Âm lịch
Trick or treat và hai nghìn năm lịch sử đằng sau câu xin kẹo
Đêm 31/10, trẻ em khắp nơi hóa trang gõ cửa hô vang câu “Trick or Treat” để xin kẹo. Tục lệ này đã gắn chặt với Halloween. Hơn hai ngàn năm trước, người Celt tổ chức lễ Samhain vào đêm này để xua đuổi tà ma. Theo thời gian, phong tục đổi hình thức: từ cầu nguyện cho linh hồn thành nhận bánh kẹo, rồi theo dòng người di cư lan rộng ra toàn thế giới.
Tối 31/10, trước hiên một ngôi nhà treo đèn bí ngô, một nhóm trẻ mặc áo choàng đen, tay cầm túi giấy, đồng thanh hô: “Trick or Treat!”. Đó là câu thần chú xin kẹo quen thuộc của đêm Halloween. Trẻ hóa trang thành nhân vật yêu thích, đi từng nhà gõ cửa; chủ nhà đưa kẹo hoặc nhận một trò chọc phá nhỏ.
Trong tiếng Anh, “Trick” nghĩa là đánh lừa, trò đùa nghịch ngợm; “Treat” nghĩa là đối xử tử tế, ở đây chỉ bánh kẹo. Cả cụm được hiểu đại khái là: “Nếu không muốn bị chơi xấu thì hãy đãi chúng tôi món gì đi”. Chủ nhà đưa kẹo, bánh hoặc quà để tránh bị trẻ chọc phá.1
Cách chơi khá đơn giản. Trẻ thường đi theo nhóm, tay cầm giỏ hoặc túi đựng kẹo.1 Theo một cách chơi, các em ưu tiên gõ cửa những ngôi nhà có đèn sáng, vì đèn sáng cho biết trong nhà có người. Một số chủ nhà báo hiệu sẵn sàng cho kẹo bằng cách treo trang trí Halloween bên ngoài cửa; số khác để sẵn kẹo trên hiên nhà cho trẻ tự lấy.
Khi trẻ hô câu thần chú, chủ nhà chọn “treat” thì cho kẹo. Nếu chọn “trick” hoặc từ chối, lũ trẻ sẽ nghịch ngợm, chọc phá hoặc trêu ghẹo chủ nhà một chút. Ở một số nền văn hóa, tiền được dùng thay kẹo làm “treat”.
Nguồn gốc từ lễ Samhain
Nguồn gốc của trò chơi này được gắn với lễ hội Samhain của người Celt cách đây hơn 2000 năm, tại các vùng đất nay là Ireland, Anh và miền Bắc nước Pháp. Người Celt tin đêm 31/10 ranh giới giữa người sống và người chết trở nên mỏng, khiến các linh hồn có thể đi lại. Vì thế họ đốt lửa lớn, đốt đuốc và củi để tưởng nhớ người đã khuất, đồng thời mặc trang phục quái dị hoặc áo da thú xua đuổi tà ma.
Theo quan niệm dân gian Ireland, truyền thuyết Jack O'Lantern kể về chàng Jack keo kiệt, tham lam. Khi chết, chàng không được lên thiên đàng cũng không xuống địa ngục, phải lang thang với đèn làm từ quả bí ngô đựng than hồng. Đây là nguồn gốc của đèn bí ngô trong lễ Halloween.
Còn cái tên “Halloween”? Đó là viết rút gọn của “All Hallows' Eve” (đêm trước Lễ Các Thánh 1/11), có niên đại từ khoảng năm 1745, gốc tiếng Scotland Allhallow-even. Người Anh di dân sang Hoa Kỳ mang theo phong tục này, dần dần đến năm 1920 nó được gọi là Halloween.
Từ bánh cầu hồn đến thần chú
Một nguồn gốc khác được nêu là phong tục “cầu hồn” của người châu Âu thế kỷ thứ 9. Ngày 2/11, người Thiên Chúa giáo đi từ làng sang làng xin “bánh cầu hồn” (bánh linh hồn, soulcakes) làm từ bánh mỳ và nho Hy Lạp. Người xin càng nhiều bánh thì càng cầu cho nhiều linh hồn người thân của gia chủ siêu thoát.
