Âm lịch
Nguồn gốc Halloween đêm 31/10: lửa trại Celt, đèn bí ngô và trẻ đi xin kẹo
Thầy Nguyễn Xuân Khang, Hiệu trưởng Trường Marie Curie (Hà Nội), cho biết trường đã bỏ tổ chức lễ hội đêm 31/10 để ưu tiên Trung thu và 20/11. Một quyết định cho thấy lễ hội phương Tây này đã len vào đời sống Việt Nam đủ sâu để người ta phải bàn tới việc giữ hay bỏ.
Halloween là lễ hội truyền thống phương Tây tổ chức vào đêm 31/10 hằng năm.2 Năm 2024, đêm này rơi vào thứ Năm 31/10, tức ngày 29/9 âm lịch.1 Nhưng lịch chỉ cho biết đêm đó là đêm nào. Muốn hiểu vì sao người ta hóa trang thành ma quỷ, khoét bí ngô và cho trẻ đi gõ cửa xin kẹo, phải quay về hơn hai nghìn năm trước, khi vùng đất nay là Ireland, Vương quốc Anh và miền Bắc nước Pháp còn là nơi sinh sống của người Celt.
Nguồn gốc Halloween từ lễ Samhain
Câu chuyện nguồn gốc Halloween được kể nhiều nhất bắt đầu từ Samhain của người Celt cổ đại. Samhain đánh dấu kết thúc mùa thu hoạch và bắt đầu mùa đông.1 Người Celt tính năm mới vào ngày 1/11. Theo quan niệm dân gian, đêm trước đó ranh giới giữa thế giới người sống và người chết trở nên mờ nhạt, cho phép linh hồn người đã khuất trở về trần thế.1 Người Celt tin người thân đã mất về thăm gia đình, nên nhiều nhà để sẵn thức ăn, đồ uống trước cửa để chào đón linh hồn. Thử hình dung một gia đình Celt xưa: tối 31/10, mâm cơm đặt ngoài thềm, lửa trại cháy sáng, người nhà ngồi quanh vì tin rằng tổ tiên đang về.
Đốt lửa trại là phần quan trọng của lễ này. Người Celt đốt lửa để xua đuổi tà ma, tin ánh lửa bảo vệ họ khỏi linh hồn ác quỷ. Ngọn lửa còn thể hiện hy vọng về ấm áp và ánh sáng trong mùa đông sắp tới. Ở Ireland còn lưu một giải thích khác: ngày 31/10 dân làng dập tắt lửa trong nhà cho nhà cửa lạnh lẽo, sau đó cùng nhau đi lấy lửa tại nguồn sáng Druidic cháy liên tục ở Usinach, miền trung Ireland.3
Đến thế kỷ 8, Giáo hội Công giáo chọn ngày 1/11 làm Ngày Các Thánh; lễ Samhain dần hòa quyện với lễ “All Hallows' Eve” đêm trước và biến đổi thành lễ hội mang tên gọi như ngày nay. Việc ấn định ngày 1/11 làm ngày lễ Các Thánh ở Giáo hội Tây phương khởi đầu từ việc Giáo hoàng Grêgôriô III (731-741) cung hiến nhà nguyện tại Đền Thánh Phêrô, tôn vinh toàn thể các thánh.7 Đến năm 835, ngày lễ mới chính thức ấn định khắp Đế quốc Frank theo sắc chỉ của Louis Mộ Đạo.7 Tên gọi Halloween chính là viết rút gọn của “All Hallows' Eve” (Đêm trước Lễ Các Thánh), có niên đại từ khoảng năm 1745 và mang nguồn gốc Kitô giáo.7
Mắt xích đưa lễ hội từ châu Âu sang Tân thế giới là dòng người di cư. Lễ được du nhập vào Mỹ cùng làn sóng người Ireland di cư tránh nạn thiếu khoai tây những năm 1840.3 Chính những gia đình Ireland mang theo đêm Samhain đã biến lễ hội thành một phần đời sống Bắc Mỹ, nền tảng cho các phong tục phổ biến ở đó sau này. Tuy nhiên, nguồn gốc của đêm 31/10 vẫn là đề tài tranh luận của các nhà nghiên cứu. Cách nhìn phổ biến cho rằng nhiều truyền thống bắt nguồn từ lễ hội Celt, nhưng một số nhà hàn lâm lại cho rằng lễ hội phát triển độc lập với Samhain và chỉ có nguồn gốc Kitô giáo.7 Hai dòng giải thích cùng tồn tại trong các công trình nghiên cứu. Chuyện “lễ Celt biến thành lễ hội này” là giả thuyết được ưa chuộng, không phải kết luận cuối cùng. Điều chắc chắn là dù ra đời từ đâu, đêm 31/10 đã đi qua hàng chục thế kỷ để trở thành đêm mà cả thế giới biết đến ngày nay.
