Phong tục
Trung thu rơi thứ Sáu, trăng tròn nhất phải đợi sang đêm sau
Nhiều người thấy bánh trung thu bày bán từ đầu tháng Tám âm lịch cứ tưởng Tết đã đến sát cửa, rồi đến gần rằm mới hỏi nhau ngày chính lễ rơi vào đâu. Trung thu là ngày rằm tháng Tám âm lịch, lễ rơi vào thứ Sáu, ngày 25/9 dương lịch, trăng mọc lúc 17:20 và tròn nhất 0:49 ngày 27/9.
Bánh nướng, bánh dẻo lên kệ từ đầu tháng Tám âm lịch, đèn ông sao treo lủng lẳng trước cửa hàng tạp hóa, vậy mà mỗi năm vẫn có người đến sát rằm mới cuống cuồng hỏi nhau Trung thu là ngày nào. Lý do nằm ở cách tính lễ. Trung thu không cố định trên lịch dương mà bám theo ngày rằm tháng Tám âm lịch, nên ngày dương lịch mỗi năm trôi một chút: năm về giữa tháng Chín, năm lại sang đầu tháng Mười. Theo lịch vạn niên, Tết Trung thu năm nay rơi vào thứ Sáu, ngày 25/9 dương lịch, tức ngày 15 tháng Tám âm lịch.
Ngày rằm tháng Tám âm lịch được coi là thời điểm Mặt Trăng tròn và sáng nhất trong năm, vì thế người xưa chọn đúng đêm ấy để bày cỗ ngắm trăng. Lễ lại rơi sát cuối tuần, thuận lợi cho việc sum họp: tối thứ Sáu cho con rước đèn quanh sân chung cư rồi cả nhà phá cỗ, hai ngày cuối tuần còn nguyên để gặp gỡ họ hàng.
Thứ Sáu ngày 25 tháng 9
Trả lời trọn câu hỏi: Trung thu năm nay là ngày 15 tháng Tám âm lịch, tương ứng thứ Sáu, ngày 25 tháng 9 dương lịch. Mốc này trùng khớp giữa lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc, nên ai có người thân ở Trung Quốc cũng đón đúng một đêm rằm 25/9.
Vì Trung thu tính theo âm lịch nên ngày dương lịch hằng năm không cố định. Nhìn lại vài năm gần đây sẽ thấy rõ: năm 2023 lễ rơi vào thứ Sáu ngày 29/9, năm 2024 rơi vào thứ Ba ngày 17/9, năm 2025 rơi vào thứ Hai ngày 6/10. Cứ rằm tháng Tám âm lịch là mốc chắc chắn, còn ngày dương lịch thì phải tra lịch mỗi năm.
Đêm rằm năm nay, theo Đài Thiên văn Hồng Kông (Trung Quốc), trăng mọc lúc 17:20, lên qua thiên kinh lúc 23:24 với độ cao 65 độ; thời điểm trăng tròn nhất là 0:49 ngày 27/9 giờ Hồng Kông. Ngay sau khi mọc, trăng còn thấp gần chân trời. Ánh trăng thật sự cao và đẹp nhất quanh lúc 23:24, gần nửa đêm. Gia đình muốn ngắm trăng đẹp nhất nên bày cỗ thưởng trăng và đợi trăng lên đỉnh gần nửa đêm, cho trẻ rước đèn xong rồi cả nhà ngồi lại phá cỗ.
Trung Quốc đại lục cho phép dân mình nghỉ thong thả: theo thông báo của Văn phòng Quốc vụ viện về lịch nghỉ lễ năm 2026, Tết Trung thu được nghỉ chính thức ba ngày liền, từ thứ Sáu 25/9 đến Chủ Nhật 27/9, không phải làm bù. Việt Nam thì khác: ngày 25/9 người lao động vẫn đi làm, học sinh vẫn đến lớp, nên buổi phá cỗ thường dồn vào tối thứ Sáu, phần sum họp dài hơi hơn để dành cho cuối tuần.
Cùng một đêm trăng, mỗi nước giữ một nếp riêng. Đài Loan (Trung Quốc) lấy Trung thu làm ngày nghỉ lễ chính thức của cả nước, người dân nơi đây có thói quen nướng thịt ngoài trời trong dịp này. Singapore thì cộng đồng gốc Hoa đón lễ bằng múa lân, múa rồng, rước đèn và tặng bánh cho nhau.