Những người nghèo đi ăn xin (a-souling) ở Anh thường được cho bánh linh hồn với điều kiện họ phải cầu nguyện cho người chết. Trẻ em sau này bắt chước người lớn, đi từng nhà xin bánh, tục này gọi là souling, kéo dài từ thời Trung Cổ đến những năm 1930.
Ở Scotland và Ireland còn có tục guising: trẻ em mặc trang phục đi xin thức ăn hoặc tiền.1 Tục này được ghi nhận ở Scotland vào Halloween năm 1895, với đèn lồng làm bằng củ cải, trẻ được thưởng bằng bánh, hoa quả và tiền.
Bắc Mỹ ghi nhận phong tục giả trang lần đầu năm 1911 qua một tờ báo ở Kingston, Ontario, Canada. Thuật ngữ “trick or treat” in sớm nhất năm 1927 trên Blackie Herald, Alberta, Canada.1 Trò chơi có vẻ chưa phổ biến ở Bắc Mỹ cho đến những năm 1930: lần đầu thuật ngữ xuất hiện tại Hoa Kỳ năm 1934, lần đầu xuất hiện trên một ấn phẩm toàn quốc năm 1939.
Biến thể trên thế giới
Một biến thể phổ biến của trick or treat là trunk-or-treating: trẻ em nhận bánh kẹo từ lòng thùng xe ô tô đậu trong bãi đỗ xe của nhà thờ hoặc trường học, mỗi xe được trang trí theo chủ đề.1 Hình thức này được coi là an toàn hơn, lại hợp với vùng nông thôn nơi các ngôi nhà cách nhau nửa dặm. Nhiều gia đình chọn cách này để yên tâm về an toàn mà vẫn cho trẻ vui chơi.
Người Mỹ nổi tiếng với những bữa tiệc hóa trang hoành tráng và trò xin kẹo của trẻ em. Sau khi người Scotland, Ireland, England di cư đến Mỹ, câu “thần chú” Trick or Treat dần lan tỏa rộng rãi trên thế giới. Trong khi đó, nhiều nước châu Âu vẫn giữ các lễ hội ánh sáng truyền thống hoặc những buổi lễ tưởng niệm người đã khuất.
Tại Tây Ban Nha, tục guising được gọi là calaverita (hộp sọ nhỏ). Thay vì câu thần chú quen thuộc, các em hỏi “me da mi calaverita?” và nhận hộp sọ nhỏ làm bằng đường hoặc sô cô la.
Người Philippines có phong tục Pangangaluluwa vào Đêm Các Thánh: người tham gia bọc thân bằng áo màu trắng tượng trưng cho linh hồn, đến các hộ gia đình hát và đổi lại sự cầu nguyện cùng kẹo.1
Dù hình thức khác nhau, trò chơi vẫn mang ý nghĩa vui vẻ và kết nối cộng đồng, thể hiện tinh thần chia sẻ của lễ Halloween.
Đọc thêm: Nguồn gốc Halloween đêm 31/10: lửa trại Celt, đèn bí ngô và trẻ đi xin kẹo
Trick or treat ở Việt Nam
Halloween du nhập vào nước ta chưa lâu, nhưng ngày càng có nhiều sự kiện nhân dịp này, đặc biệt tại các thành phố lớn. Trò chơi trick or treat đêm 31/10 chưa phổ biến lắm ở Việt Nam, nhưng là điểm nhấn của Halloween ở nhiều nơi trên thế giới. Trước đây ở Pháp, Ý, Thuỵ Sĩ cũng không có tục lệ này.
Đêm 30/10 hằng năm, phố Tây Bùi Viện biến thành vương quốc ma quái với hàng nghìn người dân và du khách hóa trang. Lễ hội hóa trang và các hoạt động vui chơi sôi nổi khiến con phố này khác hẳn những ngày thường.
Tuy vậy, một số trường học ở Việt Nam (Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm, Marie Curie, một trường mầm non tư thục ở Hà Nội) đã bỏ hoặc hạn chế tổ chức Halloween. Họ cho rằng hình ảnh ma quái có thể gây sợ hãi, ám ảnh cho trẻ nhỏ. Một số phụ huynh khác lại cho rằng không tổ chức là “cực đoan”, nên xem Halloween như ngày lễ vui vẻ giúp trẻ hội nhập.
