Âm lịch
Tết Nguyên Tiêu là gì và vì sao rằm tháng Giêng được gọi vậy
Tết Nguyên Tiêu năm 2025 rơi vào thứ Tư, ngày 12/2 dương lịch, tức 15/1 âm lịch, đêm trăng tròn đầu năm. Người Việt có câu “Cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng”, nên hiểu đúng Tết Nguyên Tiêu là gì là việc nhiều nhà quan tâm mỗi dịp đầu xuân.
Trên Lịch vạn niên của chucmungnammoi.com, dòng 15/1 âm lịch được khoanh đỏ từ đầu mùa. Người Việt có câu “Cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng”, nên ngày này được xem trọng hơn mọi rằm khác trong năm.2
Người mới tìm hiểu có thể tưởng Nguyên Tiêu là tên riêng của một nhân vật nào đó trong truyện xưa, nhưng chữ nghĩa cho thấy nó chỉ là cách nói về đêm rằm đầu tiên. Bài này giải nghĩa tên gọi, kể các tích xưa được lưu truyền, và trả lời luôn một thắc mắc thực tế mà ít bài nêu rõ: ngày này có được nghỉ lễ hay không theo Bộ luật Lao động 2019.
Nguyên Tiêu nghĩa là gì
Để hiểu Tết Nguyên Tiêu là gì, chỉ cần bóc tách hai chữ trong tên gọi. “Nguyên” nghĩa là thứ nhất, là mở đầu; “Tiêu” nghĩa là đêm, là ban đêm.2 Ghép lại, Nguyên Tiêu là đêm đầu tiên, và vì đêm rằm sáng nhất nên người xưa lấy đêm trăng tròn đầu năm làm mốc. Rằm tháng Giêng mang tên này vì nó đúng vào đêm 15 tháng Giêng âm lịch, đêm rằm mở đầu năm mới.2
Tên gọi này đi kèm nhiều danh xưng khác. Ngày này còn được gọi là Tết Thượng Nguyên, để phân biệt với Tết Trung Nguyên là rằm tháng Bảy và Tết Hạ Nguyên là rằm tháng Mười.6 Theo thuyết tam nguyên của Đạo giáo, rằm tháng Giêng là ngày kính Thiên Quan đại đế, vị thần ban phúc trong Tam quan đại đế, nên các bản sớ cúng thường ghi rõ ngày này là ngày Thiên Quan ban phúc. Dân gian Việt cũng gọi đây là ngày “Thiên quan tấn phước”, đầu năm cúng để cầu năm mới phước lành, mưa thuận gió hòa.2
Ở Trung Quốc xưa, lễ hội này còn mang tên Tết Trạng Nguyên, vì là dịp nhà vua triệu tập và thiết đãi các vị Trạng nguyên vào vườn Thượng Uyển ngắm hoa, thưởng ngoạn và ngâm thơ. Ngày nay nhiều nơi còn gọi là Tết Hoa đăng, nhắc tới tục thả đèn, treo đèn lồng trong đêm rằm.7
Còn rằm tháng Bảy là chuyện khác hẳn: dịp đó gắn với mùa Vu Lan, xá tội vong nhân và cúng cô hồn, không phải lễ hội mùa xuân.
Ai từng lẫn hai ngày này chỉ cần nhớ một điều: Nguyên Tiêu mở năm, Trung Nguyên xá tội giữa năm, Hạ Nguyên khép lại vào rằm tháng Mười.