Vì sao người ta hóa trang
Phong tục hóa trang là phần dễ nhận biết nhất của lễ hội, và lý do của nó nằm trong chính quan niệm dân gian về linh hồn kể trên. Người Celt hóa trang thành hình dáng kỳ quái để đánh lừa linh hồn xấu, ngụy trang mình thành một linh hồn tà ác khác để tránh bị ma quỷ làm hại. Nhiều người coi đây là nguồn gốc của phong tục hóa trang ngày nay. Nói cách khác, mặt nạ ma quỷ không phải để làm choáng, mà ban đầu là một lớp giáp trá hình giữa người sống và thế giới bên kia.
Lời giải thích thứ hai cho rằng ngày 31/10, dân làng Celt dập lửa trong nhà cho nhà cửa lạnh lẽo, rồi hóa trang thành ma cà rồng đi vòng quanh nhà hàng xóm, làm vẻ hăm dọa để xua đuổi hồn ma tìm thể xác nhập. Hai lời giải thích khác nhau ở chi tiết nhưng cùng chốt một điểm: đêm đó ranh giới hai thế giới mong manh, nên người sống phải tự che giấu mình.
Trang phục truyền thống của lễ hội dựa trên nhân vật siêu nhiên như quái vật, ma quỷ, bộ xương, phù thủy.7 Hóa trang phổ biến ở Scotland vào cuối thế kỷ 19 và tại Mỹ đầu thế kỷ 20; trang phục dành cho đêm 31/10 lần đầu được bán tại các cửa hàng vào những năm 1930. Tại Scotland, trẻ em dịp lễ năm 1895 đã mặc trang phục đi từng cửa xin thức ăn hoặc tiền, theo phong tục guising. Đèn lồng trong tay các em làm từ củ cải.7 Từ củ cải đến mặt nạ nhựa treo đầy phố Hàng Mã hôm nay, khoảng cách là hơn một thế kỷ, nhưng tinh thần thì không đổi: một đêm trong năm, người sống được phép làm ma.
Xin kẹo và đèn bí ngô
Trick-or-treat là phong tục trẻ em hóa trang đi từ nhà này sang nhà khác xin kẹo với câu “Trick or Treat” (cho kẹo hay bị ghẹo); nếu không được cho kẹo, trẻ có thể nghịch ngợm, chọc phá chủ nhà.7 Gốc xa của tục xin kẹo nằm ở châu Âu thế kỷ 9: ngày 2/11, người Thiên Chúa giáo đi xin bánh cầu hồn làm từ bánh mì và nho Hy Lạp.3 Tiền thân gần hơn là tục souling ở Anh, tồn tại từ thời Trung Cổ đến những năm 1930.7 Người nghèo gõ cửa nhà giàu xin bánh linh hồn (soul cakes), đổi lại là lời cầu nguyện cho linh hồn người tặng.7
Mốc in đầu tiên của cụm từ “trick or treat” được ghi nhận vào năm 1927 trên báo Blackie Herald ở Alberta, Canada; phong tục dường như chỉ phổ biến ở Bắc Mỹ từ những năm 1930. Đêm 31/10 ở Anh xưa còn có những tên gọi khác hẳn: Nutcrack Night hay Snap Apple Night, khi cả gia đình ngồi bên lửa nghe kể chuyện và ăn trái cây. Cùng lúc đó, một biểu tượng khác định hình: bí ngô. Ban đầu người Ireland và Scotland dùng củ cải để khắc đèn lồng vào dịp lễ. Người nhập cư Bắc Mỹ chuyển sang bí ngô vì sẵn có, lớn hơn và dễ khắc hơn.7 Truyền thống chạm khắc bí ngô của Mỹ được ghi nhận vào năm 1837, gắn với thời điểm thu hoạch, và chỉ trở nên phổ biến vào giữa và cuối thế kỷ 19.7 Quả bí khoét rỗng thành đèn lồng hình mặt quỷ, cắm nến bên trong, là cách tưởng nhớ các linh hồn đang chịu tội.7 Chuyện đằng sau chiếc đèn ấy còn một giai thoại dài, xem thêm ở bài Đèn bí ngô Halloween.
Đọc thêm: Halloween là gì và vì sao đêm 31/10 khiến giới trẻ Việt háo hức
Lễ 31/10 ở Việt Nam
Lễ Halloween du nhập vào Việt Nam hơn chục năm trước, ban đầu phổ biến ở các trường học. Nhờ giới trẻ nồng nhiệt tiếp nhận văn hóa toàn cầu, ngày càng nhiều sự kiện nhân dịp này, đặc biệt tại các thành phố lớn.1 Bằng chứng rõ nhất nằm ở phố Hàng Mã (Hà Nội). Cứ đến cuối tháng 10, phố tấp nập người mua mặt nạ ma quỷ, bộ xương, gươm đao, đèn lồng bí ngô. Giá đồ hóa trang dao động từ vài chục nghìn đến hàng triệu đồng.6 Bí mini trang trí tại siêu thị, trung tâm thương mại bán 130.000đ - 150.000đ/kg, quả nhỏ từ 200g đến 300g.
