Học & lớn lên
Tháng 11 bão ít, trời ấm và có siêu trăng hải ly đêm 24/11
Nhiệt độ cả nước dự báo cao hơn trung bình nhiều năm 1-2 độ C vì El Nino rất mạnh, Biển Đông chỉ khoảng 1 cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới. Bù lại, đêm 24/11 có siêu trăng hải ly, trước đó là hai trận mưa sao băng Taurids và Leonids.
Tháng 11 năm nay, thời tiết cả nước nhỉnh hơn so với nhiều năm.2 Nền nhiệt trung bình toàn quốc dự báo vượt mức trung bình nhiều năm 1-2 độ C, riêng Nam Bộ nhỉnh hơn 0,5-1 độ C.1 Biển Đông dự báo chỉ có khoảng 1 cơn bão hay áp thấp nhiệt đới, thấp hơn mức thường lệ là 1,5 cơn.1
Trời vắng bão, bù lại bầu trời đêm tháng này có nhiều chuyện để ngắm. Đêm 24/11 có siêu trăng hải ly; trước đó, hai trận mưa sao băng Taurids và Leonids lên đỉnh vào đầu và giữa tháng.
Lý do chính khiến mùa này ấm và vắng bão là El Nino đang ở cường độ rất mạnh. Chuẩn sai nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3.4 vượt trung bình 2,1 độ C trong tháng 9 và lên 2,4 độ C vào tuần giữa tháng 10.2 Con số ấy lý giải vì sao dự báo kỳ này khác hẳn mọi năm.
Ngoài chuyện trời đất, lịch tháng này cũng nhiều ngày đáng nhớ. Ngày Pháp luật Việt Nam rơi vào 9/11, trùng ngày ban hành Hiến pháp 1946. Tiếp đó là ngày thành lập Mặt trận Dân tộc Thống nhất Việt Nam 18/11, Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, ngày thành lập Hội Chữ thập đỏ Việt Nam 23/11. Dân gian tiếng Việt xưa gọi tháng mười một âm lịch là tháng một, khi đó tháng một âm lịch lại gọi là tháng giêng. Cách gọi này có từ lâu và không liên quan đến tiết trời tháng 11 dương lịch.
Bão Biển Đông ít hơn thường lệ
Trung bình nhiều năm, tháng 11 Biển Đông có 1,5 cơn bão hoặc áp thấp nhiệt đới, trong đó 0,9 cơn đổ bộ vào đất liền Việt Nam.1 Dự báo kỳ này chỉ khoảng 1 cơn hoạt động. Chuyên gia khí tượng còn nhận định trong nửa đầu tháng, Biển Đông có khả năng tiếp tục vắng bóng bão.2
Vắng bão không có nghĩa là tĩnh lặng hoàn toàn. Từ tháng 7 đến nay, Biển Đông đã xuất hiện 5 cơn bão và 2 áp thấp nhiệt đới.1 Trong đó, bão số 1 Maysak, bão số 4 Noru và một áp thấp nhiệt đới ngày 12/9 ảnh hưởng đến Việt Nam.1
Riêng tháng 10, Biển Đông không ghi nhận cơn bão hay áp thấp nhiệt đới nào ảnh hưởng đến nước ta.2 Một tháng 10 vắng bão như vậy hiếm có.1
Ở tây bắc Thái Bình Dương, bão In-fa, cơn bão thứ 31 của mùa bão 2026, cường độ khoảng cấp 14 (150-166 km/h), giật cấp 17, đang hoạt động phía bắc quần đảo Bắc Mariana. Đài khí tượng Nhật dự báo bão đi về phía tây bắc rồi đổi hướng bắc, đông bắc về vùng biển ngoài khơi phía đông nam Nhật Bản, không vào Biển Đông.2 Trước đó, sáng 24/10, bão Champi đã suy yếu xuống cấp 11 (103-117 km/h).
Ước lượng khoảng 1 cơn do Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia đưa ra.1 Với El Nino tiếp tục duy trì trạng thái rất mạnh, hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới trên Biển Đông có khả năng thấp hơn trung bình nhiều năm.2 Con số ấy là dự báo của một cơ quan, không phải chuyện chắc chắn. Người đi biển vẫn nên xem tin thời tiết hôm trước hôm sau.
Nhiệt độ cao và không khí lạnh yếu
Ngoài nền nhiệt đã nêu, các đợt không khí lạnh ảnh hưởng đến Bắc Bộ và Trung Bộ trong tháng 11 được dự báo hoạt động yếu hơn so với cùng kỳ.