Những tích xưa về nguồn gốc
Hỏi vì sao rằm tháng Giêng được gọi là Tết Nguyên Tiêu, người kể chuyện xưa thường mở đầu bằng tích cung nữ thời Hán Vũ Đế. Nàng cung nữ tên Nguyên Tiêu vì lâu không được gặp cha mẹ mà định gieo mình xuống giếng. Đại thần Đông Phương Sóc cứu giúp, sau đó bày kế giả tin Hỏa thần sẽ phóng hỏa đốt kinh thành Trường An vào chính đêm rằm 15 tháng Giêng. Toàn dân được khuyên treo đèn lồng, đốt pháo và làm bánh trôi dâng cúng Hỏa thần cho giống cảnh thành đã cháy. Nhờ đó cha mẹ nàng vào thành xem hoa đăng mới nhận ra con, đoàn tụ gia đình. Các tài liệu thường đặt mốc hình thành của lễ hội vào khoảng thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, dưới triều nhà Hán.
Một truyền thuyết khác kể về con thiên nga: chim từ thiên đình bay xuống hạ giới bị thợ săn bắn chết, Ngọc Hoàng tức giận sai quân phóng hỏa thiêu trần gian vào ngày 15 tháng Giêng. Các vị thần thương dân chỉ cách treo đèn lồng đỏ và bắn pháo hoa để Ngọc Hoàng tưởng hạ giới đã bị đốt. Từ đó ra đời lễ hội hoa đăng mang ý nghĩa xua đuổi bóng tối và điều không may.
TS Trần Long, giảng viên khoa Văn hóa học, trường ĐH KHXH&NV TP.HCM, cho rằng có nhiều giai thoại về nguồn gốc ngày này. Mỗi giai thoại có cách giải thích riêng nên cứ vậy được lưu truyền.2 Hai tích kể nhiều nhất là tích con thiên nga và tích vua Hán Văn lên ngôi đúng ngày rằm tháng Giêng nên hằng năm ra ngoài chung vui với dân, gọi ngày này là Tết Nguyên Tiêu.2
Dòng giải thích khác lại gắn với tín ngưỡng. Truyền thuyết Trung Quốc kể đây là ngày sinh của nữ thần Thái Âm, dân tổ chức lễ rước đèn. Theo truyền thống Phật giáo Nam tông, rằm tháng Giêng là ngày trăng tròn tháng Magha, kỷ niệm Đại hội chư Thánh tăng: 1.250 vị Tỳ-kheo A-la-hán không hẹn mà cùng đến đảnh lễ đức Phật tại tinh xá Trúc Lâm, nơi Ngài thuyết giảng kệ Ovada-patimokkha. Với nông dân Việt, một giải thích dân gian cho rằng sau rằm tháng Giêng, công việc cày bừa của vụ chiêm bắt đầu.6 Người làm lễ trước khi xuống đồng để tỏ lòng nhớ ơn tổ tiên, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.6
Nhiều người hỏi tên gọi có phải bắt nguồn từ nàng cung nữ Nguyên Tiêu hay không. Câu trả lời trung thực là không khẳng định được: chỉ có truyền thuyết dân gian gắn tên gọi với nàng cung nữ, chưa có nguồn học thuật nào xác nhận đây là nguồn gốc thực sự của tên gọi. TS Đinh Đức Tiến, khoa Lịch sử, Đại học Xã hội và Nhân văn, cũng nói rằng các tích xưa về ngày này đều xuất phát từ Trung Quốc và mỗi bản kể một khác.
Mâm cúng và giờ Ngọ
Ngày Tết Nguyên Tiêu, các gia đình thường sắm hai lễ.4 Lễ cúng Phật là mâm chay tinh khiết với hương hoa đèn nến.4 Lễ cúng gia tiên là mâm mặn hoặc chay, nhưng phải có bánh trôi, chè trôi nước, với ý nghĩa mong mọi việc quanh năm hanh thông, trôi chảy.4
Về giờ, nghi lễ cúng rằm tháng Giêng thường được tiến hành vào giờ Ngọ, từ 11h đến 13h.8 Người xưa cho rằng cúng vào ngày chính rằm, giờ Ngọ là khung giờ thần Phật giáng thế, chứng nghiệm lòng thành của gia chủ.8
Nhiều gia đình bận rộn chọn cúng trong khoảng hai ngày 14 và 15 tháng Giêng thay vì chỉ đúng ngày 15 âm lịch.8 Theo tư liệu về nếp cúng, gia chủ có thể cúng sớm từ ngày 14 nhưng không cúng sau rằm; khung giờ tính từ sáng sớm ngày 14/1 âm lịch đến trước 19h ngày 15/1 âm lịch. Một gia đình bận rộn có thể dâng lễ từ sáng ngày 14 âm lịch, vì cúng sớm được nhưng không nên cúng muộn hơn rằm.