Nguồn gốc và ý nghĩa đoàn viên
Lễ hội gắn với ngắm trăng đã có từ hàng nghìn năm trước. Trên mặt trống đồng Ngọc Lũ, niên đại khoảng 2.500 năm, người xưa khắc hình những con người ca múa, hội hè dưới ánh trăng mùa thu.3 Nói cách khác, từ thời kỳ trống đồng, người Việt đã biết chọn đêm trăng sáng nhất mùa thu để quây quần vui chơi, và đó chính là mầm mống của Tết Trung thu sau này.
Tư liệu viết chữ ở Việt Nam còn rõ hơn. Văn bia chùa Đọi, tức tháp Sùng Thiện Diên Linh tại chùa Long Đọi ở Hà Nam, lập năm 1121, ghi lại việc triều Lý tổ chức Tết Trung thu tại kinh thành Thăng Long với các hội vui như đua thuyền, múa rối nước, rước đèn dưới ánh trăng rằm.3 Dưới thời Lý, triều đình mở lễ suốt ba ngày: cúng tổ tiên, đua thuyền, diễn rối nước, săn bắn, cung điện treo đèn lồng gấm vóc rực rỡ.2 Đến thời Lê - Trịnh, lễ tiếp tục phát triển và xa hoa hơn, nhất là trong phủ Chúa.
Triều Nguyễn cũng không bỏ lệ này. Theo chính sử, năm Tự Đức thứ 13 (1860), tại điện Long An, lễ Trung thu được xếp vào một trong bảy lễ tiết của năm, với lễ vật gồm một mâm hào soạn hạng nhất, hai mâm ngọc soạn và một mâm trân tu.1 Sau đó, năm Thành Thái thứ nhất (1889), triều đình quy định lễ phẩm cúng Trung thu cho mỗi sở, mở rộng ra các miếu, điện như Triệu Miếu, Hưng Miếu, Thái Miếu, Điện Phụng Tiên, với lễ phẩm giản dị hơn như đèn cày, rượu, giấy vàng bạc, trầu, cau.
Với người nông dân, ý nghĩa của lễ nằm ở mùa gặt. Tháng Tám âm lịch là lúc tiết trời dịu mát, vụ mùa hoàn tất, nên Trung thu trở thành dịp người ta tạ ơn trời đất, mừng lúa đầy bồ và mong năm sau mưa gió êm đềm. Lớp phong tục thì mọi người đều thấy: ban ngày làm cỗ cúng gia tiên, tối bày cỗ phá cỗ cùng nhau. Riêng lớp quan niệm dân gian, người xưa còn nhìn màu trăng đêm rằm để đo mùa màng: trăng vàng là năm được mùa, trăng xanh hoặc lục là gặp thiên tai, trăng cam trong sáng là đất nước thịnh vượng. Quan niệm ấy nên hiểu như một niềm tin của người xưa, không phải lời tiên đoán.
Nhà ở xa quê, không kịp về đúng đêm rằm, vẫn giữ được phần cốt của lễ. Bày một mâm ngũ quả, đốt nén hương tưởng nhớ gia tiên, rồi gọi video cho ông bà cùng ngắm trăng qua điện thoại: đoàn viên thời nay đôi khi tính bằng màn hình, nhưng ý nghĩa thì không đổi.
Chú Cuội, Hằng Nga và ông Địa
Đêm Trung thu, trẻ con hay hỏi những chuyện trên mặt trăng, và mỗi câu hỏi lại dẫn về một truyền thuyết khác nhau, dễ bị trộn lẫn với nhau nếu không kể rõ.
Chuyện đầu tiên là chuyện chú Cuội của người Việt. Tiều phu đi tìm cây thuốc thần, cây bỗng bay lên trời, kéo theo chú Cuội ngồi bám gốc cây lên cung trăng. Dân gian tin rằng hình ảnh cây đa cùng chú Cuội vẫn in trên mặt trăng mỗi đêm rằm. Chuyện thứ hai đến từ Trung Quốc: Hậu Nghệ bắn rụng chín trong mười mặt trời, được ban viên tiên đan trường sinh; vợ ông là Hằng Nga uống viên thuốc và bay lên cung trăng, từ đó Hậu Nghệ dâng lễ vào ngày trăng sáng nhất trong năm, tức rằm tháng Tám âm lịch.