Ông Nguyễn Văn Hưởng, Trưởng phòng Dự báo thời tiết của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, cho biết miền Bắc nóng bất thường vì El Nino quá mạnh.2 Lưỡi áp cao cận nhiệt đới bao trùm Bắc Bộ cũng khiến nắng gay gắt và nền nhiệt leo lên.2
Tháng 10 đã ghi lại rõ hệ quả của đợt El Nino này: hầu khắp cả nước ấm hơn hẳn mọi năm, riêng Bắc Bộ vượt 2-3 độ C. Có tới 98 trạm khí tượng ghi nhận mức nhiệt trung bình tháng đạt hoặc vượt mốc lịch sử, riêng Bắc Bộ chiếm 87 trạm.
Đợt nóng mở đầu tháng 10 khiến cả Bắc Bộ nắng nóng diện rộng.2 Lần đầu từ năm 1991, cơ quan khí tượng ghi nhận hiện tượng đó.2 Vào những năm El Nino quá mạnh, nền nhiệt các tháng từ mùa thu năm trước đến mùa hè năm sau thường vượt trung bình 1-2 độ C.2
Suốt tháng 10, chỉ một đợt không khí lạnh yếu về, gây mưa rào và dông rồi tan nhanh, nền nhiệt hầu như không giảm.2 Trước đó, một đợt không khí lạnh vào đêm 4/10 đã gây mưa diện rộng.1 Nhiệt độ giảm 2-4 độ C ở Bắc Bộ và các tỉnh Thanh Hóa đến thành phố Huế; trạm Bạch Long Vĩ quan trắc gió Đông Bắc mạnh cấp 5, có lúc cấp 6 trong hai ngày 5-6/10.1 Dự báo hiện chỉ dừng ở việc các đợt không khí lạnh về yếu hơn cùng kỳ, chưa nói được trời sẽ lạnh đến đâu.
Mưa tháng 11 phân hóa theo vùng
Dự báo thời tiết cho thấy lượng mưa chia theo vùng rõ rệt. Bắc Bộ phổ biến cao hơn thường lệ 15-30%; các tỉnh Thanh Hóa - Hà Tĩnh và Nam Bộ xấp xỉ mức thường lệ; các khu vực còn lại thấp hơn 20-40%.
Bối cảnh của phân hóa ấy là tháng 10 rất khô. Lượng mưa ở Bắc Bộ và một số nơi Tây Nguyên thấp hơn thường lệ từ 40-90%, các khu vực còn lại thấp hơn 20-50%. Vì thế, việc Bắc Bộ được dự báo mưa nhiều hơn 15-30% là tín hiệu tốt cho nông nghiệp và tích nước.
Mưa diện rộng vẫn có thể xảy ra trên phạm vi toàn quốc, trong đó mưa vừa, mưa to tập trung tại Trung Bộ và Nam Bộ.1 Cơ quan khí tượng khuyến cáo thường xuyên cập nhật bản tin dự báo ngắn hạn 1-3 ngày để điều chỉnh kế hoạch sản xuất và sinh hoạt.
Trên đất liền, dải hội tụ nhiệt đới kết hợp hội tụ gió trên cao, gió mùa Tây Nam và không khí lạnh có thể gây mưa diện rộng. Dông, lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh vẫn có thể xuất hiện ở nhiều nơi trong tháng.1 Trên biển, tàu thuyền cần đề phòng gió mạnh do không khí lạnh, gió mùa Tây Nam, xoáy thuận nhiệt đới hoặc mưa dông cục bộ.
Siêu trăng hải ly đêm 24/11
Người yêu thiên văn có hẹn lớn đêm 24/11: siêu trăng hải ly, siêu trăng thứ hai trong chuỗi ba siêu trăng của năm. Siêu trăng đầu tiên xuất hiện ngày 3/1, siêu trăng cuối cùng vào tháng 12.3
Tên gọi trăng hải ly (Beaver Moon) bắt nguồn từ truyền thống người Bắc Mỹ, gắn với thời điểm loài hải ly chuẩn bị đập và hang tổ cho mùa đông. Cách gọi này thuần túy là chuyện đặt tên theo mùa sinh hoạt của loài vật, không phải hiện tượng thiên văn khác lạ. Muốn ngắm, chỉ cần chỗ thoáng, ít đèn và một đêm ít mây; điều kiện thời tiết cụ thể tại Việt Nam đêm ấy thì phải chờ bản tin sát ngày.