Phần lễ ngoài bàn thờ còn có nếp đi chùa. Theo khuyến nghị cho ngày rằm tháng Giêng, người đi lễ chỉ dâng hương hoa, quả phẩm, thức ăn chay lên Tam bảo và ăn mặc nghiêm trang. Trong ngày này nhiều người chọn ăn chay, phóng sinh, làm phước, cúng Phật cùng gia tiên tại nhà và hạn chế sát sinh.
Quanh ngày rằm, các hoạt động thường bắt đầu từ chiều tối 14 tháng Giêng, tức 2/3/2026 dương lịch, và kéo đến hết ngày chính lễ. Không ít nơi đèn lồng đã lên từ đêm trước, chợ hoa và hàng quán tấp nập từ chiều, còn đêm 15 mới là lúc đông nhất.
Người Việt và người Hoa cùng mừng
Bức tranh Nguyên Tiêu ở Việt Nam khác nhau theo vùng. Ở miền Bắc, ngày này thiên về tưởng nhớ tổ tiên, các gia đình bày hoa quả vàng mã lên bàn thờ gia tiên. Nông dân Việt xưa còn đốt lá khô đêm rằm tháng Giêng để loại bỏ sâu bọ gây hại rồi ngắm trăng. Ở nhiều nơi, rằm tháng Giêng là dịp dân chúng đi chùa cúng sao giải hạn, cầu an, cầu may.6
Ở Hội An, lễ hội Nguyên tiêu là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, hình thành từ truyền thống văn hóa bản địa kết hợp giao thoa với Nhật Bản, Trung Hoa trong lịch sử.1 Lễ hội diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng Giêng, lễ chính vào ngày 16, với lễ cúng Nguyên tiêu, giỗ Tiền hiền tại các hội quán, đình, miếu cùng tập tục xin lộc, vay lộc làm ăn, cầu tài lộc.1
TP Hồ Chí Minh lại rộn rã theo nếp người Hoa: bánh tổ, đèn lồng đỏ, múa lân sư rồng.2 Từ những năm 1990, cộng đồng người Hoa ở vùng Chợ Lớn, trước đây là Quận 5 của TP.HCM, duy trì lễ hội hằng năm với diễu hành đường phố, múa lân sư rồng, bát tiên đi cà kheo, ca kịch cổ truyền, thư pháp, thả hoa đăng, lễ hội ẩm thực Việt - Hoa.7 Năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa tập quán xã hội và tín ngưỡng này vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.3 Theo ông Nguyễn Võ Xuân Kỳ, Phó Chủ tịch UBND Quận 5 trước khi sáp nhập, lễ hội đã được duy trì tổ chức hơn 30 năm, trở thành sự kiện thường niên quan trọng của TP.HCM, nơi văn hóa Việt và văn hóa dân tộc Hoa gặp nhau.3 Dân gian TP.HCM có câu “Giao thừa ra Quận Nhất, Nguyên Tiêu về Quận 5”, trong đó Quận Nhất, Quận 5 là tên gọi cũ trước khi bỏ cấp quận.7
Bàn ăn người Hoa dịp này có bánh trôi nước, rau xà lách cầu tài lộc, há cảo, bánh táo đỏ, mì vùng Giang Bắc. Lễ hội còn lan sang Hàn Quốc, Nhật Bản, mỗi nơi giữ một nếp riêng. Trong tâm thức người Việt, rằm tháng Giêng còn được coi là ngày vía Phật đại hỷ, thời điểm vạn vật sinh sôi, khí tiết trong lành nhất năm.