Trường học lại xử lý mỗi nơi một kiểu. Trường Marie Curie (Hà Nội) những năm trước tổ chức lễ này ngày 31/10 nhưng đã bỏ hoạt động để ưu tiên lễ hội Trung thu và 20/11, chỉ giữ lại ở 6 lớp song ngữ khối tiểu học, theo Hiệu trưởng Nguyễn Xuân Khang.4 Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm (Hà Nội) không trang trí và khuyến cáo phụ huynh không cho con hóa trang ma quỷ hay mang đồ sắc nhọn đến trường. Trong khi đó, Trường THCS và THPT Nguyễn Siêu đón lễ với ý nghĩa ngày hội không đồng phục, để học sinh thể hiện phong cách cá nhân, tôn trọng sự khác biệt và khơi gợi sáng tạo.4
Trick-or-treat chưa phải hoạt động phổ biến ở Việt Nam nhưng vẫn được một số trường học, trung tâm ngoại ngữ tổ chức cho học sinh trải nghiệm. Trung tâm Ngoại ngữ Việt Mỹ VAIC từng tổ chức “Trick or Treat” sáng 29/10/2023, học sinh hóa trang gõ cửa từng lớp học để xin kẹo.5 Ngoài trường học cũng có ý kiến trái chiều. Chị Tô Vân Anh, giáo viên kiêm phụ huynh ở Hà Nội, ủng hộ không tổ chức vì hoạt động biến tướng, gây ám ảnh cho trẻ. Chị Nguyễn Minh Uyên (Hà Đông) lại cho rằng bỏ lễ hội là cực đoan, nên xem đây là ngày lễ vui để trẻ hội nhập. Muốn hóa trang cho con mà không tốn kém, đọc thử ý tưởng hóa trang Halloween.
Thủ đô Halloween của thế giới
Ở bên kia bán cầu, thị trấn Anoka, bang Minnesota (Mỹ), khoảng 20.000 cư dân, được mệnh danh là “thủ đô Halloween của thế giới”, nơi đầu tiên tổ chức lễ diễu hành nhân dịp này. Lễ hội ra đời từ mùa lễ năm 1920, sau khi giới trẻ phá phách nhiều khiến chính quyền thị trấn quyết định tổ chức lễ kỷ niệm có nề nếp thay vì cấm đoán. Mỗi tháng 10, thị trấn nhỏ này thu hút du khách khắp nước Mỹ đổ về.
Một mùa lễ ở Anoka trải dài cả tuần. Trò đá bóng “Pumpkin Bowl” cho học sinh trung học diễn ra 20/10 từ 17h đến 21h. Cuộc diễu hành thắp sáng màn đêm diễn ra 23/10 lúc 19h, vé miễn phí. Diễu hành “của những người bé nhỏ” dành cho học sinh tiểu học hóa trang diễn ra 29/10 từ 13h15 đến 14h15. “Cuộc diễu hành lớn” truyền thống lâu đời nhất của Anoka diễn ra ngày 30/10, du khách nên giữ chỗ sớm. Ai không sang được Mỹ có thể mua tour trực tuyến giá 10 USD khám phá câu chuyện rùng rợn của Hiệp hội Lịch sử thị trấn Anoka.
Ngoài diễu hành và khắc bí ngô, các hoạt động phổ biến trong đêm lễ còn có dự tiệc hóa trang, đốt lửa, đớp táo, trò đùa cợt, xem phim hoặc kể chuyện kinh dị.
Đọc thêm: Trò chơi Halloween cho trẻ em dễ tổ chức ngay tại nhà
Ngày 31/10 năm nay
Tra lịch vạn niên, đêm 31/10 năm nay trùng với ngày 29/9 âm lịch, cuối tháng Chín âm lịch, và rơi vào thứ Năm.
Đêm này không đứng một mình. Đêm 31/10 là buổi tối áp lễ Các Thánh ngày 1/11, sau đó là lễ Các Đẳng Linh hồn ngày 2/11. Ba ngày này hợp thành Tam nhật Các Thánh, thời gian tưởng nhớ người đã chết gồm các vị thánh, tử đạo và tín hữu đã qua đời. Bởi vậy, bên dưới lớp mặt nạ và tiếng cười xin kẹo, gốc rễ của lễ hội vẫn là ba ngày để người phương Tây nhớ về người đã khuất. Cách ấy khá giống việc người Việt làm giỗ, thắp hương rằm mỗi tháng, chỉ khác hình thức. Ai muốn đổi ngày dương sang âm cho các dịp khác, dùng công cụ đổi ngày âm dương.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Halloween năm 2024 là ngày nào? (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Thủ đô Halloween của thế giới (vnexpress.net) ↩
- Lễ Halloween là gì, vào ngày mấy? (infonet.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c
- Nhiều trường học bỏ tổ chức Halloween (suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b
- Trung Tâm Ngoại Ngữ Quốc Tế Việt Mỹ VAIC Tổ Chức HALLOWEEN DAY – TRICK OR TREAT 2023 (vaic.edu.vn) ↩
- Phố Hàng Mã tràn ngập đồ chơi “ma quỷ” rùng rợn trước lễ Halloween (cafef.vn) ↩
- Halloween (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i ↩j ↩k ↩l