Trong khi đó, một số cơ sở giáo dục vẫn tổ chức đều đặn. Sáng 29/10/2023, VAIC tổ chức cho học viên chơi trò xin kẹo tập thể cùng giáo viên nước ngoài; trẻ gõ cửa từng lớp học để xin kẹo, hóa trang thành công chúa, phù thủy, người nhện.. .. Trường Ngôi Sao Hà Nội tổ chức lễ hội Halloween với tiết học đặc biệt về văn hóa Halloween và trò chơi, bài hát.
Chuẩn bị và xu hướng tiêu dùng
Chuỗi cửa hàng Michaels (Mỹ) ghi nhận hiện tượng gọi là “Hobbyween”: lượt tìm kiếm bộ dụng cụ móc len Halloween tăng 583% so với năm ngoái, lượt tìm kiếm món đồ trang trí DIY tăng 136%.4 Người tiêu dùng Mỹ ngày càng muốn tự chuẩn bị, tự trải nghiệm Halloween thay vì bỏ tiền đi mua.
Khảo sát của Liên đoàn bán lẻ quốc gia Mỹ (NRF) đầu tháng 10 cho thấy 39% người được hỏi đang “săn sale” tại các cửa hàng quà tặng, 32% mua ở cửa hàng bán trang phục và 27% mua sắm trực tuyến. Gần một nửa (47%) dùng các nền tảng trí tuệ nhân tạo khi mua sắm Halloween để lên ý tưởng trang phục, so sánh giá cả và tìm cảm hứng trang trí.4
Ngân sách cũng thắt lại. Theo khảo sát LendingTree với 2.000 người tiêu dùng Mỹ, ngân sách Halloween dự kiến trung bình 162 USD/người, giảm 16% so với năm ngoái.4
Giá kẹo thì tăng liên tục. Chuỗi siêu thị Aldi (Mỹ) tung gói kẹo hỗn hợp 135 thanh chocolate giá 19,87 USD, trong khi 5 năm trước mức giá này có thể mua túi 250 thanh. Giá trung bình các loại kẹo Halloween không chứa chocolate (kẹo dẻo, kẹo mút) ở mức 6,08 USD mỗi pound, thấp hơn 3% so với năm ngoái nhưng vẫn không cứu được doanh số.3 Số liệu của NielsenIQ cho thấy kẹo Halloween bán chạy kém hẳn: tính đến ngày 17/10, doanh số một tháng giảm 6,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Giữa tháng 9, mặt hàng này đã sụt 11,7%, xóa sạch đà tăng trưởng của hai năm trước.3 Trong 5 năm, giá kẹo và kẹo cao su tăng 44%, gần gấp đôi mức tăng 22,5% của nhóm thực phẩm tiêu dùng tại nhà.3
Đọc thêm: Ý tưởng hóa trang Halloween đơn giản từ đồ sẵn có trong tủ
Ý nghĩa và an toàn
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, trò chơi này mang ý nghĩa giáo dục: không nên sống tham lam, bủn xỉn; sống giàu lòng bác ái, biết giúp đỡ người khó khăn; tránh xa những trò lừa lọc, đe dọa người khác. Qua từng cánh cửa gõ, trẻ cũng học được cách giao tiếp, hòa nhập cộng đồng và biết chia sẻ.
Còn tại Mỹ, ứng dụng NextDoor giúp phụ huynh theo dõi lộ trình đi xin kẹo của trẻ trong đêm Halloween: ứng dụng cho biết nhà nào phát kẹo, nhà nào không, từ đó gợi ý lộ trình hiệu quả.2 Ứng dụng còn kiểm tra độ an toàn của các ngôi nhà bằng dữ liệu tội phạm do cảnh sát cung cấp, giúp trẻ tránh nguy cơ bị bắt cóc hay mất tích.2
Hơn là trò chơi xin kẹo, đây là dịp để các gia đình trong khu phố gặp nhau, các thế hệ cùng vui và chia sẻ.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.