Kiêng kỵ theo quan niệm dân gian
Các điều kiêng dưới đây chỉ là quan niệm dân gian, chép lại để người đọc hiểu nếp xưa, không phải quy tắc bắt buộc.
Theo quan niệm dân gian, ngày rằm tháng Giêng kiêng vay và cho vay tiền, vì có câu “Vay tiền trong Tết Nguyên Tiêu, cả năm sẽ thiếu tiền”. Người xưa cũng kiêng để gạo vơi, lửa cạn vì có thể mang ý nghĩa hao hụt tài lộc. Ngoài ra kiêng cúng đồ chay giả mặn như giò chay, gà chay, cá chay vì đi ngược tinh thần thanh tịnh; nếu không cúng chay được thì có thể cúng mâm mặn, nhưng bàn thờ Phật không dâng lễ mặn. Bàn thờ ngày này cũng kiêng cúng thủ lợn và trái cây giả. Một số nhà vì quan niệm trên mà tránh cho vay đúng ngày này.
Tra ngày trên chucmungnammoi.com
Ai muốn biết rằm tháng Giêng năm sau rơi vào thứ mấy chỉ cần mở Lịch vạn niên trên trang và dò cột ngày âm cho tới dòng 15/1, sẽ thấy ngay ngày dương tương ứng và thứ trong tuần. Cách dò này dùng được cho mọi rằm, mọi mùng một âm lịch cả năm, kể cả khi tra ngày giỗ hay ngày lễ khác.
Người đọc thêm về các mốc chuyển mùa trong năm có thể xem tiếp 24 tiết khí và các bài trong chuyên mục Âm lịch của trang. Sau Nguyên Tiêu, nhiều gia đình tháo trang trí Tết để kết thúc không khí lễ hội và tập trung cho năm làm việc mới. Đúng như nếp người Việt vẫn giữ bao đời nay: rằm tháng Giêng là dấu chấm hết của mùa xuân trong nhà, và cũng là lời mở đầu cho một năm làm ăn.
Hỏi đáp nhanh
Tết Nguyên Tiêu là gì?
Tết Nguyên Tiêu là đêm rằm đầu tiên của năm âm lịch, tức 15 tháng Giêng, còn gọi là Tết Thượng Nguyên hay Tết Hoa đăng, là ngày lễ quan trọng của cả người Việt và người Trung Quốc.
Tết Nguyên Tiêu là ngày mấy?
Năm 2024, Tết Nguyên Tiêu rơi vào ngày 24/2 dương lịch; năm 2025 vào thứ Tư, ngày 12/2; năm 2026 vào thứ Ba, ngày 3/3, đều là ngày 15/1 âm lịch.
Tết Nguyên Tiêu có được nghỉ lễ không?
Không. Tết Nguyên Tiêu không nằm trong danh sách ngày nghỉ lễ theo Điều 112 Bộ luật Lao động 2019, nên người lao động không được nghỉ hưởng nguyên lương; có thể nghỉ bằng ngày phép năm hoặc thỏa thuận với người sử dụng lao động.
Nguồn tham khảo
- Tết Nguyên tiêu ở Hội An (hoianheritage.danang.gov.vn) ↩a ↩b
- Tết Nguyên Tiêu là ngày gì? (vtv.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Rộn ràng Lễ hội Tết Nguyên tiêu Xuân Giáp Thìn (baotintuc.vn) ↩a ↩b
- Cách sắm lễ, văn khấn cúng Tết Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng) (infonet.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c
- 7 ĐIỀU KIÊNG KỴ ở nhà bạn cần nhớ trong ngày Rằm tháng Giêng (cafef.vn)
- Vì sao Rằm tháng Giêng được gọi là tết Nguyên tiêu? (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Tết Nguyên tiêu (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c
- Cúng Rằm tháng Giêng năm 2021 vào ngày, giờ nào? (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c