Còn một chuyện nữa ít được kể: vua Đường Huyền Tông gặp lại Dương Quý Phi trong đêm trăng rằm sau biến loạn An Lộc Sơn. Chính câu chuyện hoàng gia này cùng điển tích về việc vua Đường Minh Hoàng truyền cho thiên hạ treo đèn, bày tiệc ăn mừng nhân ngày sinh nhật đã trở thành nguồn gốc tục treo đèn, bày cỗ, như Phan Kế Bính ghi trong sách Việt Nam phong tục.
Tục rước đèn cũng có điển tích riêng, từ đời nhà Tống: chuyện quan Bao Công hạ lệnh cho dân làm đèn hình cá để dọa con cá chép thành yêu, khiến nó không dám hại người. Và khi lân đội kéo đến, con trẻ thường thắc mắc vì sao ông Địa đi theo con lân mà cười toe toét. Cha mẹ có thể kể sự tích Phật Di Lặc hạ trần hóa thân thành ông Địa, chế ngự con lân để bảo vệ dân lành. Tục nào cũng có chuyện riêng, kể đúng chuyện thì đêm rằm mới thú vị.
Đọc thêm: Nguồn gốc và ý nghĩa ngày Tết Trung Thu qua tấm bia chùa Đọi
Bước 1: Làm cỗ cúng gia tiên
Trong ngày Trung thu, phần bắt buộc theo nếp xưa gồm hai cỗ: cỗ cúng gia tiên ban ngày và cỗ thưởng trăng buổi tối. Theo sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, dân ta vào thế kỷ 19 thường làm cỗ cúng gia tiên vào ban ngày, đến tối mới bày cỗ bánh trái nhiều màu sắc để cúng mặt Trăng. Trình tự ấy vẫn hợp với nhà phố ngày nay. Sáng mua bánh, chuẩn bị trái cây; chiều làm cỗ cúng tổ tiên; tối bày cỗ đợi trăng lên đỉnh rồi cả nhà quây quần phá cỗ.
Mâm cỗ Trung thu thường có bánh nướng, bánh dẻo, đĩa ngũ quả, đèn ông sao và ông tiến sĩ giấy. Phần lễ vật cốt lõi chỉ đơn giản thế; còn đồ chơi, trang trí, lồng đèn treo bao nhiêu là tùy nếp nhà và tùy túi tiền, không có quy định nào bắt buộc phải đầy đủ.
Nhà phố bận rộn không cần làm mâm cỗ lớn. Một cặp bánh nướng bánh dẻo đặt giữa mâm, một đĩa ngũ quả chín đều màu, một chiếc đèn ông sao thắp nến cho bé cầm rước quanh phòng khách: thế là đủ một đêm rằm trọn vẹn. Điều quan trọng không nằm ở số mâm số đĩa mà ở việc cả nhà cùng ngồi lại sau khi hương tàn.
Bước 2: Phá cỗ và giữ nếp gọn
Chung cư hay nhà nhỏ, Trung thu vẫn đủ đầy nếu biết chọn cách làm gọn. Trang trí nhà bằng đèn lồng giấy, cùng trẻ vẽ tranh đề tài trăng rằm, tự làm bánh nhỏ tặng hàng xóm, rước đèn trong khuôn viên chung cư rồi tập trung phá cỗ: những việc ấy không tốn nhiều mà trẻ nhớ lâu. Gia đình chung cư có thể hẹn mấy nhà cùng tầng cho trẻ rước đèn hành lang, rồi dừng phá cỗ trước 22 giờ để tránh làm ồn hàng xóm đã ngủ.