Hai trận mưa sao băng
Mưa sao băng tháng 11 có hai đợt đáng xem. Southern Taurids diễn ra từ 20/9 đến 20/11 với hai đỉnh: đêm 13/10 - rạng sáng 14/10 và đêm 4/11 - rạng sáng 5/11, mỗi giờ khoảng 5-10 sao băng. Lượng sao băng khiêm tốn nhưng trận này nổi tiếng với các quả cầu lửa. Vì va chạm với khí quyển với tốc độ chậm khoảng 27 km/giây nên vệt sáng kéo dài rực rỡ.
Leonids quan sát rõ nhất từ đêm 17/11 sang rạng sáng 18/11. Ở nơi ít ánh sáng đô thị, mắt có thể đếm được 10-15 sao băng mỗi giờ; vệt sáng lao qua khí quyển với vận tốc khoảng 70 km/s. Trận này bắt nguồn từ bụi đá của sao chổi 55P/Tempel-Tuttle, tâm điểm ở chòm sao Leo (Sư Tử).
Cách ngắm đơn giản nhất là nhìn chếch khoảng 45 độ so với tâm điểm ở chòm Sư Tử, hoặc tìm nơi tối nhất có thể. Trước đêm thức xem sao, xem tin thời tiết hôm trước hôm sau để chọn chỗ trời quang.
Sự kiện hành tinh khác
Theo dự báo từ Timeanddate.com, bầu trời tháng này còn nhiều sự kiện hành tinh. Sao Kim sáng nhất, sao Thủy đạt độ giãn cực đại về phía tây, sao Thiên Vương ở vị trí xung đối, và sao Hỏa với sao Mộc tiến lại gần nhau.
Sao Thiên Vương ở vị trí xung đối cần ống nhòm mới nhìn thấy; có thể tìm nó gần siêu trăng hải ly vào cuối tháng. Với người mới bắt đầu, dịp này tập làm quen bầu trời đêm mà không cần sắm đồ đắt tiền. Một chiếc ống nhòm thông thường là đủ cho sao Thiên Vương, còn các hiện tượng sáng như sao Kim thì mắt thường thấy rõ.
Những con số nào nên tin
Tháng 11 cũng là mốc nhiều quy định về giáo dục bắt đầu có hiệu lực. Nghị định 353/2026/NĐ-CP về phổ cập giáo dục mầm non, giáo dục bắt buộc và xóa mù chữ có hiệu lực từ 1/11, thay thế Nghị định 20/2014/NĐ-CP. Điểm mới là việc quản lý hồ sơ, dữ liệu giáo dục bắt buộc được số hóa. Thông tư 81/2026/TT-BGDĐT về điều lệ ban đại diện cha mẹ học sinh có hiệu lực từ 15/11. Quy định mới bỏ yêu cầu họp phụ huynh 3 lần mỗi năm học như trước đây.
Về độ tin cậy của những dự báo dài hạn ở trên, một chút lịch sử giúp dễ hình dung. Con người đã đoán thời tiết từ nhiều thiên niên kỷ trước bằng quan sát mây, gió và Mặt Trăng. Năm 650 TCN, người Babylon tiên đoán thời tiết dựa vào hình dạng các đám mây và cả chiêm tinh học; khoảng năm 340 TCN, Aristotle miêu tả một phần thời tiết trong cuốn Meteorologica. Dự báo thời tiết hiện đại chỉ thực sự bắt đầu khi điện báo được phát minh năm 1835, và nhiều câu dân gian về trời mưa nắng không qua nổi kiểm tra thống kê.
Tháng 10 vừa qua đã chứng minh điều đó: El Nino rất mạnh được đo đạc xác nhận, 98 trạm vượt mốc lịch sử, nắng nóng diện rộng Bắc Bộ lần đầu từ 1991 - nền ấm này không phải chuyện nhất thời. Dự báo mùa dài chỉ mang tính tham khảo. Trước mỗi chuyến đi biển, buổi ngắm trăng hay đêm thức xem sao băng, việc làm tin cậy nhất là mở bản tin dự báo ngắn hạn 1-3 ngày của cơ quan khí tượng.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Dự báo số cơn bão, áp thấp trong tháng 11 và khu vực nguy cơ mưa to (laodong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k
- Tháng 11, mưa bão diễn biến thế nào sau một tháng không có bão? (tuoitre.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k ↩l
- Tháng 11 xuất hiện siêu trăng hải ly, 2 mưa sao băng cũng trút 'mưa ánh sáng' (thanhnien.vn) ↩