá trị của môn này.1
Câu chuyện vị thế của môn học cũng đang thay đổi. Việc môn Lịch sử thành môn tự chọn ở bậc THPT nằm trong 5 vấn đề khiến cử tri, nhân dân còn lo lắng, theo báo cáo của ông Đỗ Văn Chiến tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội chiều 11/5.2 Ý kiến sơ bộ của các chuyên gia, theo Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục Nguyễn Đắc Vinh, là môn này nên được xem xét là môn học đặc thù, theo hướng môn lựa chọn bắt buộc, và về mặt kỹ thuật có thể giải quyết được; Bộ Giáo dục và Đào tạo khi đó đang rà soát, hội thảo. Ông Đỗ Văn Chiến cũng dẫn chứng Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc vẫn duy trì hoặc đưa trở lại môn này trong chương trình phổ thông.2
Cuối cùng, học lịch sử cho ta khả năng tự vệ trước tin giả. Nhiều clip kể sử trên mạng xã hội dài chưa tới ba phút, hình ảnh chắp vá, kết luận ám thị, phủ nhận sự hy sinh của các thế hệ. Thủ đoạn của kẻ xấu là gieo hoài nghi từng chi tiết rồi phủ nhận cả một giai đoạn lịch sử. Người đã quen làm việc với sử liệu sẽ biết hỏi: ai nói điều này, có dẫn tài liệu gốc không, có đối chiếu được với nhân chứng và sự kiện cụ thể không. Đó chính là bốn năng lực mà chương trình mới đề ra, chuyển từ lớp học vào đời sống.
Và học lịch sử, theo GS Phạm Hồng Tung, là học để hòa giải chứ không phải để tạo ra những hận thù, xung đột mới; học về chiến tranh nhưng để bảo vệ hòa bình, tránh các cuộc xung đột trong tương lai. Một môn học mà đích đến là hiểu nhau hơn và tránh lặp lại sai lầm, thì câu hỏi vì sao phải học lịch sử đã có phần trả lời trọn vẹn ngay trong chính mục đích của nó.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Cần đánh giá đúng vai trò của lịch sử (tuoitre.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục: 'Lịch sử sẽ là môn lựa chọn bắt buộc' (thanhnien.vn) ↩a ↩b ↩c
- CÔNG TÁC GIÁO DỤC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG CỦA BẢO TÀNG TỈNH BÌNH DƯƠNG (thpthuynhvannghehcm.edu.vn) ↩
- Lịch sử (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Lịch sử Trung Quốc (Wikipedia)
- 'Cơ hội cuối cùng để đổi mới giáo dục Lịch sử' (vietnammoi.vn)
- Những tiết học lịch sử độc đáo trên phố, trên sông (tuoitre.vn)