Chọn bánh là việc nên làm kỹ. Cục An toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế khuyến cáo nên mua bánh ở cửa hàng, quầy hàng cố định, có địa chỉ rõ ràng.5 Nhãn mác cần ghi đủ: bánh do cơ sở nào sản xuất, gồm thành phần gì, nặng bao nhiêu, sản xuất ngày nào, dùng đến ngày nào. Bánh có dấu hiệu ôi thiu, ẩm mốc, chảy dầu thì bỏ ngay.5
Bánh mua về cần để nơi thoáng mát, tránh nhiệt độ cao, độ ẩm lớn và ánh nắng trực tiếp.5 Riêng bánh tươi không chất bảo quản nên bảo quản lạnh và ăn ngay sau khi mở bao bì.5 Về chi phí, mùa bánh năm 2022 tại TP Hồ Chí Minh, bánh bán lẻ từ một đến ba hộp có giá dao động 250.000 - 550.000 đồng mỗi hộp, đủ để định lượng trước khoản chi cho mâm cỗ.4
Đọc thêm: Chọn bánh trung thu thương hiệu đáng tiền từ bảng giá đến cách đọc nhãn
Xin nghỉ ngày Trung thu
Ngày 25/9 ở Việt Nam không phải ngày nghỉ lễ. Khoản 1 Điều 112 Bộ luật Lao động 2019 chỉ quy định nghỉ lễ với Tết Dương lịch một ngày, Tết Âm lịch năm ngày, Ngày Chiến thắng 30/4, Quốc tế Lao động 1/5, Quốc khánh 2/9 và Giỗ Tổ Hùng Vương 10/3 âm lịch; Trung thu không nằm trong danh sách ấy, nên người lao động và học sinh vẫn làm việc, học tập bình thường.
Muốn có trọn một ngày cho gia đình, cách là dùng ngày phép năm hoặc xin nghỉ không hưởng lương. Người lao động làm công việc điều kiện bình thường có 12 ngày phép năm mỗi năm theo Điều 113 Bộ luật Lao động 2019; trường hợp hết phép, có thể xin nghỉ không hưởng lương theo khoản 3 Điều 115, sau khi thỏa thuận với người sử dụng lao động.
Vì lễ rơi vào thứ Sáu, kế hoạch nghỉ rất gọn. Muốn đi họp mặt họ hàng tối 25/9 và sáng 26/9, chỉ cần xin trước một ngày phép năm cho thứ Sáu; nếu muốn kéo dài buổi sum họp thêm, xin thêm thứ Bảy là có liền ba ngày bên gia đình mà không phải chờ lễ chính thức nào.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Tết Trung thu còn có tên gọi nào?
Tết Trung thu còn được gọi là Tết Đoàn viên, Tết Trông trăng hay Tết Thiếu nhi. Mỗi tên gọi nhấn một nét: đoàn viên là dịp gia đình sum họp, Trông trăng là tục bày cỗ ngắm trăng, còn Thiếu nhi là đêm dành cho trẻ con rước đèn, múa lân.
Tết Trung thu có từ bao giờ?
Trung Quốc có tục mừng thu hoạch vào ngày trăng tròn mùa thu từ thời nhà Thương (1600–1046 TCN), đến thời Đường mới phổ biến. Việt Nam thì có văn bia chùa Đọi năm 1121 ghi rõ hội đua thuyền, múa rối nước, rước đèn dưới trăng rằm thời Lý.3
Người xưa làm gì vui trong đêm Trung thu?
Trẻ em rước đèn, múa lân, kéo co, rước sư tử cùng trống, thanh la; đồ chơi truyền thống là các thứ bồi bằng giấy như bươm bướm, voi, ngựa, kỳ lân, sư tử, rồng, ông phỗng. Người lớn thì uống rượu ngắm trăng và hát trống quân, trai gái hát đối đáp theo nhịp ba “thình, thùng, thình”, vừa vui chơi vừa kén chọn bạn trăm năm.3
Đếm ngược đến Tết Trung thu. Mở trang đếm ngược bất cứ lúc nào để xem còn bao nhiêu ngày.
Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Tết Trung thu vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.
Nguồn tham khảo
- Tết Trung Thu ở Hội An (hoianheritage.danang.gov.vn) ↩
- Tổ chức Vui Tết trung thu tại Hoàng Thành Thăng Long (thanglong.chinhphu.vn) ↩
- Ý nghĩa Tết Trung thu với người Á Đông (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Thị trường bánh Trung thu sôi động cận Tết Đoàn viên (baotintuc.vn) ↩
- Chọn bánh Trung thu an toàn – Đón Tết đoàn viên trọn vẹn (sct.dongnai.gov.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d